strony1-3ksiazkaz7:01-03 What About Nat World
7/4/12
12:26 PM
Page 1
ENCYKLOPEDIA
NATURA DINOZAURY LUDZKIE CIAŁO CUDA ŚWIATA
NAUKA I TECHNIKA PLANETA ZIEMIA LUDZIE I ŚWIAT
DLA CIEKAWSKICH
strony1-3ksiazkaz7:01-03 What About Nat World
7/4/12
12:26 PM
Page 2
strony1-3ksiazkaz7:01-03 What About Nat World
7/4/12
12:26 PM
Page 3
Rupert Matthews
Steve Parker
Brian Williams
ENCYKLOPEDIA
NATURA DINOZAURY LUDZKIE CIAŁO CUDA ŚWIATA
NAUKA I TECHNIKA PLANETA ZIEMIA LUDZIE I ŚWIAT
DLA CIEKAWSKICH
spis7ksiazek004-009:04-07 QANW_dpi
7/19/12
3:32 PM
Page 4
Copyright © 2004 Miles Kelly Publishing Ltd
Copyright © SBM Sp. z o.o., Warszawa 2012
Wydanie IV
Autorzy:
Rupert Matthews (Dinozaury)
Steve Parker (Ludzkie cia∏o, Nauka i technika)
Brian Williams (Planeta Ziemia, Natura, Cuda Êwiata, Ludzie i Êwiat)
Zdj´cia:
Shutterstock.com: © NatUlrich (strona 150, z prawej u góry);
© Oleksiy Mark (strona 165, z lewej u góry);
© Barone Firenze (strona 165, z prawej u góry)
Fotolia.com: © Kobalt (strona 150, z lewej u góry);
© Paolese (strona 150, z prawej u góry)
Dreamstime.com: © Ambrits (strona 164, poÊrodku);
© Linquong (strona 165, u dołu)
T∏umaczenie: Karolina Szumska, Piotr Rosikoƒ
Redakcja: El˝bieta Wójcik
978-83-7845-642-1
Projekt okładki: Klaudia Polak-Szewczyk
Sk∏ad: TYPO 2 Jolanta Ugorowska
spis7ksiazek004-009:04-07 QANW_dpi
7/4/12
12:27 PM
Page 5
Spis treÊci
5
Planeta Ziemia
Fakty dotyczàce Ziemi
Ska∏y i skamieliny
Kontynenty
Mapy i globusy
Wn´trze Ziemi
Wulkany i trz´sienia ziemi
Krajobrazy
Rzeki i jeziora
Oceany
Pustynie
Lasy
Atmosfera
Pogoda i klimat
Zasoby Ziemi
Czas na sprawdzian
12–13
14–15
16–17
18–19
20–21
22–23
24–25
26–27
28–29
30–31
32–33
34–35
36–37
38–39
40–41
Dinozaury
Badanie przesz∏oÊci
Czym by∏y dinozaury?
Przed pojawieniem si´ dinozaurów
Pierwsze dinozaury
Giganci na làdzie
Wn´trze cia∏a dinozaura
˚ycie w jurze
44–45
46–47
48–49
50–51
52–53
54–55
56–57
spis7ksiazek004-009:04-07 QANW_dpi
7/4/12
12:27 PM
Page 6
6
Szybujàce w przestworzach
Dinozaury rogate
Hadrozaury
Dinozaury opancerzone
MyÊliwi okresu kredy
Tyrannosaurus rex
Zmierzch ery dinozaurów
Czas na sprawdzian
58–59
60–61
62–63
64–65
66–67
68–69
70–71
72–73
Natura
Królestwo zwierzàt
Ssaki
Ptaki
Gady i p∏azy
Ryby
Bezkr´gowce
Zagro˝one gatunki zwierzàt
RoÊliny i grzyby
RoÊliny okrytonasienne
Drzewa i krzewy
Wykorzystanie roÊlin
Naturalne strategie
Rekordy Êwiata zwierzàt i roÊlin
Czas na sprawdzian
76–77
78–79
80–81
82–83
84–85
86–87
88–89
90–91
92–93
94–95
96–97
98–99
100–101
102–103
spis7ksiazek004-009:04-07 QANW_dpi
7/4/12
12:27 PM
Page 7
7
Ludzkie cia∏o
O ludzkim ciele
Skóra, w∏osy i paznokcie
KoÊci i stawy
Mi´Ênie i ruch
P∏uca i oddychanie
˚ywienie si´ i trawienie
Serce i krew
Produkty metabolizmu i systemy obronne
Zmys∏y
Nerwy i mózg
Funkcje mózgu
Powstawanie nowego organizmu
Cia∏o przed narodzinami
Rozwijajàce si´ cia∏o
Czas na sprawdzian
106–107
108–109
110–111
112–113
114–115
116–117
118–119
120–121
122–123
124–125
126–127
128–129
130–131
132–133
134–135
Nauka i technika
Podstawy materii
Pierwiastki i zwiàzki chemiczne
Struktury i materia∏y
Energia i praca
Pràd i energia elektryczna
Magnetyzm
Era elektroniki
138–139
140–141
142–143
144–145
146–147
148–149
150–151
spis7ksiazek004-009:04-07 QANW_dpi
7/4/12
12:27 PM
Page 8
8
Promienie i promieniowanie
Âwiat∏o i lasery
Dêwi´k
Si∏a, ruch i maszyny
Czas i przestrzeƒ
Transport i komunikacja
Technologie – dziÊ i jutro
Czas na sprawdzian
152–153
154–155
156–157
158–159
160–161
162–163
164–165
166–167
Cuda Êwiata
Cuda antycznego Êwiata
Zagadkowe piramidy
WspaniałoÊci Grecji i Rzymu
Tajemnicze pomniki
Forty i zamki
Pałace i władcy
Mury i wie˝e
Wieczne budowle
Osiàgni´cia techniki
Cuda in˝ynierii
Monumenty i tajemnice Êwiata
Zadziwiajàce krajobrazy
Bajeczne widoki
RekordziÊci Êwiata natury
Czas na sprawdzian
170–171
172–173
174–175
176–177
178–179
180–181
182–183
184–185
186–187
188–189
190–191
192–193
194–195
196–197
198–199
spis7ksiazek004-009:04-07 QANW_dpi
7/4/12
12:27 PM
Page 9
9
Ludzie i Êwiat
Âwiat
Azja
Afryka
Europa
Ameryka Pó∏nocna
Ameryka Po∏udniowa
Australia i Antarktyda
Rzàd
Religia
J´zyki i zwyczaje
Czas na sprawdzian
202–203
204–207
208–211
212–215
216–219
220–221
222–223
224–225
226–227
228–229
230–231
Indeks
232–240
planeta010-011:01-03 What About Planet Earth
9/1/09
11:14 AM
Page 10
planeta010-011:01-03 What About Planet Earth
9/1/09
11:14 AM
Page 11
Planeta
Ziemia
planeta012-021:08-17 QAPE_dpi
9/1/09
11:18 AM
Page 12
12 FAKTY DOTYCZÑCE ZIEMI
godnie z obecnym stanem wiedzy, nie istnieje ˝adna inna
planeta podobna do naszej Ziemi. Ziemia jest wyjàtkowa,
Z
poniewa˝ jest jedynà planetà w Uk∏adzie S∏onecznym, na której wyst´puje
˝ycie. Ziemia stanowi bogactwo zró˝nicowanych Êrodowisk, od rozgrzanych
pustyƒ do zamglonych lasów deszczowych, które od
wielu milionów lat zamieszkujà ˝ywe
stworzenia. Ziemia przez ca∏y czas ulega
zmianom w wyniku dzia∏ania si∏ natury,
a w coraz wi´kszym stopniu równie˝
w wyniku dzia∏aƒ cz∏owieka.
Kiedy powsta∏a Ziemia?
R Obwód Ziemi wokó∏ biegunów jest odrobin´
mniejszy ni˝ obwód wokó∏ Êrodka Ziemi –
równika. Mimo ˝e nasza planeta wyglàda na
okràg∏à, posiada ona zgrubienie na po∏udnie
od równika.
Jak du˝a jest Ziemia?
Ziemia jest piàtà pod wzgl´dem wielkoÊci
planetà Uk∏adu S∏onecznego, o obwodzie
40 075 km oraz wadze oko∏o
6 kwadrylionów kg. Jest ona skalistà kulà,
pokrytà w wi´kszoÊci przez wod´, otoczonà
cienkà, ochronnà warstwà gazów –
powietrza. Mimo to Ziemia wydaje si´
maleƒka w porównaniu z Jowiszem, który
jest ponad 300 razy wi´kszy.
S∏oƒce i dziewi´ç planet wokó∏ niego
krà˝àcych powsta∏y mniej wi´cej w tym
samym czasie – oko∏o 4,6 mld lat temu.
Ziemia narodzi∏a si´ z wirujàcej chmury
gazów i py∏u w przestrzeni kosmicznej, które
zosta∏y zespolone ze sobà w wyniku
dzia∏ania grawitacji. Wi´kszoÊç
materii z chmury po∏àczy∏o si´
w jej Êrodku, tworzàc
S∏oƒce. Z pozosta∏ych
szczàtków wytworzy∏y si´
kule gazowe i skalne
bry∏y – planety. Jednà
z tych bry∏ by∏a
Ziemia.
R Pole magnetyczne Ziemi rozciàga si´
niewidocznie w przestrzeni kosmicznej.
W czym Ziemia przypomina
magnes?
Pole magnetyczne Ziemi tworzone jest przez
jej pràdy elektryczne, generowane przez
ruchy we wn´trzu planety. Posiada ona pole
magnetyczne rozciàgajàce si´ w dalekà
przestrzeƒ kosmicznà. Podobnie jak inne
magnesy, Ziemia posiada
bieguny pó∏nocny
i po∏udniowy, gdzie
pole jest
najsilniejsze.
P Ziemia, zaraz po
uformowaniu, by∏a
„niespokojnà” planetà,
kszta∏towanà przez burze
i wybuchy wulkanów.
Wa˝ne
Poznawanie Ziemi
Ziemia zosta∏a po raz pierwszy zmierzona
oko∏o 200 r. p.n.e. przez greckiego
matematyka o imieniu Erastotenes. U˝ywajàc
zasad geometrii, obliczy∏ on kàt padania
promieni s∏onecznych (widocznych
w postaci cienia) na dwa miejsca, które
znajdujà si´ w znanej odleg∏oÊci od siebie.
Erastotenes oszacowa∏, ˝e Ziemia musi mierzyç
oko∏o 46 000 km obwodu – co by∏o dosyç
zbli˝one do obecnych pomiarów wynoszàcych
40 075 km. Obecnie Ziemia mo˝e zostaç
zmierzona przez satelity przy u˝yciu laserów.
W ciàgu roku Ziemia wykonuje jeden obrót
dooko∏a S∏oƒca – co stanowi odleg∏oÊç ponad
938 886 000 km. Oznacza to, ˝e kiedy
astronomowie patrzà na gwiazd´ przez teleskop,
spoglàdajà oni w rzeczywistoÊci w przesz∏oÊç –
oglàdajàc gwiazd´
w stanie,
w jakim by∏a
cztery lata
wczeÊniej.
S Ziemia obraca si´ wokó∏ w∏asnej osi
podczas swojej rocznej podró˝y wokó∏ S∏oƒca.
Przez to, ˝e wiruje ona szybciej na równiku ni˝
na biegunach, nie jest ona doskona∏à kulà.
Jeden obrót wokó∏ w∏asnej osi zajmuje jej
24 godziny (dob´).
planeta012-021:08-17 QAPE_dpi
9/1/09
11:18 AM
Page 13
13
S Ziemia widziana z kosmosu wydaje si´ byç
planetà oceanów. Zaledwie oko∏o 29 procent jej
powierzchni stanowi làd.
Dlaczego Ziemia jest
wodnym Êwiatem?
Ziemia jest wodnym Êwiatem, poniewa˝
oko∏o 71 procent jej powierzchni pokrywa
woda. Woda na naszej planecie wyst´puje
w postaci oceanów, lodu na biegunach
i szczytach górskich, jezior i rzek, a tak˝e jako
para wodna w atmosferze, która nast´pnie
powraca na ziemi´ w postaci opadów.
Najbardziej deszczowymi miejscami
na Ziemi sà okolice równika na
wybrze˝u lub wyspach.
W niektórych cz´Êciach Afryki
Zachodniej i regionie Amazonki
w Brazylii pada niemal˝e
codziennie.
Ocean Spokojny
P Oceany zawierajà 97 procent ca∏kowitej
wody na Ziemi, a trzy najwi´ksze
(Spokojny, Atlantycki i Indyjski) wspólnie
zajmujà powierzchni´ 350 mln km2.
Biegun pó∏nocny
Jak porusza si´ Ziemia?
Ziemia porusza si´ na trzy ró˝ne sposoby:
na swojej osi, w przestrzeni kosmicznej
i jako cz´Êç Uk∏adu S∏onecznego. Po
pierwsze obraca si´ ona na w∏asnej osi –
umownej linii od jednego bieguna do
drugiego. Po drugie przemierza ona
przestrzeƒ kosmicznà, kiedy krà˝y wokó∏
S∏oƒca, utrzymywana w odpowiedniej
pozycji przez pole grawitacyjne
S∏oƒca. Po trzecie jest ona
cz´Êcià Uk∏adu S∏onecznego
i porusza si´ w przestrzeni
kosmicznej wchodzàc
w sk∏ad galaktyki Drogi
Mlecznej, wirujàcej
z pr´dkoÊcià mniej
wi´cej
Ocean Atlantycki
250 km/s.
Ocean Indyjski
Q Promienie s∏oneczne dostarczajà Ziemi
Êwiat∏a i ciep∏a. Nasza planeta jest
przechylona pod kàtem i kiedy krà˝y na
orbicie wokó∏ S∏oƒca, ró˝ne jej obszary
otrzymujà zró˝nicowane iloÊci Êwiat∏a
s∏onecznego. Na cz´Êci odchylonej od S∏oƒca
panuje ch∏odna zima, natomiast na cz´Êci
przechylonej w stron´ S∏oƒca (w tym
przypadku pó∏kuli po∏udniowej) panuje lato,
poniewa˝ jest ona bardziej ogrzewana.
Kierunek obrotu
OÊ ziemska
R Ziemia obraca si´ wokó∏ swojej osi –
umownej linii ∏àczàcej oba bieguny.
Statystyki – Ziemia
Obwód na równiku
40 075 km
Obwód na biegunach
40 008 km
Ca∏kowita powierzchnia
509 700 000 km2
Powierzchnia làdowa
29 procent
Powierzchnia wody
71 procent
Najwy˝sza temperatura
58°C w Libii, w Afryce P∏n.
Najni˝sza temperatura
–89,6°C na Antarktydzie
G∏ówne substancje chemiczne
tlen 47 procent
krzem 28 procent
glin 8 procent
˝elazo 5 procent
planeta012-021:08-17 QAPE_dpi
9/21/09
2:30 PM
Page 14
14 SKA¸Y I SKAMIELINY
iemia zbudowana jest ze ska∏. Geolodzy (naukowcy, którzy badajà
Z
Co znajduje si´ we wn´trzu Ziemi?
histori´ ska∏ na Ziemi) potrafià zdobyç informacje o historii Ziemi,
badajàc ska∏y, które u∏o˝one sà w warstwach, jak w olbrzymiej kanapce.
Ska∏y dostarczajà nam u˝ytecznych materia∏ów, takich jak w´giel, u˝ywany
jako paliwo, czy wapieƒ, z którego wyrabia si´ cement. Zawierajà one
równie˝ wskazówki, dotyczàce prehistorycznego ˝ycia na naszej planecie,
w postaci skamielin – skamienia∏ych szczàtków wymar∏ych od wielu lat
zwierzàt i roÊlin.
Czym jest skorupa ziemska?
Skorupa – od 6 do
40 km gruboÊci
Skalnà pokryw´ Ziemi stanowi skorupa
ziemska, która jest najgrubsza (do 40 km)
pod „m∏odymi” pasmami górskimi. Skorupa
pod oceanami jest o wiele cieƒsza, wynosi
ona 5–11 km gruboÊci. Ska∏y wchodzàce
w sk∏ad kontynentów sà o wiele starsze, ni˝
ska∏y znajdujàce si´ pod
oceanami.
Skorupa ziemska znajduje si´ na warstwie
goràcych, cz´Êciowo roztopionych skał
zwanej p∏aszczem, który z kolei otacza dwa
jàdra. Jàdro w centralnej cz´Êci Ziemi jest
twardà kulà bardzo goràcych skał znajdujàcà
si´ oko∏o 6400 km pod powierzchnià
i poddawanà ogromnemu ciÊnieniu. Jàdro
jest zbyt goràce i stwardnia∏e, by mo˝na si´
do niego dowierciç. Im g∏´biej
w stron´ Êrodka Ziemi, tym
robi si´ gor´cej
– w jàdrze panuje
temperatura
4000oC.
Jàdro
wewn´trzne –
1300 km
gruboÊci
R Grobla Olbrzyma w Irlandii jest formacjà
bazaltowà – najbardziej rozpowszechnionà
ska∏à w skorupie ziemskiej.
P∏aszcz – oko∏o
2900 km gruboÊci
Jàdro zewn´trzne –
oko∏o 2000 km gruboÊci
Wa˝ne
Ró˝ne rodzaje ska∏
Trzy g∏ówne rodzaje ska∏ to ska∏y magmowe, osadowe
oraz metamorficzne. Ska∏y magmowe powstajà
z roztopionych ska, zwanych magmà, we wn´trzu Ziemi.
Magma jest tak goràca (o temperaturze ponad 1000°C),
˝e znajduje si´ w stanie p∏ynnym. Podlega ona równie˝
dzia∏aniu ogromnego ciÊnienia. Kiedy magma zostanie
wypchni´ta na powierzchni´ w wyniku dzia∏alnoÊci
wulkanicznej, och∏adza si´, tworzàc ska∏y magmowe.
Ska∏y osadowe, takie jak ∏upek ilasty oraz piaskowiec,
powstajà w wyniku dzia∏ania wiatru i wody, kiedy to
inne ska∏y zostajà zmielone w piasek i mu∏, a nast´pnie
przenoszone przez rzeki do momentu nagromadzenia
si´ ich w postaci osadów. Osad nawarstwia si´ i jest
Êciskany przez ciÊnienie wywierane przez warstwy
znajdujàce si´ nad nim, a˝ powstanie z niego ska∏a.
Metamorfoza oznacza zmian´, a ska∏y metamorficzne
sà zmieniane przez oddzia∏ywanie substancji
chemicznych, ciep∏a lub ciÊnienia – w inne rodzaje ska∏.
Mo˝e si´ tak dziaç, kiedy przep∏ywa przez nie magma
lub gdy skorupa ziemska przemieszcza si´ pod
pasmami górskimi. Na przyk∏ad wapieƒ zmienia si´
w marmur, kiedy zostanie poddany takim rodzajom
zmian – ska∏a osadowa staje si´ ska∏à metamorficznà.
Ska∏y magmowe
powstajà
w momencie
och∏adzania
si´ lawy
Podczas erupcji
wulkanów
goràca magma
wydobywa si´
z wn´trza Ziemi
planeta012-021:08-17 QAPE_dpi
9/1/09
11:19 AM
Page 15
15
Czym sà skamieliny?
Skamieliny sà stwardnia∏ymi pozosta∏oÊciami
po martwych zwierz´tach i roÊlinach.
Znajdowane sà one w ska∏ach, które by∏y
niegdyÊ mi´kkim piaskiem lub mu∏em. Cz´sto
prehistoryczne ska∏y sà odkrywane
w wyniku dzia∏alnoÊci wiatru lub deszczu
(wietrzenia) albo podczas wykopów lub
wydobywania surowców. Skorupy, koÊci
i z´by sà cz´Êciami, które sà najbardziej
podatne na kamienienie, gdy˝ cz´Êci mi´kkie
ulegajà rozk∏adowi. Czasem naukowcy
odnajdujà ca∏e szkielety, które przenosi si´
koÊç po koÊci, a nast´pnie rekonstruuje.
STen staro˝ytny trylobit – skorupiak – wyginà∏
miliony lat temu. Na przestrzeni czasu
zachowa∏y si´ tylko jego koÊci i skorupa,
zagrzebane w morskiej wodzie przez minera∏y,
zamienione w skamielin´.
1 Zwierz´ ginie
2 Cia∏o zostaje zagrzebane
w mule
Z czego zbudowane sà ska∏y?
Ska∏y zbudowane sà z minera∏ów. Wi´kszoÊç
ska∏ wyst´puje w formach, które naukowcy
nazywajà skupiskami – czyli po∏àczeniem kilku
ró˝nych minera∏ów. Ska∏y dzielà si´ na trzy
rodzaje, z których ka˝dy powstaje w inny
sposób. Najbardziej rozpowszechnionym typem
ska∏ sà ska∏y osadowe.
3 Mu∏ zamienia
si´ w ska∏´
R Kreda jest rodzajem wapienia, zbudowanego
ze skorupek maleƒkich jednokomórkowych
stworzeƒ morskich, zwanych otwornicami.
Wapieƒ jest przyk∏adem ska∏y osadowej.
QTen
skamienia∏y
amonit by∏
mi´czakiem,
który p∏ywa∏ w
prehistorycznych
morzach. Mi´kkie cz´Êci cia∏a roz∏o˝y∏y si´
przed milionami lat, ale odcisk skorupy
zwierz´cia zasta∏ zachowany.
4 Cz´Êci cia∏a ulegajà
skamienieniu
5 Ska∏y niszczejà
ods∏aniajàc skamielin´
PSkamienia∏a czaszka tyranozaura – dinozaura
Który z pierwiastków jest
najbardziej rozpowszechniony?
Najbardziej rozpowszechnionym
pierwiastkiem w kosmosie jest wodór,
a na Ziemi tlen, który stanowi oko∏o
47 procent masy ziemskiej. Pierwiastki sà
substancjami zbudowanymi tylko z jednego
rodzaju atomu. Ca∏a materia kosmiczna
sk∏ada si´ z pierwiastków.
˝yjàcego na Ziemi przed oko∏o 65-70 mln lat.
Ska∏y magmowe powstajà g∏´boko we
wn´trzu Ziemi ze sch∏odzonej magmy. Ska∏y
metamorficzne powstajà z innych ska∏,
zmienionych przez goràco lub ciÊnienie, na
Fragmenty ska∏, zniszczonych przyk∏ad w wulkanie. Ska∏y osadowe tworzà
si´ ze zniszczonych i skruszonych fragmentów
przez pogod´, sà
innych ska∏ i organizmów ˝ywych.
wymywane do morza
Deszcz i wiatr
rozk∏adajà ska∏y
Ska∏a osadowa tworzy si´ na dnie
morskim z osadu skalnego
Q Materia∏ skalny nieustannie krà˝y
w przyrodzie, tworzàc nowe ska∏y.
R Naukowcy badajà histori´ Ziemi, by zrozumieç, w jaki
sposób si´ ona zmienia∏a i nadal zmienia pod wp∏ywem
dzia∏ania si∏ przyrody.
planeta012-021:08-17 QAPE_dpi
9/1/09
11:19 AM
Page 16
16 KONTYNENTY
ontynenty sà masami làdowymi otoczonymi w ca∏oÊci lub
cz´Êciowo przez wody. Na krajobraz kontynentów sk∏adajà si´ m.in.
K
góry, rzeki, jeziora, pustynie, trawiaste równiny, lasy i miasta. Kontynenty
zbudowane sà z bardzo starych ska∏, które liczà oko∏o 3,8 mld lat. Jednak,
mimo ˝e sà masywne, nie sà przytwierdzone
w jednym miejscu, ale bardzo
powoli dryfujà.
Pangea
P W taki sposób mog∏a
wyglàdaç Pangea – pierwotny
superkontynent. Naukowcy
uwa˝ajà, ˝e obecne
kontynenty osiàgn´∏y swój
kszta∏t i po∏o˝enie w wyniku
procesu ich p´kania i dryftu na
przestrzeni wielu milionów lat.
Panthalassa
Czy kontynenty zawsze
wyglàda∏y tak samo?
Nie, wszystkie kontynenty tworzy∏y kiedyÊ
olbrzymià mas´ làdowà, którà naukowcy
okreÊlajà mianem Pangei. Mia∏o to miejsce
280 mln lat temu. Na przestrzeni czasu
jeden superkontynent podzieli∏ si´
na dwa wielkie kontynenty –
Laurazj´ i Gondwan´.
Laurazja obejmowa∏a
obecnà Ameryk´
Morze Tetydy
Pó∏nocnà, Europ´ i cz´Êç
Azji, natomiast Gondwana
Ameryk´ Po∏udniowà, Afryk´,
Australi´, Antarktyd´ i Indie.
W póêniejszym czasie uleg∏y one
podzieleniu na kontynenty, które znamy obecnie.
Ile kontynentów jest na Êwiecie?
Na Êwiecie znajduje si´ siedem kontynentów:
Afryka, Antarktyda, Azja, Europa, Australia,
Ameryka Pó∏nocna i Ameryka Po∏udniowa.
Ka˝dy z nich obejmuje ró˝ne kraje i zbiorniki
wodne. Na mapie po prawej stronie widaç,
jak kszta∏ty Ameryki Po∏udniowej i Afryki do
siebie pasujà – co wskazuje na to, ˝e by∏y one
ze sobà kiedyÊ po∏àczone.
Europa
Ameryka
Pó∏nocna
Ocean
Atlantycki
Ocean
Spokojny
Ocean
Spokojny
Afryka
Ameryka
Po∏udniowa
Ocean
Indyjski
P Do siedmiu kontynentów zalicza si´
Antarktyd´, gdzie pod grubà warstwà lodu
znajduje si´ làd, ale nie Arktyk´, która jest
w wi´kszoÊci zamarzni´tym oceanem.
Australia
Oceania
Antarktyda
Wa˝ne
W´drówka kontynentów
Azja
Ciekawe
Kierunek ruchu p∏yt
tektonicznych
W´drówk´ kontynentów mo˝na
wyt∏umaczyç teorià rozszerzania si´
dna morskiego. Goràce roztopione
ska∏y wywierajà nacisk poni˝ej dna
morskiego, w miejscu, w którym
skorupa ziemska jest najcieƒsza
i wdzierajà si´ w szczeliny
w grzbiecie Êródoceanicznym. Kiedy
roztopione ska∏y wystygajà, stajà
si´ twardsze, naciskajà na dno
oceaniczne i powodujà odsuwanie
Goràce roztopione
si´ kontynentów od grzbietów.
ska∏y
Grzbiet Êródoceaniczny
• 135 mln lat temu Ameryka Po∏udniowa zacz´∏a
oddalaç si´ od Afryki.
• 100 mln lat temu Indie, Australia i Antarktyda
równie˝ zacz´∏y si´ oddalaç od Afryki.
• W tym samym czasie Ameryka Pó∏nocna zacz´∏a
oddalaç si´ od Europy.
• P∏yty tektoniczne majà gruboÊç 70-100 km.
Q Rozszerzanie si´ dna morskiego pomaga w ruchu kontynentów. Pràdy
wyst´pujàce pod skorupà ziemskà wypychajà roztopione ska∏y na grzbiety
Êródoceaniczne i doliny ryftowe. Kiedy roztopione ska∏y stygnà, tworzà
nowe dno morskie.
planeta012-021:08-17 QAPE_dpi
9/1/09
11:19 AM
Page 17
17
Który z kontynentów jest
najwi´kszy?
Azja jest bez wàtpienia najwi´kszym
kontynentem. Ca∏kowity obszar làdowy Azji
wynosi 44,5 mln km2, co oznacza, ˝e jest ona
cztery razy wi´ksza ni˝ Europa i prawie dwa
razy wi´ksza ni˝ Ameryka Pó∏nocna. W Azji
le˝y najwi´kszy kraj pod wzgl´dem
powierzchni làdowej (Rosja) oraz dwa
najwi´ksze kraje pod wzgl´dem
ludnoÊci (Chiny
i Indie).
Jak poruszajà si´ kontynenty?
Skorupa ziemska zbudowana jest
z zakrzywionych skalnych p∏yt, które unoszà
si´ na roztopionej warstwie goràcych ska∏
w p∏aszczu ziemskim jak kawa∏ki olbrzymiej
uk∏adanki. Wyró˝niamy siedem du˝ych p∏yt
oraz oko∏o 20 mniejszych. Poruszajà si´ one
bardzo wolno (1-10 cm w ciàgu roku) na
pràdach konwekcyjnych w p∏aszczu Ziemi.
Przez miliony lat kontynenty, które
le˝à na grzbietach p∏yt,
równie˝ si´ porusza∏y.
R P∏yty oceaniczne mogà byç wpychane pod inne
p∏yty, wywo∏ujàc niestabilne ruchy pod powierzchnià
kontynentów. Ska∏y sà zaginane, a magma wydobywa
si´ z wn´trza wulkanów.
Dlaczego istniejà strefy czasowe?
Czas nie jest taki sam w ka˝dym miejscu na
Ziemi, poniewa˝ Ziemia wykonuje jeden
obrót dooko∏a w∏asnej osi w czasie poni˝ej
24 godzin. Kiedy w jednym miejscu na Ziemi
Êwieci s∏oƒce i jest dzieƒ, inne miejsce po
drugiej stronie znajduje si´ w cieniu i panuje
tam noc. Na Êwiecie wyst´pujà 24 strefy
czasowe, a czas zegarowy w ka˝dej strefie
ró˝ni si´ o godzin´ od nast´pnej strefy. Stany
Zjednoczone i Kanada sà tak du˝ymi
krajami, ˝e zawierajà po szeÊç stref
czasowych.
Azja
Ocean
Spokojny
Ocean
Indyjski
QTen widok kuli
ziemskiej pokazuje
Azj´, która rozciàga si´
a˝ po Europ´ i jest
najwi´kszym z kontynentów.
7.00 rano w Stanach
Zjednoczonych
Azja
44,5 mln km2
S Kiedy w Londynie jest 12.00 w po∏udnie,
w Nowym Jorku jest 7.00 rano (pi´ç godzin
wczeÊniej), a w Wellington w Nowej Zelandii
jest 23.00 (11 godzin póêniej).
Po∏udnie w Anglii
23.00 w Nowej Zelandii
Q Pokazane na rysunku kontynenty przedstawiajà
ich obszar làdowy. Azja jest najwi´kszym
z kontynentów, a Australia najmniejszym. Europa
jest po∏àczona z Azjà, dlatego te˝ te dwa kontynenty
sà czasami traktowane jako jeden superkontynent
zwany Eurazjà.
Afryka
30,3 mln km2
Ameryka Pó∏nocna
24,2 mln km2
Ameryka Po∏udniowa
17,8 mln km2
Antarktyda
13,9 mln km2
Europa
10,5 mln km2
Australia
7,7 mln km2
planeta012-021:08-17 QAPE_dpi
9/1/09
11:19 AM
Page 18
18 MAPY I GLOBUSY
eografowie (naukowcy, którzy badajà Ziemi´ i jej
w∏aÊciwoÊci), pos∏ugujà si´ mapami. S∏owo „geografia”
G
pochodzi z j´zyka greckiego i oznacza „opis Ziemi”. Mapa jest ma∏ym
zdj´ciem rozleg∏ego obszaru, wykonywanym w skali (na przyk∏ad 1 cm na
mapie mo˝e odpowiadaç 1000 km làdu na Ziemi). Wi´kszoÊç map jest
p∏askich, ale globus jest kulisty jak Ziemia. Nowoczesne mapy sà bardzo
dok∏adne, tworzone z pomocà
komputerów i zdj´ç zrobionych
z samolotów i satelitów
znajdujàcych si´ w przestrzeni
kosmicznej.
Gdzie le˝à zwrotniki?
Zwrotniki sà regionami na Ziemi, które
po∏o˝one sà bezpoÊrednio na pó∏noc
i po∏udnie od równika, umownej linii
ciàgnàcej si´ przez Êrodek Ziemi.
W regionach pó∏nocnych znajduje si´
zwrotnik Raka, a na po∏udniu od równika
zwrotnik Kozioro˝ca. Ka˝dy ze zwrotników
ma szerokoÊç oko∏o 2600 km, a S∏oƒce
góruje prawie bezpoÊrednio nad nimi
w po∏udnie. Oba zwrotniki znajdujà si´
w odleg∏oÊci oko∏o 2570 km od równika.
Po∏o˝one sà na mapie na 23°27’ szerokoÊci
geograficznej pó∏nocnej i po∏udniowej.
S Równik jest umownà linià przechodzàcà
przez Êrodek Ziemi, ze zwrotnikami
znajdujàcymi si´ na pó∏noc i po∏udnie od niego.
R Pierwsze umiarkowanie dok∏adnie mapy
Êwiata powsta∏y w XVI w. w Europie. Linie
szerokoÊci i d∏ugoÊci geograficznych sà
podawane w stopniach. Na mapie 1°
odpowiada 1/360 ko∏a.
Kto stworzy∏ pierwszà map´?
Oko∏o 5000 lat temu ludzie zamieszkujàcy
Egipt i Babiloni´ tworzyli rysunki, aby
pokazaç, do kogo nale˝à poszczególne cz´Êci
Ziemi i miejsca wyst´powania rzek.
Najstarszà istniejàcà mapà jest mapa na
Êcianie znajdujàca si´ w anatolijskiej osadzie
Çatal Höyük. Pierwsze mapy przedstawiajàce
wspó∏rz´dne – szerokoÊç i d∏ugoÊç – zosta∏y
wykonane przez staro˝ytnych Greków oko∏o
2000 lat temu.
Zwrotnik Raka
Równik
Zwrotnik Kozioro˝ca
Wa˝ne
Projektowanie map
P∏aska mapa przedstawiajàca kul´, którà jest
Ziemia, nie mo˝e byç dok∏adna, jeÊli nie
zastosujemy pewnych poprawek. Je˝eli ostro˝nie
obierzesz pomaraƒcz´, odkryjesz, ˝e jej skórka nie
b´dzie le˝a∏a p∏asko na stole bez przerwania si´.
Mapy sà rysowane w sposób, który pozwala
na dok∏adniejsze odwzorowanie jednej cechy
(na przyk∏ad powierzchni làdowej), a innej
z mniejszà precyzjà (na przyk∏ad kszta∏tu). Ró˝ne
sposoby projektowania map noszà nazw´ rzutów.
Jeden z nich nosi nazw´ rzutu Merkatora, którà
zawdzi´cza flamandzkiemu twórcy map Gerardowi
Merkatorowi (1512-94). Jego rzut przedstawia∏
dok∏adne odwzorowanie kierunków mi´dzy dwoma
punktami, poniewa˝ wspó∏rz´dne sà poprawne.
Takie odwzorowanie powoduje jednak, ˝e obszary
làdowe wyglàdajà inaczej ni˝ w rzeczywistoÊci.
P Odwzorowanie sto˝kowe kuli ziemskiej
polega na rzutowaniu wspó∏rz´dnych na
powierzchni´ bocznà sto˝ka, a nast´pnie
rozwijaniu uzyskanej p∏aszczyzny. Pozwala
to na uzyskanie najdok∏adniejszego
odwzorowania du˝ych obszarów làdowych,
takich jak na przyk∏ad Stany Zjednoczone
lub Rosja.
planeta012-021:08-17 QAPE_dpi
9/1/09
11:19 AM
Page 19
19
Czym jest szerokoÊç i d∏ugoÊç
geograficzna?
Sieç linii na mapie tworzy krat´. Linie d∏ugoÊci
geograficznych sà nakreÊlane z pó∏nocy
na po∏udnie, a linie szerokoÊci geograficznych
biegnà ze wschodu na zachód. Dzi´ki tym
wspó∏rz´dnym ∏atwiej jest zlokalizowaç dowolny
punkt na mapie. SzerokoÊç geograficzna
równika wynosi 0°. Linia
d∏ugoÊci
geograficznej 0°
przebiega
w Greenwich
w Londynie
w Anglii i nosi
nazw´
po∏udnika
zero.
WPierwsi ˝eglarze u˝ywali przyrzàdu noszàcego
nazw´ sekstant, który s∏u˝y∏ do mierzenia
wysokoÊci po∏o˝enia S∏oƒca nad horyzontem, co
pozwala∏o na okreÊlenie szerokoÊci geograficznej.
OkreÊlanie d∏ugoÊci geograficznych sta∏o si´
mo˝liwe w latach 50. XVIII w. kiedy to
wynaleziono dok∏adne zegary u˝ywane na morzu.
Dlaczego ludzie nie gubià si´
w dzisiejszych czasach?
System nawigacji satelitarnej GPS
(z angielskiego Global
Positioning System) ustala
pozycj´ podró˝ników
z dok∏adnoÊcià do kilku
metrów. Satelity wysy∏ajà
sygna∏y radiowe, które
sà odczytywane
przez
komputery
znajdujàce si´
w samolocie, statku
lub w samochodzie.
Podajà one
dok∏adne
wspó∏rz´dne
obiektów.
System nawigacji satelitarnej
zosta∏ zapoczàtkowany w 1960
r. przez amerykaƒski program
satelitarny, zwany TRANSIT.
Bardziej zaawansowany system
powsta∏ w 1995 r.
Dlaczego na pierwszych mapach
brakuje Australii?
R James Cook (trasa zaznaczona na niebiesko)
oraz Ferdynand Magellan (trasa zaznaczona
kolorem zielonym) po raz pierwszy w historii
op∏yn´li wyspy Oceanii.
Do XVII w. nikt z mieszkaƒców pó∏kuli
pó∏nocnej nie wiedzia∏ o jej istnieniu.
Chiƒscy i indonezyjscy ˝eglarze mogli
byç pierwszymi obcymi, którzy
odwiedzili Australi´ po tym, jak 40 000
lat temu osiedlili si´ tam Aborygeni.
Europejscy ˝eglarze przypadkiem
S Satelity nawigacyjne okrà˝ajà Ziemi´
przekazujàc dane niezb´dne podró˝nym. Dzi´ki
temu w ka˝dym momencie mogà oni sprawdziç
swoje dok∏adne po∏o˝enie.
odkryli Australi´, gdy zboczyli z kursu
podczas wyprawy do Azji. Odkrycie
wysp tworzàcych Oceani´ nastàpi∏o
w XVI w., kiedy to Ferdynand Magellan
i kapitan James Cook op∏ywali pó∏kul´
po∏udniowà. Co ciekawe, te wyspy by∏y
ju˝ wówczas zamieszka∏e przez
Polinezyjczyków, Malezyjczyków
i Mikronezyjczyków, którzy osiedlili si´
w tym regionie po przybyciu z Azji
ponad 1000 lat wczeÊniej.
Q Gdyby Ziemia
by∏a pomaraƒczà
i by∏oby jà mo˝na
obraç ze skórki,
wyglàda∏aby jak
na rysunku obok.
Zakrzywiona
powierzchnia nie
mo˝e byç
przeniesiona
na p∏askà map´,
je˝eli nie dokona
si´ pewnych
zniekszta∏ceƒ.
planeta012-021:08-17 QAPE_dpi
9/1/09
11:19 AM
Page 20
20 WN¢TRZE ZIEMI
owierzchnia Ziemi sprawia wra˝enie jednolitej, jednak
w niektórych miejscach pod ziemià wyst´pujà szczeliny lub
jaskinie. Wi´kszoÊç z nich zosta∏o wydrà˝onych w mi´kkich ska∏ach przez
P
wod´ sàczàcà si´ z powierzchni ziemi. Niektóre z nich sà tak du˝e jak boiska
do pi∏ki no˝nej! Inne sk∏adajà si´ z nietypowych formacji minera∏ów. Ludzie,
którzy badajà jaskinie, to speleolodzy.
Gdzie wyst´puje najd∏u˝sza
jaskinia na Êwiecie?
Najd∏u˝szà jaskinià na Êwiecie jest Jaskinia
Mamucia le˝àca w Kentucky, w Stanach
Zjednoczonych. W tym systemie znajduje si´
560 km komór i korytarzy, z podziemnymi
jeziorami i rzekami.
Które jaskinie zawierajà najstarsze
malowid∏a?
Prehistoryczni ludzie zamieszkiwali
jaskinie, chroniàc si´ przed pogodà oraz
dzikimi zwierz´tami. W niektórych
jaskiniach znajdujà si´ malowid∏a dzikich
zwierzàt stworzone przez zamieszkujàcych je
jaskiniowców. Najbardziej znane
malowid∏a pokrywajà Êciany Lascaux we
Francji i Altamiry w Hiszpanii. Podobne
malowid∏a zosta∏y odnalezione w Creswell
Crags w Nottinghamshire, w Anglii. Kilka
du˝ych jaskiƒ by∏o domem dla wielu pokoleƒ
ludzi prehistorycznych.
S Ludzie epoki kamienia tworzyli malowid∏a na
Êcianach jaskiƒ, takie jak ten bizon w Lascaux we
Francji, namalowany ponad 13 000 lat temu.
R Stalaktyty i stalagmity tworzà si´ powolnie
z minera∏ów zawartych w skapujàcej wodzie.
Zamieniajà one groty i jaskinie w podziemnà
krain´ pe∏nà niezwyk∏ych kszta∏tów.
Jak odró˝niç stalaktyt
od stalagmitu?
R Niektóre z systemów jaskiƒ zawierajà
olbrzymie groty, wystarczajàco du˝e, aby mogli
w nich si´ zmieÊciç stojàcy prosto ludzie.
Pozosta∏e sà zbite i wàskie i mogà si´ do nich
wczo∏giwaç jedynie badacze jaskiƒ.
Stalaktyty sà formacjami mineralnymi,
które wyglàdajà jak olbrzymie sople lodu
zwisajàce ze stropu jaskini. Stalaktyt, który
mierzy ponad 12 m, znajduje si´ w jaskini
w Brazylii. Stalagmity narastajà od dna
jaskini, w wyniku skraplania si´ wody ze
stropu jaskini. Ponad 30-metrowy stalagmit
zosta∏ odkryty w jaskini na S∏owacji.
Wa˝ne
Pod ziemià
Jaskinie i szczeliny w ziemi zosta∏y
w wi´kszoÊci wydrà˝one przez wod´,
która wymy∏a mi´kkie ska∏y. Wiele
jaskiƒ jest tak wàskich, ˝e badacze
muszà si´ czo∏gaç, u˝ywajàc do tego
ràk i kolan, a nawet przep∏ywaç przez
zalane cz´Êci jaskiƒ, u˝ywajàc przy
tym latarek dla orientacji
w ciemnoÊciach.
G∏´bokie jaskinie Êwiata
Najwi´ksza komora jaskini nosi nazw´
Sarawak Chamber, znajduje si´ ona
w Sarawak w Malezji. Ma ona d∏ugoÊç
700 m, Êrednià szerokoÊç wynosi 300 m
i jest wysoka
na oko∏o
70 m.
P Naukowiec znajdujàcy si´ wewnàtrz jaskini,
która powsta∏a z lawy wulkanicznej.
Krubera, Gruzja, Azja
2140 m
Reseau Jean Bernard, Francja
1602 m
Shakta Pantujhina, Gruzja
1508 m
Sistema Huautla, Meksyk
1475 m
Sistema del Trave, Hiszpania
1441 m
Vercors, po∏udniowo-wschodnia Francja
1271 m
Gunung Mulu, Borneo
470 m
Carlsbad Cavern, Stany Zjednoczone
316 m
planeta012-021:08-17 QAPE_dpi
9/1/09
11:19 AM
Page 21
21
Podziemny wodospad
Strumieƒ p∏ynàcy
pod ziemià
Wapieƒ jest
wymywany,
w wyniku
czego
tworzy si´
grota
Stalaktyty
Stalagmity
Woda wp∏ywa do
jeziora
R Groty wapienne i systemy jaskiƒ sà
wy˝∏abiane przez chemiczne wietrzenie.
Czy jaskinie sà zamieszka∏e przez
zwierz´ta?
Dlaczego jaskinie powstajà
w wyniku dzia∏ania procesów
chemicznych?
Jaskinie stanowià schronienie dla wielu
zwierzàt, takich jak nietoperze i ptaki, na
przyk∏ad jerzyki z Azji oraz t∏uszczaki
zamieszkujàce Karaiby. Te zwierz´ta
przebywajà w jaskiniach w ciàgu dnia
(nietoperze) lub nocà (ptaki) i opuszczajà je
w poszukiwaniu po˝ywienia. Jerzyki
stanowià po˝ywienie dla w´˝y z rodzaju
Coluber, które równie˝ zamieszkujà jaskinie.
Jaskinie sà równie˝ domem dla ró˝nych
owadów, a podziemne jeziora zamieszkuje
wiele rodzajów ryb. Wiele gatunków
˝yjàcych w jaskiniach jest Êlepych, dlatego
te˝ polega na zmys∏ach w´chu, dotyku lub
echolokacji.
Mi´kkie ska∏y w jaskiniach wapiennych sà
wy˝∏abiane w procesie wietrzenia
chemicznego. W´glan wapnia zawarty
w wapieniu wchodzi w reakcj´ z wodà
deszczowà i powstaje s∏aby kwas, który
rozpuszcza ska∏´. Woda skapujàca ze ska∏y
tworzy szczeliny i jaskinie. Chemiczne
substancje zawarte w wodzie tworzà
stalaktyty i stalagmity. Dochodzi do
powstawania podziemnych wodospadów,
rzek i jezior, a woda cz´sto wp∏ywa do jezior
lub rzek na powierzchni.
R Ptaki, takie jak jerzyki,
budujà swoje gniazda
w jaskiniach.
S Ska∏y znajdujàce si´ w jaskiniach mogà
zawieraç odciski skamienia∏ych roÊlin, które ros∏y
miliony lat temu.
1. Strumienie wp∏ywajà przez
powierzchni´, a woda sàczy si´
w szczeliny w ska∏ach.
RTe rysunki pokazujà, jak
w wyniku dzia∏alnoÊci
wody powstajà wapienne
jaskinie krasowe.
2. Woda rozpuszcza wapieƒ, drà˝àc
tunele i groty.
3. Po pewnym czasie strop
groty mo˝e si´ zawaliç,
a strumieƒ zamienia si´
w podziemnà rzek´.
planeta022-031:18-27 QAPE_dpi
9/1/09
11:25 AM
Page 22
22 WULKANY I TRZ¢SIENIA ZIEMI
niektórych cz´Êciach Êwiata gwa∏towne wstrzàsy
powodujà drgania ziemi, wyrzucajàc w niebo ogieƒ i dym,
a tak˝e wywo∏ujàc ogromne szkody i straty w ludziach. Dzieje si´
W
tak za sprawà wulkanów i trz´sieƒ ziemi, które pojawiajà si´ cz´sto na tych
samych obszarach. Wulkany buchajà dymem, ogniem, popio∏em oraz
p∏ynnymi ska∏ami. Trz´sienia ziemi poruszajà ziemi´ z si∏à o wiele wi´kszà
ni˝ bomba atomowa.
Jak dochodzi do wybuchu
wulkanu?
Wulkan wybucha, gdy p∏ynne ska∏y (zwane
magmà) sà wypychane z g∏´bi ziemi
i wydobywajà si´ na powierzchni´ przez
komin wulkaniczny. Kiedy magma zmiesza
si´ z powietrzem, zamienia si´ w law´
sp∏ywajàcà po zboczach wulkanu. Niektóre
wulkany wybuchajà gwa∏townie, wyrzucajàc
w powietrze ska∏y, law´ oraz popió∏.
Dlaczego niektóre wulkany
sà niebezpieczne?
Nie wszystkie wulkany wybuchajà. Wygas∏e
wulkany ju˝ nigdy nie wybuchnà. Wulkany
drzemiàce wybuchajà rzadko. Niektóre z nich
jedynie „pomrukujà”, wypuszczajàc stru˝ki
lawy lub par´. Czynne wulkany natomiast
wykazujà znacznà aktywnoÊç i cz´sto dochodzi
do ich erupcji. Najbardziej znanym z nich jest
Wezuwiusz, po∏o˝ony nad Zatokà
Neapolitaƒskà. Zniszczy∏ on miasto Pompeje
w 79 r. i najprawdopodobniej dojdzie do jego
wybuchu w XXI w.
SFud˝i jest najwy˝szà górà Japonii – powsta∏à
z popio∏u i lawy. Jest ona wulkanem aktywnym
z niewielkim prawdopodobieƒstwem erupcji.
Który wybuch wulkanu by∏
najg∏oÊniejszy?
RWybuchajàce wulkany wyrzucajà w powietrze
dym, popió∏ i ska∏y.
Najwi´kszy wybuch wulkanu mia∏ miejsce
w 1883 r., kiedy to nastàpi∏a erupcja
le˝àcego mi´dzy Jawà a Sumatrà wulkanu
Krakatau. Dêwi´k wybuchu by∏ s∏yszalny
cztery godziny póêniej w odleg∏oÊci prawie
5000 km! Powsta∏a wówczas fala p∏ywowa
zabi∏a 36 000 osób. Jednak po wybuchu
wulkanu Tambora, (który mia∏ miejsce
w Indonezji w 1815 r.), oko∏o 90 000 osób
straci∏o ˝ycie w nast´pstwie erupcji, fali
p∏ywowej oraz g∏odu, który pojawi∏ si´ po
katastrofie.
Wa˝ne
Gaz i py∏
Najbardziej znane wulkany
Niektóre wulkany zawdzi´czajà swojà
s∏aw´ wielkoÊci lub erupcjom, które
przynios∏y ze sobà druzgocàce
konsekwencje.
Wezuwiusz, znajdujàcy si´ nieopodal
Neapolu we W∏oszech, zniszczy∏ miasta
Pompeje i Herkulanum podczas wybuchu
w 79 r.
Wygas∏y wulkan Aconcagua le˝àcy
w Argentynie jest najwy˝szym wulkanem
na pó∏kuli zachodniej.
PKiedy dochodzi do wybuchu
wulkanu, p∏ynna magma
wyp∏ywa z komina
wulkanicznego. Popió∏ i lawa
wylewajà si´ i sp∏ywajà po
zboczach wulkanu. Gaz, py∏
i ska∏y sà wyrzucane
w powietrze.
Etna po∏o˝ona na Sycylii, we W∏oszech,
wybuch∏a w 1669 r., zabijajàc 20 000
osób.
Komin
wulkaniczny
Potok lawy
Komora
magmowa
Bomby
wulkaniczne
(materia∏
piroklastyczny)
Komin boczny
planeta022-031:18-27 QAPE_dpi
9/1/09
11:25 AM
Page 23
23
RPodczas trz´sienia ziemi ska∏y przemieszczajà
si´ wzd∏u˝ linii uskoku w skorupie ziemskiej.
Na zdj´ciu widzimy zapadni´ty w czasie
trz´sienia kawa∏ek drogi.
Co wywo∏uje trz´sienia ziemi?
PTsunami to
wielkie i niszczycielskie
fale powodowane przez
podziemne trz´sienia ziemi.
SPodczas trz´sienia ziemi fale sejsmiczne
rozchodzà si´ z hipocentrum. Do trz´sieƒ
dochodzi, gdy fragmenty litosfery poruszajà
si´ wzd∏u˝ linii uskoku w przeciwnych
kierunkach (zaznaczone strza∏kami).
Podobnie jak w przypadku wulkanów,
trz´sienia ziemi pojawiajà si´ w miejscach,
w których ska∏y skorupy ziemskiej poddawane
Epicentrum
sà ogromnemu naciskowi powodowanemu
przez ruch p∏yt tektonicznych, na których le˝à
kontynenty. Sejsmolodzy (naukowcy zajmujàcy
si´ badaniem trz´sieƒ ziemi) mierzà si∏´ fal
sejsmicznych za pomocà sejsmografów.
Trz´sienie ziemi jest nast´pnie oceniane w skali
Richtera, która zaczyna si´ od 1 (najmniejsze
wstrzàsy) i koƒczy si´ na ponad 9 stopniach
(niszczycielska si∏a trz´sienia). Najbardziej
dramatycznym trz´sieniem ziemi w XX w. by∏o
trz´sienie z 1976 r. w Chinach, które mia∏o si∏´
8,2 stopnia w skali Richtera i doprowadzi∏o
Rozchodzàce si´
do Êmierci co najmniej 250 000 osób.
fale sejsmiczne
Hipocentrum
Czym jest tsunami?
Podwodne trz´sienia ziemi mogà powodowaç
powstawanie ogromnych fal, zwanych
tsunami. Fale poruszajà si´ z pr´dkoÊcià do
800 km/h, ale mogà byç niewidoczne na
otwartym morzu. Jednak w p∏ytkich wodach
fala tworzy olbrzymià Êcian´ wody,
wysokà na 30 m, która wdziera si´ na
làd i zatapia wszystko, co napotka na
swojej drodze. W 1948 r. w basenie
Oceanu Spokojnego, gdzie najcz´Êciej
dochodzi do podwodnych trz´sieƒ,
opracowano system wczesnego
ostrzegania przed pojawieniem si´
tsunami. Ostrze˝enie z kilkugodzinnym
wyprzedzeniem mo˝e umo˝liwiç zagro˝onym
terenom szybkà ewakuacj´ i tym samym
zminimalizowaç liczb´ ofiar.
Ciekawe
Trz´sienia ziemi w XX w.
• Najwi´kszym wulkanem jest Mauna Loa na Hawajach, którego krater jest szeroki na
10 km i g∏´boki na 180 m. Ponad 80 procent tego wulkanu znajduje si´ w oceanie.
Miejsce
Data
Skala Richtera
San Francisco, Stany Zjednoczone
1906
8,3
• Najwy˝szym wulkanem jest Ojos del Salado le˝àcy w Ameryce Po∏udniowej, który
mierzy 6887 m.
Gansu, Chiny
1920
8,6
• Najbardziej niespokojnym wulkanem jest Kilauea na Hawajach, który regularnie
wybucha od 1983 r. Strumienie sp∏ywajàcej z niego lawy pokry∏y ponad 100 km2.
Nizina Kanto, Japonia
1923
8,3
Assam, Indie
1950
8,6
• Na Êwiecie wyst´puje ponad 800 czynnych wulkanów. Krajem, w którym le˝y
najwi´cej z nich, jest Indonezja – znajduje si´ ich tam oko∏o 200.
Aleuty
1957
9,1
Tangshan, Chiny
1976
8,2
• Tambora w Indonezji wybuch∏ w 1815 r., zabijajàc oko∏o 90 000 osób.
Download

Pobierz - Publio