1.Hipotezy dot.powstania oceanów i lądów
teoria kontrakcji (teoria kurczącej się Ziemi) powstała w XIX w. (E. de Beaumont, E. Suess,
A. Heim). Tłumaczyła wszelkie deformacje skorupy ziemskiej kurczeniem się Ziemi w
trakcie jej ochładzania. W wyniku tego procesu i zapadania się części powierzchni powstają
geosynkliny, które później są zgniatane przez sztywniejsze obszary - kry kontynentalne. W
ten sposób powstają pasma fałdowe. Dominującym stanem na w skorupie ziemskiej jest
kompresja czyli zgniatanie.
hipoteza permanencji jest jedną z teorii geotektonicznych powstałych w XIX w. Postuluje
stałe położenie kontynentów na Ziemi od momentu ich powstania.
hipoteza epejrogenezy - regresje i transgrasje morskie spowodowane są pionowymi ruchami
skorupy ziemskiej.
hipoteza oscylacji - podłoże cyklicznie podnosi się i opada z powodu prądów konwekcyjnych
magmy.
hipoteza undacji - materia płaszcza Ziemi róznicuje się, co powoduje przemieszczenia warstw
i wypiętrzanie łańcuchów górskich.
Hipoteza izostazji- zasada równowagi mas skalnych w skorupie ziemskiej, wprowadzona pod
koniec XIX wieku przez amerykańskiego geofizyka E.C. Duttona.Zaburzenie równowagi w
skorupie ziemskiej powoduje izostatyczne ruchy dżwigania bądź zapadania skorupy
ziemskiej. Pionowe ruchy skorupy ziemskiej polegają na wypiętrzaniu lub obniżaniu
znacznych obszarów powierzchni Ziemi. Ruchy te na ogół nie powodują znacznych
deformacji tektonicznych, jednak w ich wyniku mogą powstać wielkoobszarowe deformacje
fałdowe w formie niecek i kopuł. Efektem pionowych ruchów skorupy ziemskiej jest
transgresje (zalewanie lądu przez morze) i regresje morskie (wycofywanie sie morza z lądu).
hipoteza permanencji jest jedną z teorii geotektonicznych powstałych w XIX w. Postuluje
stałe położenie kontynentów na Ziemi od momentu ich powstania
Hipoteza pomostowa - jedna z teorii geotektonicznych powstałych w XIX wieku. Z uwagi na
znalezienie licznych dowodów na łączność pomiędzy kontynentami w różnych epokach
geologicznych postulowano istnienie pomostów lądowych między kontynentami, które
później zapadły się. Obalona w wyniku badań gęstości skał budujących poszczególne
warstwy skorupy ziemskiej - hipoteza izostazji.Koronnymi argumentami na istnienie
pomostów lądowych było występowanie tych samych gatunków fauny i flory na obu
brzegach dzisiejszych oceanów. Chodzi tu o gatunki, które nie były w stanie przebyć
oceanów. Na dwóch brzegach oceanów istnieją też podobne struktury
geologiczne.Wyjaśnieniem tych sprzeczności zajęły się późniejsze teorie: teoria Wegenera,
teoria tektoniki płyt, teoria ekspansji Ziemi.
Hipoteza wernera- pierwsza teoria zakładająca wędrówkę kontynentów, sformułowana w
1929 przez niemieckiego meteorologa Alfreda Wegenera.Przeglądając księgozbiór biblioteki
uniwersyteckiej w Marburgu, gdzie wykładał w 1911 r., Wegener zwrócił uwagę na pewne
zbieżności w występowaniu skamieniałości w warstwach geologicznych, które obecnie
oddzielone są przez oceany. Zwrócił też uwagę na podobieństwo kształtów kontynentów po
obu stronach Oceanu Atlantyckiego. Ówczesne teorie próbowały wyjaśniać to zjawisko
tworzeniem się i zanikaniem pomostów lądowych.Wegener wysunął hipotezę, według której
obecne kontynenty powstały około 200 milionów lat temu w wyniku rozpadu jednego
superkontynentu. W 1912 przedstawił publicznie swoją teorię dryftu kontynentalnego, która
głosi, że kontynenty przesuwają się, a w wyniku ich kolizji powstają wypiętrzenia w postaci
łańcuchów górskich.W 1915 w swojej pracy O pochodzeniu kontynentów i oceanów (Die
Entstehung der Kontinente und Ozeane) przedstawił teorię, że kiedyś wszystkie lądy tworzyły
jeden ogromny ląd, który nazwał Pangeą, czyli "Wszechziemią". Zebrał w niej wszystkie
dotychczas otrzymane dowody, topograficzne, geologiczne i paleontologiczne. Wg Wegenera
w karbonie kontynent ten zaczął się rozpadać, a powstałe mniejsze kontynenty zaczęły się od
siebie odsuwać. Wegener sądził, że materiał, w którym zanurzone są kry kontynentalne, jest
cięższy od skał powierzchniowych i że w związku z tym kontynenty przemieszczają się po
jego powierzchni pod wpływem ruchu obrotowego Ziemi, a także oddziaływania Księżyca i
Słońca.W latach 20. pojawiły się kolejne uzupełnione wersje jego dzieła. Jedynie w Stanach
Zjednoczonych, gdzie została ona wrogo przyjęta przez środowiska naukowe, nie pojawiły się
kolejne wznowienia. Wielu współczesnych Wegenerowi geologów nie zgadzało się z jego
teorią, próbując nawet ją ośmieszyć za wszelką cenę. Szczególnej krytyce poddano fakt, że
Wegener nie zaproponował żadnego mechanizmu, wyjaśniającego ruch kontynentów.
Dopiero w połowie XX wieku, kiedy odkryto zjawisko spreadingu dna oceaniczego,
przywołano zapomnianą już teorię Wegenera. Dalsze odkrycia przyczyniły się do rozwinięcia
nowej teorii tektoniki płyt. Obecnie jest ona uznawana przez większość naukowców za teorię
najlepiej wyjaśniającą budowę geologiczną Ziemi.
tektonika płyt – teoria geologiczna, stanowiąca współczesne rozwinięcie teorii Wegenera.
Zaczęła się kształtować w latach 50. i 60. XX wieku i wkrótce zrewolucjonizowała wiedzę o
ewolucji Podstawowym założeniem teorii płyt tektonicznych jest stały promień Ziemi.
Ponieważ w czasie geologicznym płyty kontynentalne powoli, ale stale się powiększają, a od
triasu datuje się rozwój płyt oceanicznych, więc muszą istnieć strefy w których te ostatnie są
niszczone - są to tzw. strefy subdukcji.W budowie zewnętrznych warstw Ziemi wyróżnia się
dwie główne części o odmiennych właściwościach fizycznych: litosferę i astenosferę.
Zewnętrzna litosfera jest chłodniejsza i bardziej sztywna, podczas gdy leżąca głębiej
astenosfera - cieplejsza i bardziej plastyczna.Teoria tektoniki płyt przyjmuje, że litosfera nie
jest ciągła, lecz składa się z kilkunastu sztywnych płyt tektonicznych, zwanych też krami,
które przemieszczają się pod wpływem ruchów konwekcyjnych plastycznej astenosfery.
Miejsca gdzie stykają się płyty tektoniczne znane są jako granice płyt tektonicznych. Ich
konfiguracja nawiązuje do przebiegu takich zjawisk geologicznych jak trzęsienia ziemi oraz
występowanie takich form topograficznych jak góry, wulkany, rowy oceaniczne czy grzbiety
śródoceaniczne.Płyty tektoniczne dzieli się na kontynentalne i oceaniczne, które różnią się
między sobą gęstością właściwą. Ich zachowanie się na powierzchni astenosfery opisuje
teoria izostazji.Wyróżnia się trzy główne rodzaje granic płyt tektonicznych ze względu na
sposób w jaki płyty poruszają się względem siebie. Dla każdej z nich charakterystyczne są
pewne zjawiska na powierzchni ziemi.
Rodzaje granic płyt tektonicznych:
granice rozbieżne - gdy ruch płyt odbywa się w kierunku przeciwnym do ich wspólnej
granicy. W miejscach rozchodzenia się płyt w ryftach grzbietów śródoceanicznych wciska się
magma, wynoszona ku górze z wnętrza astenosfery. Zastygając, rozsuwa je, a jednocześnie
tworzy nowe fragmenty dna morskiego, które wobec tego są o wiele młodsze niż same płyty.
Mamy wówczas do czynienia ze zjawiskiem spreadingu, czyli rozszerzania dna morskiego.
granice zbieżne - gdy płyty poruszają się ku sobie. Wówczas jedna z nich pogrąża się pod
drugą w tzw. strefie subdukcji. Zapadająca się płyta ulega pochłonięciu w górnym płaszczu.
Produkty powstałe podczas jej stopienia są źródłem wulkanizmu na powierzchni górnej płyty,
tworząc tzw. łuk magmowy.
granice przesuwcze - gdy ruch 2 płyt zachodzi równolegle do granicy między nimi. W tym
przypadku litosfera nie jest ani tworzona, ani pochłaniana. Takimi granicami są uskoki
transformacyjne przecinające grzbiety śródoceaniczne. Czasami sięgają one na obszar
litosfery kontynentalnej, jak np. uskok San Andreas w Kalifornii.
Według teorii Artura Holmesa, którą wysunął na początku lat 30., przyczyną dryfu
kontynentów są działające w płaszczu Ziemi prądy konwekcyjne. Twierdził on, że kontynenty
są unoszone przez płaszcz dzięki działającym w nim prądom. W miejscach gdzie działają
prądy wstępujące, skorupa kontynentu rozrywa się i pęka, a jej fragmenty oddalają się od
siebie. W miejscach gdzie działają prądy zstępujące zachodzi ściskanie i powstają łańcuchy
górskie oraz rowy oceaniczne. Temu hipotetycznemu wyjaśnieniu wydaje się przeczy
domniemane głębokie zakorzenienie kontynentów - do 300-400 km, co miałoby wykluczać
działanie prądów konwekcyjnych. Ponadto w tej hipotezie działalność jednych prądów
powodowała by przesuwanie innych, czyli ich nierównoważność. Przykładowo pod grzbietem
śródatlantyckim działają prądy powodujące odsuwanie się Afryki od Ameryki i pchające ją na
wschód; równocześnie prądy działające pod grzbietem na Oceanie Indyjskim powodujące
odsuwanie się Afryki od Australii i Antarktydy, pchające ją na zachód; prądy te powinny
schodzić się pod Afryką powodując tam kompresję; tymczasem Afryka w tym miejscu ulega
rozpadowi - pęka wzdłuż systemu Wielkich Rowów Afrykańskich. Podobnie wokół całej
Antarktydy istnieją grzbiety oceaniczne pod którymi powinny istnieć prądy konwekcyjne
pchające ją we wszystkich kierunkach. Oczywiście, argument ten często stosowany przez
zwolenników tektoniki płyt jest bardzo symplicystyczny, gdyż tempo spredingu w różnych
partiach ryftu jest niejednakowe i trudno oczekiwać, że w rozpatrywanym ciele będzie
panował jednolity stan naprężeń.Obecnie trudno jest stwierdzić, czy ilość skorupy
oceanicznej konsumowana w procesie subdukcji odpowiada ilości nowej skorupy powstającej
w procesie spredingu, istnieją również kontrowersje dotyczące mechanizmu powstawania
prądów konwekcyjnych w płaszczu Ziemi i prawideł kierujących ich ruchem.
Teoria ekspandującej Ziemi jest alternatywną dla teorii tektoniki płyt pseudonaukową teorią,
traktującą o rozwoju Ziemi. Wyjaśnia ona domniemane sprzeczności między teorią tektoniki
płyt a starszą hipotezą pomostową. Postuluje ona, iż wszelkie ruchy płyt związane są z
"pęcznieniem" Ziemi. Przyrost jej promienia to ok. 2,6 cm w skali roku, początkowo była
wielkości obecnego Merkurego. Powstałe wskutek powiększania się Ziemi oceany wypełniły
wody juwenilne - powstałe z magmy. Zwolennicy teorii przyjmują również wzrost masy
Ziemi, rocznie odpowiadający sześciennej kostce granitu o boku ok 26km.Przyczyna
ekspansji nie jest przez tę teorię wyjaśniona, oprócz stwierdzenia, że powód znajduje się w jej
jądrze. Jednym z jej głównych teoretyków był prof. Samuel Carrey, a także okrywcy tzw.
spreadingu: Bruce Heezen i Maurice Ewing. Po raz pierwszy została opublikowana w 1898
przez Jana Jarkowskiego.
2.Wielkie orogenezy
Orogeneza, ruchy górotwórcze, górotwórczość, wielkoskałowe ruchy skorupy ziemskiej
prowadzące do powstania gór, stanowiące część cyklu orogenicznego. W efekcie orogenezy
następuje sfałdowanie osadów w obrębie geosynklin oraz ich wypiętrzenie w postaci
łańcuchów gór fałdowych, czemu towarzyszą powszechnie procesy magmatyzmu i
metamorfizmu. Na "usztywnionych", nie podlegających fałdowaniu fragmentach skorupy
ziemskiej (tzw. kratonach) orogeneza powoduje powstawanie pionowych przemieszczeń,
wzdłuż linii uskoków, tworzących często góry zrębowe. W historii Ziemi wyróżnia się cztery
główne orogenezy: prekambryjskie, kaledońską, hercyńską oraz alpejską. W każdej z nich
wydziela się szereg faz górotwórczych o zwiększonym nasileniu ruchów górotwórczych,
występujących tylko na niektórych obszarach Ziemi.Wyróżniamy trzy orogenezy:
a) alpejska: potężne ruchy górotwórcze, zapoczątkowane w górnej kredzie, o największym
nasileniu w trzeciorzędzie, trwające na niektórych obszarach (np. obszary około pacyficzne)
do dziś. Według innych poglądów do orogenezy alpejskiej zalicza się także ruchy
górotwórcze, które odbywały się na przełomie triasu i jury oraz jury i kredy (kimeryjskie fazy
orogeniczne). W wyniku orogenezy alpejskiej zostały sfałdowane i wypiętrzone masy skalne
nagromadzone na pograniczach płyt litosferycznych, tworząc łańcuchy górskie zwane
Alpidami.
b) hercyńska: orogeneza waryscyjska, wielkie ruchy górotwórcze, które odbywały się w
końcu ery paleozoicznej, w karbonie i permie. Orogeneza hercyńska składała się z kilku faz,
które nie odbywały się na całej kuli ziemskiej jednocześnie. W wyniku orogenezy hercyńskiej
powstały łańcuchy górskie Hercynidów. Fałdowaniu się gór towarzyszyły intensywne
zjawiska magmowe. Powstały wówczas m.in. granity Karkonoszy, Przedgórza Sudeckiego i
towarzyszące im złoża kruszcowe.
c) kaledońska: ruchy górotwórcze trwające od końca kambru po dolny dewon, mające swoje
największe nasilenie w sylurze. W wyniku fałdowań zostały wypiętrzone liczne pasma
górskie - tzw. kaledonidy. Należą do nich m.in.: Góry Kaledońskie, Skandynawskie,
Grampian oraz północno-wschodnia część Appalachów, a także Sajany, Ałtaj i Alpy
Australijskie. W Polsce wypiętrzona została część Gór Świętokrzyskich, objęta potem
fałdowaniami orogenezy hercyńskiej.
3.Ogólna cyrkulacja atmosfery i jej wpływ na rozmieszczenie wielkich Stef klimatycznych
kuli ziemskiej
Ogólna cyrkulacja atmosfery obejmuje wszystkie aspekty przemieszczania się mas powietrza
oraz spowodowany tymi ruchami przepływ i wymianę różnych form energii w układzie
planetarnym. Od cyrkulacji o charakterze planetarnym odróżnić należy cyrkulację o małym
zasięgu przestrzennym (wiatry lokalne) wywołaną specyficznymi czynnikami charakt. dla
określonego obszaru. Cyrkulacja atmosfery uwarunkowana jest przede wszystkim dostawą
promieniowania słone-cznego do powierzchni Ziemi, na co wpływ ma kształt naszej planety
oraz jej ruchy, obiegowy i obrotowy. Czynniki te powodują nierównomierny dopływ energii
do powierzchni Ziemi (różny kąt padania promieni słonecznych), występowanie pór roku oraz
występowanie sił Coriolisa i siły odśrodkowej, powodujących odchylenie wiatrów od ich
początkowego kierunku. Bardzo ważnym czynnikiem kształtującym cyrkulację jest
rozmieszczenie lądów i mórz, ze względu na ich odmienne właściwości przewodnictwa
cieplnego. Wszystkie te czynniki wpływają na wielkość ciśnienia atmosf., którego różnice
wywołują ruch powietrza.
W trójwymiarowym modelu ogólnej cyrkulacji atmosfery wyróżnić można po 3 komórki
cyrkulacyjne na każdej półkuli:
- Komórka cyrkulacyjna Hadleya występuje między zwrotnikiem a równikiem. Przyczyną
powstawania komórek Hadleya są silne prądy konwekcyjne występujące po północnej i
południowej stronie równika. Gorące powietrze unoszone jest do górnej troposfery, w wyniku
czego w pasie równikowym powstaje układ baryczny niskiego ciśnienia. Podczas ruchu
wznoszącego (prąd wstępujący) dochodzi do ochładzania powietrza i kondensacji pary
wodnej, oddawanej w postaci opadów. W górnej troposferze chłodne i suche powietrze
przemie-szcza się ku zwrotnikom. Wzrost gęstości powietrza powoduje, że opada ono
grawitacyjnie w okolicach zwrotników (prąd zstępujący), powodując powstawanie wyżów
zwrotnikowych (zwrotnikowe pasy ciszy). W dolnej troposferze część powietrza
przemieszcza się ku równikowi, tworząc strefę konwergencji (zbieżności)
międzyzwrotnikowej, inaczej nazywaną równikowym pasem ciszy. Część powietrza
przemieszcza się ku umiarkowanym szerokościom geogra-ficznym. Wiatry wiejące w dolnej
troposferze ku równikowi noszą nazwę pasatów (wiatry stałe - wiejące przez cały rok z tego
samego kierunku)
i charakteryzują się na półkuli północnej kierunkiem NE, a na półkuli południowej
kierunkiem SE.
- Komórka cyrkulacyjna Ferrela tworzy się na każdej półkuli w umiarkowanych
szerokościach geograf. Powietrze opadające na zwrotnikach przemieszcza się ku strefom
niskiego ciśnienia jako wiatry zachodnie. Nad kołami podbiegunowymi powiet. to unosi się
ku górze, by przemieszczać się w górnej troposferze ku zwrotnikom jako wiatry wschodnie.
Na półkuli północnej dochodzi do częstego rozwoju i przemieszczania się układów niskiego
ciśnienia (cyklonów).
Wędrujące niże są bardzo ruchliwe i wykazują tendencję do przemieszczania się w kierunku
wschodnim. Zaburzania tego schematu powstają w wyniku tworzenia się układów wysokiego
ciśnienia rozbijających strefę układów cyklonalnych. Powodują one w okresie zimowym
występowanie bardzo pogodnych i mroźnych dni (Wyż Azjatycki), a w lecie silnych upałów
(Wyż Azorski). Modyfikacje te spowodowane są znacznym udziałem powierzchni lądowej na
półkuli północnej w porównaniu z południową. Komórka okołobiegunowa (polarna)
występuje na obu półkulach między kołami podbiegunowymi a bieguna-mi. Cechą charakt.
obszarów okołobiegunowych jest b.silne wychłodzenie podłoża, a tym samym niskie temp.
powietrza, wynikające z małej dostawy promieniowania słonecznego. Taka sytuacja
powoduje osiadanie powietrza nad biegunami, co w konsekwencji prowadzi do powstawania
tam układów wys ciśnienia. Powietrze z wyżów przemieszcza się w dolnej troposferze ku
umiarkowanym szerokościom geograficznym, gdzie dominują układy cyklonalne. Tam też
ogrzane powietrze unosi się do góry. W wyniku działania siły Coriolisa wiatry wiejące od
biegunów mają kierunek wschodni i przenoszą chłodne powietrze do umiarkowanych
szerokości.
Cyrkulacja monsunowa
Ten ogólny schemat cyrkulacji atmosfery modyfikowany jest przez szereg czynników o
charakterze regionalnym. Przykł. sezonowych zmian kierunków przemieszczania się
powietrza jest cyrkulacja monsunowa. Jest ona najbardziej charakt. dla zwrotnikowej Azji
Południowo-Wschodniej. Występuje też w innych rejonach świata, także poza strefą
międzyzwrotnikową. Kierunek przemieszczania się monsunów ulega zmianie dwukrotnie w
ciągu roku. Przyczyną powstawania monsunów jest różnica między temp. podłoża, czyli
lądów i oceanów. Latem powierzchnia kontynentu ogrzewa się znacznie szybciej niż ocean, w
związku z czym powstaje nad lądem układ niskiego ciśnienia, a nad oceanem wyż. Wilgotne
powietrze przemieszcza się więc znad obszaru oceanicznego nad ląd, dając wysokie opady
atmosf. W półroczu zimowym zmienia się kie-runek wędrówki powietrza. Monsun wieje znad
lądu, niosąc suche powietrze, gdyż nad szybko wychładzającym się lądem tworzy się układ
wysokiego ciśnienia. Nad oceanem długo magazynującym ciepło wytwarza się układ niskiego
ciśnienia.
Cyklony tropikalne
W strefie międzyzwrotnikowej występują zakłócenia ogólnej cyrkulacji atmosfery w postaci
cyklonów tropikalnych. Są to zjawiska dość rzadkie. Powstają w wyniku dużego spadku
ciśnienia w masach powietrza bardzo ciepłego i wilgotnego (nad oceanami o temp. wody
powyżej 25°C). Przyczyną ogromnej prędkości, z jaką przemieszcza się powietrze, jest duży
gradient ciśnienia. Porusza się ono z prędkością nawet 120 km/h. Lokalnie nazywane są:
huraganami (Antyle, Ameryka Środkowa i Północna), cyklonami(Indie), tajfunami (Azja
Południowo-Wschodnia). Cyklony tropikalne rodzą się w pasie powyżej 5° szerokości N i S..
Cechą charakterystyczną cyklonów tropikalnych jest wirowy ruch powietrza oraz
występowanie tzw. oka cyklonu (centrum) o śr. 10-60 km, w którym panuje cisza i nie
występują chmury. Bezpośrednio do niego przylega strefa najsilniejszych wiatrów, którym
towarzyszą intensywne ulewy, dające ponad 500 mm opadu w ciągu jednego czy dwóch dni.
Masy powietrza i fronty atmosferyczne
Masa powietrza jest to wycinek (objętość) troposfery, który charakteryzuje się jednorodnością
stanu fizycznego (np. temp., wilgotnością). Jeśli dana objętość powietrza zalega nad jakimś
obszarem kilka dni, nabiera wtedy cech tego podłoża. Obszar, nad którym formowane są dane
masy powietrza, nazywany jest obszarem źródłowym. W wyniku cyrkulacji atmosfery masy
powietrza przemieszczają się czasami daleko od swoich obszarów źródłowych. W trakcie
takiej wędrówki powietrze styka się z innym rodzajem podłoża, dlatego podlega transformacji. Stopień transformacji wyjściowej masy powietrza zależy od prędkości jej
przemieszczania. Im szybciej się przemieszcza, tym zmiany jej właściwości fizycznych są
mniejsze. Jeżeli proces wędrów. masy powiet. jest powolny, następuje starzenie się masy
powietrza i nabiera ona cech nowego podłoża.
Masy powietrza można podzielić według dwóch kryteriów geograficznego i termicznego.
Według kryterium geogra-ficznego wydziela się masy powietrza:
- arktycznego lub antarktycznego (PA),
- polarnego (PP),
- zwrotnikowego (PZ),
- równikowego (PR).
Wszystkie masy powietrza (oprócz równikowego) można podzielić jeszcze, ze względu na
charakter podłoża, nad którym się tworzyły (morze - ląd), na masy morskie lub
kontynentalne: PAm, PAk, PPm, PPk, PZm, PZk. Masy powietrza morskiego cechuje
większa wilgotność niż masy powietrza kontynentalnego. Powietrze równikowe, niezależnie
od tego, czy obszarem źródłowym był ląd, czy morze, charakteryzuje się wysoką wilgotnością
Stosując klasyfikację mas powietrze ze względu na ich temp., dzieli się je na masy powietrza
ciepłego i chłodnego. Jeżeli napływająca nad określony obszar masa powietrza ochładza się
stopniowo, to jest to masa ciepła. Jeżeli zaś napływająca nad określony obszar masa
powietrza stopniowo ogrzewa się, to jest to masa chłodna.
Różne masy powietrza nie występują obok siebie bezpośrednio, lecz rozdzielone są strefami
przejściowymi, tzn. powierzchniami frontowymi. Ponieważ powierzchnia frontowa nachylona
jest pod pewnym kątem do powierzchni Ziemi, wyznaczoną w ten sposób linię przecięcia
nazywamy frontem atmosferycznym.
Główne fronty atmosferyczne rozdzielają masy powietrza wyodrębnione według klasyfikacji
geograficznej:
- front arktyczny rozdziela masy powietrza arktycznego od polarnego,
- front antarktyczny rozdziela masy powietrza antarktycznego od polarnego,
- fronty polarne rozdzielają masy powietrza polarnego od zwrotnikowego.
Wtórne fronty atmosferyczne rozdzielają różne części tej samej masy powietrznej, mające
jednak inne właściwości fizyczne spowodowane oddziaływaniem podłoża (np. morze - ląd)
lub przekształcaniem się masy powietrznej. Ze względu na sposób przemieszczania się tych
frontów dzieli się je na:
-front ciepły - przemieszcza się w stronę chłodnej masy powietrza,
-front chłodny - przemieszcza się w kierunku ciepłej masy powietrza,
- front okluzji - powstają wtedy, gdy szybciej przemieszczający się front chłodny dogania
wolniejszy front ciepły,
- front stacjonarny - utrzymuje się w tym samym miejscu, nie przesuwa się w żadną stronę.
Nadejście frontu atmosferycznego powoduje zmianę pogody, gdyż napływa masa powietrza o
odmiennych właściwościach od tej, która występowała na danym obszarze do tej pory.
4.Współczesne zlodowacenia na kuli ziemskiej
Typowe dla obszarów polarnych i wysokogórskich zjawisko występowania trwałej pokrywy
lodowej na powierzchni lądów kuli ziemskiej. Zlodowacenie uwarunkowane jest wysokością
występowania granicy wiecznego śniegu. Współczesne zlodowacenie obejmuje prawie całą
powierzchnię Antarktydy i Grenlandii, znaczne części niektórych wysp arktycznych
(Svalbard, Ziemia Franciszka Józefa, Ziemia Północna, Nowa Ziemia, Wyspa Ellesmere'a,
Dewon, Wyspy Sverdrupa, Ziemia Baffina) oraz najwyższe wzniesienia łańcuchów i
masywów górskich na wszystkich kontynentach poza Australią. W przeszłości zlodowacenie
obejmowało znacznie większe obszary lądowe. Np. w okresie plejstocenu lądolody
pokrywały znaczne części Europy, Azji i Ameryki Północnej. Istnieją różne teorie dotyczące
przyczyn rozprzestrzeniania się i zanikania zlodowacenia. M.in. wiąże się to zjawisko z
wędrówką biegunów Ziemi, z ruchem płyt kontynentalnych, zmianami ilości dwutlenku
węgla w atmoferze, zmianami aktywności Słońca. Istotną prawidłowością jest związek
zlodowacenia z występowaniem tzw. fazy postorogenicznej rozwoju środowiska
przyrodniczego - schyłek wielkich orogenez: kaledońskiej, hercyńskiej i (obecnie) alpejskiej,
cechuje się znacznymi fluktuacjami klimatu, powodującymi naprzemienne występowanie
wielkich zlodowaceń. Ostatnie z. miało miejsce w czwartorzędzie, w okresie plejstocenu, na
półkuli północnej i objęło m.in. obszar Polski, gdzie wyróżnia się w tym czasie 4 glacjały:
przasnyski, południowopolski (krakowski), środkowopolski i północnopolski (bałtycki). W
obrębie z. wyszczególnia się kilka stadiałów, np. w okresie z. północnopolskiego były to
stadiały: leszczyński, poznański, pomorski. Po okresie zlodowacenia pozostaje
charakterystyczna rzeźba młodoglacjalna i staroglacjalna.
5.Pustynie na kuli ziemskiej
ypy pustyń, przyczyny ich powstawania i rozmieszczenie
a) Pustynie kamieniste – zajmują znaczną część Sahary, Tybetu i Gór Skalistych, występują
tylko nagie skały i wadi – suche doliny.
b) pustynie żwirowe – występują na przestrzeniach Sahary i pustynie Australii – Gibsona,
c) pustynie piaszczyste – wielki Egr Zachodni i Wschodni, na Saharze, pustynie australijskie
(Wiktorii, Piaszczysta), Kara-Kum Kyzył-Kum w Azji i Atacama w Ameryce Południowej,
d) piaszczysto- żwirowe,
e) ilaste – są często zasolone, a wykwity soli tworzą na nich różnobarwne polewy.
Zdarza się, że z obszarów pustynnych wiatr unosi najdrobniejsze fragmenty skalne w postaci
pyłu które następnie osadza w miejscu, gdzie jego siła maleje – tworzą się pola osadów
lessowych (Nizina Chińska – Sahara).
Na pustyniach piaszczystych wiatr z akumulowanego piasku tworzy wydmy. Na obszarach
pustyń suchych i gorących tworzą się wydmy zwane – barchanami – mają kształt półksiężyca,
niewielkie rozmiary, ramiona skierowane zgodnie z kierunkiem wiatru (Kyzył-Kum, KaraKum).
W klimacie wilgotniejszym na obszarach pustyń piaszczystych tworzą się wydmy
paraboliczne – ramiona skierowane przeciwnie do kierunku wiatru. Związane jest to z tym, że
piasek wewnątrz wydmy jest bardziej suchy więc przesuwa się szybciej, a wilgotny piasek na
ramionach wolniej.
Wydmy występują nad morzem (nadmorskie) , na równinach rzecznych (śródlądowe),
pokrywy lessowe (lessy Wyżyny Chińskiej z Gobi).
6.procesy Endo egzogeniczne na pow.ziemi
-endogeniczne
Krajobraz to ogół cech wyróżniających określony teren. W szczególności cechy tedotyczą
ukształtowania terenu, jego budowy geologicznej, nawodnienia, klimatu, pokrywy glebowej i
roślinnej wraz ze zwierzętami i wszelkich przejawów działalności ludzkiej ( Flis, 1985 ).
Najważniejszym elementem krajobrazu jest ukształtowanie powierzchni. Rzeźba skorupy
ziemskiej jest wynikiem przede wszystkim działania sił procesów wewnętrznych
(endogenicznych ). Procesy zewnętrzne ( egzogeniczne ) są czynnikiem modyfikującym
rzeźbę powierzchni Ziemi. Działają one w dłuższych okresach czasu dążąc do jej
zniwelowania.
Do procesów endogenicznych zalicza się:
trzęsienia ziemi
wulkanizm
plutonizm
ruchy izostatyczne
ruchy epejrogeniczne
ruchy diktyogeniczne
ruchy orogeniczne, czyli górotwórcze ( Klimaszewski, 1981 ).
Procesy te powodują ruchy i tworzenie wielkich form w obrębie skorupy ziemskiej.
Formy ukształtowania można uporządkować według trójstopniowego podziału:
Formy pierwszego rzędu są to podstawowe jednostki powierzchni Ziemi: płyty litosfery
składające się z części kontynentalnych i oceanicznych.
Formy drugiego rzędu są podstawowymi formami w obrębie poszczególnych kontynentów i
oceanów, takimi jak góry, wyżyny, niziny, depresje, grzbiety śródoceaniczne i rowy
oceaniczne.
Formy trzeciego rzędu są to wzgórza, doliny, wulkany, kuesty i inne podobne elementy
rzeźby terenu ( Ollier, 1987).
M. Klimaszewski formy endogeniczne pierwszego rzędu nazywa formami planetarnymi
(cokoły kontynentalne i baseny oceaniczne), a formy drugiego rzędu formami strukturalnymi.
W opracowaniu tym rozpatrywane będą w zasadzie formy pierwszego i drugiego rzędu.
Istnienie procesów endogenicznych warunkuje specyficzna budowa naszej planety.
Budowa Ziemi
Ze względu na rozbieżności w poglądach na budowę Ziemi prezentowanych zarówno w
podręcznikach akademickich jak i szkolnych porównam dwie najważniejsze teorie.
M. Książkiewicz w budowie Ziemi wyróżnia: litosferę, astenosferę, mezosferę i barysferę. (
Ryc. 1 )
Litosfera jest zewnętrzną powłoką o miąższości do 80 km złożoną ze skał o dużej
wytrzymałości. Składa się z trzech warstw:
zewnętrznej nazywanej warstwą granitową,
pośredniej nazywanej warstwą bazaltową,
dolnej nazywanej warstwą perydotytową.
Warstwy te oddzielone są powierzchniami nieciągłości. Litosfera ma większą miąższość w
obrębie cokołów kontynentalnych
( 30 – 60 km ), a mniejszą pod basenami oceanicznymi ( 4 – 8 km ). Cokoły kontynentalne są
zbudowane z:
j o grubości 20 – 30 km.
Miąższość warstwy granitowej jest zróżnicowana w zależności od występowania
poszczególnych form strukturalnych.
W obrębie łańcuchów górskich ma ona do 30 km grubości, a na obszarze nizin do 10 km.
Dno oceaniczne jest zbudowane z:
pokrywy skał osadowych i nieciągłej warstwy osadów skonsolidowanych o grubości do 3 km,
warstwy bazaltowej o grubości 3 – 5 km,
warstwy perydotytowej.
Warstwa granitowa jest warstwą nieciągłą, występującą tylko w obrębie lądów. Pomiędzy
warstwą granitową, a warstwą bazaltową znajduje się powierzchnia nieciągłości Conrada,
natomiast warstwę bazaltową od warstwy perydotytowej oddziela powierzchnia nieciągłości
Moho ( Ryc 2 ).
Astenosfera jest warstwą znajdującą się na głębokości 80 – 150 km. Jest zbudowaną ze
szklistego bazaltu z kryształami oliwinu przechodzacego ku górze w krystaliczny perydotyt.
Materiał ten zachowuje się jak ciało plastyczne.W warstwie tej lokalizowane są siły
endogeniczne powodujące ruchy poziome i pionowe litosfery.
Mezosfera znajduje się poniżej astenosfery i sięga do głębokości 2900 km. jej górna warstwa,
przypuszczalnie do 413 km składa się z perydotytu,
a dolna z perydotytu z dodatkiem w wyższej części chromu, niżej niklu.
Gęstość skał mezosfery wynosi 5 – 6 g/cm3 .
Barysfera czyli jądro Ziemi jest złożone ze stopionego z domieszka niklu i innych ciężkich
metali. Od głębokości 5100 km jądro jest przypuszczalnie w stanie stałym. Gęstość materiału
barysfery wynosi 8 g/cm3 .
W nowszych publikacjach w budowie Ziemi wyróżnia się: skorupę ziemską, płaszcz (
zewnętrzny i wewnętrzny ) i jądro.
Skorupa ziemska jest warstwą zewnętrzną o miąższości od 6 km pod basenami
oceanicznymi do 80 km pod Himalajami.
Za dolną granicę skorupy przyjmuje się powierzchnię nieciągłości Moho. Zbudowana jest z:
pokrywy skał osadowych,
warstwy granitowej w obrębie kontynentów, nazywanej ze względu na skład chemiczny
sialem,
warstwy bazaltowej nazywanej simą.
Poniżej skorupy znajduje się płaszcz Ziemi który dzieli się na płaszcz zewnętrzny sięgający
do głębokości ok. 700 km i płaszcz wewnętrzny do głębokości 2900 km. Górną część
płaszcza zewnętrznego stanowi astenosfera.
Płaszcz zewnętrzny ze względu na duży udział chromu i żelaza nazywany jest crofesimą, a
płaszcz wewnętrzny zawierający więcej niklu nifesimą.
Od głębokości 2900 km rozciąga się jądro dzielone na zewnętrzne do ok. 5100 km i
wewnetrzne. Jest ono zbudowane najprawdopodobniej z niklu i żelaza i stad jego nazwa nife (
Ryc. 3 ).
W tej sytuacji błędne jest utożsamianie przez autorów wielu podręczników litosfery ze
skorupą ziemską. Według współczesnej terminologii dotyczącej górnych warstw Ziemi za
litosferę przyjmuje się skorupę wraz z górną częścią płaszcza zewnętrznego powyżej
astenosfery ( warstwą perydotytową ).
Istnienie pod litosferą plastycznej warstwy zwanej astenosferą umożliwia poziome i pionowe
ruchy poszczególnych fragmentów litosfery.
Zagadnienie poziomych ruchów litosfery wyjaśnia teoria tektoniki płyt litosfery.
Teoria tektoniki płyt litosfery
Pod nazwą tektoniki płyt należy rozumieć ogólną koncepcję, zgodnie z którą litosferę
można podzielić na kilka oddzielnych płyt.
Wyróżnia się sześć wielkich płyt ( euroazjatycka, indoaustralijska, amerykańska, itd .) i kilka
mniejszych ( nazca, karaibska, arabska ). Granicami płyt są systemy grzbietów i rowów
oceanicznych ( Ryc. 3 ). Grzbiety oceaniczne ( np. Grzbiet Środkowoatlantycki ) są rozcięte
rowami tektonicznymi zwanymi ryftami. W obrębie ryftów występuje zjawisko wydobywania
się w wyniku erupcji materiału z astenosfery i tworzenia nowego dna oceanicznego. Strefy
narastania skorupy oceanicznej nazywamy strefami spreadingu. Narastające płyty zderzają się
ze sobą w strefach kolizji, zwanych strefami subdukcji gdzie skorupa ulega zniszczeniu (np.
zachodnie wybrzeże Ameryki południowej ).
Przyczyną ruchu bloków skorupy ziemskiej są prawdopodobnie prądy konwekcyjne
występujące w obrębie astenosfery, generowane ciepłem rozpadu radioaktywnego
pierwiastków. W obrębie grzbietów są to prądy konwekcyjne wstępujace, a pod rowami
oceanicznymi prądy zstępujące. Teoria ta wyjaśnia większość procesów endogenicznych
( trzęsienia ziemi, wulkanizm, ruchy górotwórcze ).
Ruch płyt skorupy ziemskiej miał decydujące znaczenie w powstaniu form pierwszego
rzedu ( form planetarnych ) i wielu form drugiego rzedu ( form strukturalnych ).
Do form planetarnych należą baseny oceaniczne i cokoły kontynentalne. Rozmieszczenie tych
form na kuli ziemskiej jest nierównomierne. Jedną z cech tych form jest antypodalne
położenie lądów i mórz. Antarktyda leży naprzeciw Morza Arktycznego, Australia naprzeciw
Północnego Atlantyku, Ameryka Północna naprzeciw Oceanu Indyjskiego, Europa i Afryka
naprzeciw Pacyfiku, a Atlantyk Południowy jest niewiele przesunięty w stosunku do
antypodalnie położonej Azji Wschodniej ( Ollier, 1987 ).
Łączna powierzchnia oceanów ( 71 % ) przewyższa dwukrotnie łączną powierzchnię lądów (
29 % ).
Granicą pomiędzy przeważającą powierzchnią oceanów na jednej półkuli ( półkula
południowa – 81,3 % ), a dużym udziałem powierzchni lądów na drugiej ( półkula północna –
39,4 % ) jest równik.
Teoria tektoniki płyt litosfery zakłada, że formy planetarne powstały w wyniku rozpadu
jednego prakontynentu. Prakontynent ten z końcem paleozoiku zastał rozdzielany spękaniami
i podpływającą magmą na dwie części: północną Laurazję i południową Gondwanę. Z kolej
Gondwana rozpadła się na trzy bloki kontynentalne: afrykańsko – południowoamerykański,
Dekanu i australijsko – antarktyczny. W kredzie od Afryki odsunął się Madagaskar i
Ameryka Południowa, a od Eurazji Ameryka Północna. Natomiast proces oddzielenia się
Antarktydy od Australii rozpoczął się najpóźniej bo prawdopodobnie dopiero w eocenie.
Rozsuwanie związane z podpływaniem magmy w pęknięcia litosfery spowodowało
powstanie basenów Oceanu Atlantyckiego i Oceanu Indyjskiego ( Klimaszewski, 1981 ).
Ponieważ zarówno w Atlantyku jak i w Pacyfiku nie ma obszarów na których występowałyby
osady starsze od jurajskich to oceany te powstały przypuszczalnie na przestrzeni ostatnich
200 mln lat. Najmłodszym oceanem jest Ocean Indyjski który zaczął się tworzyć w jurze (
Ollier, 1987 ).
Formy strukturalne związane z tektoniką płyt litosfery to formy powstające w strefach
spredingu i strefach subdukcji.
Strefy spredingu
W strefach tych występują grzbiety oceaniczne rozcięte w środkowej części głębokimi
rozpadlinami ( ryftami ). Mają one do 3000 km szerokości i do 4000 m wysokości. Ryfty są
rowami o szerokości 30 –60 km i głębokości ponad 2000 m. Oprócz ryftów grzbiety rozcina
szereg uskoków transformacyjnych. W grzbietach występują liczne erupcje wulkaniczne,
intruzje magmowe ( pionowe dajki równoległe do ryftu ) oraz wylewy podmorskich law,
tworzące wzniesienia lawowe. Intruzje magmowe dążą do wypełnienia przestrzeni
powstających w wyniku rozciagania płyt. Strefy narastania cechuje także występowanie
płytkich trzęsień ziemi będących wynikiem ruchów tensyjnych i pionowych.
Najlepiej poznanym grzbietem jest Grzbiet Środkowoatlantycki którego niektóre fragmenty
wznoszą się ponad poziom oceanów tworząc wyspy. Szczególnym przypadkiem jest Islandia
gdzie można obserwować uskoki i szczeliny równoległe do ryftu środkowoislandzkiego oraz
liczne erupcje szczelinowe prowadzące do narastania powierzchni wyspy.
W obrębie grzbietów najmłodsze skały występują w centralnej cześci, a w miarę oddalania się
od ryftu skały stają się coraz starsze.
Strefy subdukcji
W strefach tych zachodzi proces kolizji przemieszczających się względem siebie płyt
litosfery. Wyróżnia się następujące typy kolizji:
a) oceanu i kontynentu z towarzyszącą jej subdukcją.
b) oceanu i kontynentu z towarzyszącą jej obdukcją,
kontynentu z kontynentem
oceanu z oceanem.
Najpowszechniejszym typem kolizji jest kolizja oceanu i kontynentu.
Ten typ kolizji można podzielić na dwa rodzaje: subdukcje typu andyjskiego i subdukcje w
rejonie łuku wysp. Subdukcja pierwszego rodzaju występuje na zachodzie południowej części
Ameryki Południowej. Przemieszczający się w kierunku zachodnim kontynent nasuwa się na
dno oceanu, które jest wciągane pod płytę amerykańską. Zanurzająca się płyta oceaniczna
ulega stopieniu, co prowadzi do powstania lokalnych ognisk magmy andezytowej intrudującej
i wydostającej się na powierzchnię w postaci wulkanów andezytowych. Ruch płyty
oceanicznej powoduje trzęsienia ziemi które w miarę oddalania się od krawędzi płyty
występują coraz głębiej tworząc nachyloną strefę trzęsień zwaną strefą Benioffa (Ryc.4).
Efektem kolizji było sfałdowanie osadów i wydźwignięcie krawędzi kontynentu w postaci
górotworu andyjskiego. Strefie tej towarzyszy głęboki rów oceaniczny ( Rów Peruwiański ).
Wzdłuż zachodnich wybrzeży Pacyfiku występuje zjawisko subdukcji w rejonie łuku wysp.
Charakterystyczną cechą tego obszaru jest występowanie pojedynczych lub podwójnych
łuków wysp. Położone są one w pewnej odległości od kontynentu, a od frontu towarzyszą im
głębokie rowy oceaniczne. W strefie tej również występuje strefa Benioffa zaznaczona
trzęsieniami których ogniska osiągają głębokość kilkuset kilometrów.
Kolizja oceanu i kontynentu z towarzyszącą jej obdukcją występuje na obszarze Papui –
Nowej Gwinei gdzie płyta zbudowana ze skał zasadowych, typowych dla skorupy
oceanicznej nasunęła się na kontynent tworząc górskie obszary tej wyspy.
Najbardziej znanym przykładem kolizji kontynentu z kontynentem jest kolizja pomiędzy
Półwyspem Dekańskim a kontynentem Euroazji. Półwysep ten do ery mezozoicznej stanowił
prawdopodobnie fragment południowej części Gondwany. Po oddzieleniu się zaczął
przemieszczać się w kierunku północnym aż do zderzenia z Azją. Fragment ówczesnego
Morza Tetydy rozciągającego się pomiędzy tymi lądami w erze mezozoicznej i wczesnym
trzeciorzędzie uległ zniszczeniu, a znajdujące się na jego dnie osady zostały sfałdowane i
wydźwignięte tworząc górotwór Himalajów. Efektem tej kolizji było także podwojenie
grubości skorupy kontynentalnej na tym obszarze. Procesy izostatyczne dążące do
kompensacji tej masy lądowej doprowadziły do powstania Wyżyny Tybetańskiej i
podniesienia Himalajów. W strefie tej występują głębokie trzęsienia ziemi, brak natomiast
wulkanów gdyż skorupa jest prawdopodobnie za gruba, aby magma mogła się przez nią
przedostać.
Kolizja oceanu z oceanem występuje pomiędzy południowym krańcem Ameryki
Południowej a Antarktydą, gdzie część narastającego dna Pacyfiku wciska się w postaci
jęzora skorupy oceanicznej w skorupę oceaniczna Atlantyku. Efektem tego procesu jest
prawdopodobnie powstanie wysp Sandwich Południowy. Strefie tej towarzyszy rów
oceaniczny, strefa trzęsień ziemi i aktywnego wulkanizmu. Podobna sytuacja występuje na
obszarze wysp Karaibskich, gdzie zachodzi kolizja płyty karaibskiej z płytą amerykańską
będącą w tej części płytą oceaniczną.
Specyficznym przypadkiem jest kolizja dwóch łuków wysp, której przykładem jest
archipelag Filipin (Ryc. 5 ).
Strefy subdukcji i spredingu charakteryzują się wystepowaniem trzęsień ziemi i działalnością
wulkaniczną.
Trzęsienia ziemi
Trzęsienia ziemi są to wstrząsy spowodowane nagłym przemieszczeniem się mas skalnych
w obrębie skorupy ziemskiej. Ze względu na genezę wyróżnia się trzęsienia :
tektoniczne,
wulkaniczne,
zapadliskowe.
Dominują trzęsienia pochodzenia tektonicznego związane z odmładzaniem istniejących
uskoków lub powstawaniem nowych na obszarach młodych ruchów górotwórczych. Ogniska
trzęsień znajdują się najczęściej na głębokości powyżej 60 km . Spotykane są też trzęsienia
których ogniska znajdują się na głębokości 6 – 10 km lub 200 – 700 km .Płytkie trzęsienia
powstają najczęściej w strefach narastania dna oceanicznego, a głębokie w strefach subdukcji.
W zależności od częstości i siły trzęsień wyróżnia się trzy rodzaje obszarów:
sejsmiczne,
pensejsmiczne,
asejsmiczne.
Obszary sejsmiczne są to tereny nawiedzane przez częste i silne trzęsienia ziemi.Do obszarów
tych należy pas śródziemnomorski ciągnący sie w kierunku wschodnim aż po wyspy
Archipelagu Malajskiego, oraz pas wokół Pacyfiku obejmujący Kordyliery, Andy, Aleuty,
Wyspy Japońskie, Filipiny i Nową Zelandię. Najwięcej wstrząsów notuje się w Japonii, Chile,
Meksyku i na Filipinach.
Trzęsienia ziemi powodują zmiany w ukształtowaniu powierzchni Ziemi.
Powstają pęknięcia o długości kilkuset kilometrów i szerokości do 30 m, przesunięcia wzdłuż
uskoków zarówno poziome jak i pionowe rzędu kilkudziesięciu metrów, zmiany w układzie
wybrzeży i dna morskiego. Ponadto wstrząsy stanowią impuls do powstania ruchów
masowych, zapadania się stropów podziemnych próżni. Największy uskok ( 13 m ) w czasie
trzęsienia ziemi powstał w Yakutat Bay na Alasce w 1899 r .Podczas wstrząsu w Ałtaju w
Mongolii w 1957 r. utworzyły się spękania o długości 260 km, wzdłuż których nastąpiły
przesunięcia pionowe ( do 10 m ) i poziome ( do 3 m ).
Wulkanizm
Wulkanizmem nazywamy wydostawanie się magmy, gazu i materiału piroklastycznego na
powierzchnię Ziemi. Utwory wulkaniczne mogą wydobywać się na powierzchnie w wyniku
erupcji centralnych lub linearnych.
Działalność ta powoduje powstanie charakterystycznych form ukształtowania terenu. Zależą
one od przebiegu erupcji wulkanicznej, która jest uwarunkowana rodzajem materiału
wydostającego się na powierzchnię. Wyróżnia się trzy rodzaje magmy: bazaltową,
andezytową i riolitową. Magma typu bazaltowego występuje w basenach oceanicznych. Jest
to magma zasadowa charakteryzująca się małą lepkością i dużą ruchliwością. Magma
andezytowa i riolitowa są typowe dla obszarów wokół wybrzeży oceanów. Są to magmy
bogate w krzemionkę ( kwaśne ) cechujące się dużą lepkością i właściwością szybkiego
krzepnięcia lawy. Najbardziej kwaśną magmą jest magma riolitowa.
M. Klimaszewski wyróżnia sześć typów działalności wulkanicznej:
typ hawajski
typ strombolijski
typ wulkaniański
typ wezuwiański
typ pliniański
typ peleański.
Podstawową formą pochodzenia wulkanicznego są stożki wulkaniczne. Ze względu na
zróżnicowanie kształtu i budowę wyróżnia się:
tarcze wulkaniczne ( wulkany tarczowe ),
kopuły wulkaniczne,
stożki lawowe,
małe stożki wulkaniczne ( stożki scoriowe ),
stratowulkany
Tarcze wulkaniczne powstają w wyniku wydostawania się na powierzchnię law
bazaltowych tworzących rozległe wzniesienia o słabo nachylonych stokach ( 5 - 80 ).
Centralną część tarczy zajmuje głęboki krater o stromych stokach ( typ hawajski ).Formy te są
typowe dla obszarów oceanicznych ( Hawaje, Islandia ).
Kopuły wulkaniczne tworzą się wskutek nabrzmiewania pokryw lawowych pod naciskiem
podpływających law andezytowych. Kopuły nie posiadają kraterów. Nachylenie ich stoków
sięga 300 ( typ strombolijski ).
Małe stożki wulkaniczne zbudowane są wyłącznie z materiału piroklastycznego (typ
wulkaniański i wezuwiański).
Stratowulkany są to stożki o największej wysokości zbudowane z law i materiału
piroklastycznego ( typ wulkaniański i wezuwiański .
W wyniku gwałtownych wybuchów dochodzi do niszczenia pierwotnych form pochodzenia
wulkanicznego i utworzenia form wtórnych takich jak kaldery i maary ( typ pliniański i
peleański ).
Oprócz wyżej wymienionych form C. Ollier wyróżnia także: strumienie lawy, równiny lub
wyżyny wulkaniczne.
Analizując rozmieszczenie wulkanów można wyróżnić trzy grupy:
Wulkany pasm górskich i łuków wysp związane ze strefami subdukcji.
Wulkany basenów oceanicznych związane ze strefami spredingu i plamami ciepła.
Wulkany kontynentalne występujące na obszarze ryftów kontynentalnych.
Plutonizm
Nazwą tą określa się zjawiska związane z ruchem magmy w podłożu litosfery i intruzje w jej
obręb. Wyróżnia się intruzję zgodne ( lakolity, fakolity, żyły pokładowe) oraz niezgodne (
dajki, batolity ) Spośród wymienionych intruzji jedynie lakolity mogą powodować powstanie
nabrzmień widocznych w rzeźbie terenu, a pozostałe uwidaczniają się dopiero po
wypreparowaniu przez procesy egzogeniczne.
Ruchy górotwórcze
Z ruchami górotwórczymi związane są obecnie dwa pojęcia orogeneza i powstawanie gór.
Termin orogeneza oznaczający pierwotnie tworzenie się gór obecnie jest stosowany do
określania fałdowania skał.
Współcześnie powstawanie gór jest wyjaśniane zgodnie z tektoniką płyt litosfery jako
możliwy efekt konwergencji płyt. W miejscach gdzie skorupa oceaniczna ulega subdukcji pod
płytę kontynentalną występuje rów oceaniczny, w którym gromadzą się osady
geosynklinalne. Ruch płyt względem siebie może doprowadzić do sfałdowania osadów.
Osady te mogą być nasunięte na masyw kontynentalny z fałdowaniem ich na przedpolu i
tworzeniem uskoków nasuwczych na przedpolu. Przykładem mogą być Góry Nadbrzeżne na
obszarze Kalifornii.
Kolejną możliwością jest podsunięcie osadów pod płytę kontynentalną i zwiększenie
miąższości skorupy kontynentalnej. Efektem tego procesu może być izostatyczne
podniesienie obrzeży kontynentów prowadzące do powstania gór. Osady geosynklinalne
wciągane pod skorupę kontynentalną po stopieniu wydostają się na powierzchnię dając
wulkanizm andezytowy.
W przypadku kolizji Azji i Półwyspu Indyjskiego osady geosynklinalne znalazły się
pomiędzy dwoma masywami kontynentalnymi. Ruch Półwyspu Indyjskiego w kierunku
północnym spowodował ściśniecie osadów i doprowadził do nasunięcia a następnie
wypiętrzenia najwyższych gór świata Himalajów.
Innym przypadkiem mogą być miejsca kolizji dna oceanicznego i kontynentu z
występującą obdukcją. Znajdujące się pod nasuniętym dnem oceanicznym skały
kontynentalne, jako lżejsze mogą zostać izostatycznie podniesione tworząc kopułę dającą
początek górom. Genezę taką mają góry znajdujące się na Cyprze i Nowej Gwinej.
Wiązanie powstawania gór ze strefami subdukcji płyt litosfery nie wyjaśnia jednak genezy
wielu pasm górskich położonych w znacznych odległościach od jakiejkolwiek strefy
subdukcji.
Omówione wyżej ruchy górotwórcze powodują zaburzenia warstw oraz powstanie deformacji
tektonicznych. Góry powstające w geosynklinach posiadają najczęściej budowę fałdowo –
płaszczowinowo – zrębową.
Według M. Klimaszewskiego w początkowej fazie wypiętrzania były one zbudowane
przeważnie z geosynklinalnych skał osadowych. W wyniku stopniowego podnoszenia i
niszczenia przez siły zewnętrzne nastąpiło odsłonięcie trzonów krystalicznych o tektonice
zrębowej. Do trzonów krystalicznych przylegają z jednej lub dwu stron strefy zbudowane z
młodszych skał osadowych. Asymetria górotworów jest wynikiem jednostronnego lub
obustronnego nacisku płyt. Strefy te mają budowę fałdową lub płaszczowinową. Nasuwanie
fałdów i płaszczowin na przedpole doprowadziło do jego popękania, obniżania i tworzenia
zapadlisk przedgórskich i śródgórskich. W zapadliskach tych składane były osady molasowe
znoszone z wypiętrzanego górotworu.
Góry o budowie fałdowej, fałdowo – płaszczowinowej i fałdowo – płaszczowinowo –
zrębowej tworzą dwa ciągi górskie: okołopacyficzny i euroazjatycki.
Góry fałdowe mogą powstawać także w wyniku odkłuwania i płytkiego fałdowania skał
osadowych zalegających na nieplastycznym, krystalicznym podłożu. W górach tych jest
widoczna zgodność ukształtowania powierzchni z tektoniką. Przykładem takiego górotworu
są góry Jura znajdujące się na pograniczu Szwajcarii i Francji.
O fałdowej genezie gór świadczą widoczne w ich budowie struktury tektoniczne: fałdy,
łuski,płaszczowiny.
Fałdowanie skał osadowych i nasuwanie ich na przedpole powodowało napięcia w obszarach
przedgórzy prowadzące do pęknięć oraz pionowych i poziomych przemieszczeń mas
skalnych. Przemieszczeniom towarzyszyły najczęściej trzęsienia ziemi i zjawiska
wulkaniczne. Ruchy pionowe wzdłuż uskoków spowodowałypowstanie gór zrębowych. O
zrębowej genezie gór swiadczą widoczne w ich budowie struktury tektoniczne takie jak:
zręby tektoniczne
rowy tektoniczne
kotliny tektoniczne
Górami o budowie zrębowej są masywy górskie: Harz, Wogezy, Szwarcwald lub łańcuchy
górskie: Tien – szan, Ałtaj.
Ruchy epejrogeniczne ( lądotwórcze ) i talasogeniczne ( oceanotwórcze )
Są to powolne pionowe ruchy wznoszące obejmujące kontynenty lub ich części, oraz ruchy
obniżające. Przyczyną ruchów lądotwórczych i oceanotwórczych jest prawdopodobnie
przemieszczanie się magmy w astenosferze lub wielkopromienne paczenie litosfery będące
wynikiem bocznych nacisków ( Klimaszewski, 1981 ).
Efektem tych ruchów były występujące w poszczególnych okresach geologicznych
transgresje i regresje morza oraz podniesienie obszarów wyżyn.
Podręcznikowym przykładem działania ruchów epejrogenicznych i talasogenicznych są
kolumny Serapisa koło Neapolu.
Ruchy diktyogeniczne ( wielkopromienne )
Są to ruchy obejmujące części kontynentów, działające w neogenie i czwartorzędzie,
powodujące powstawanie rozległych nabrzmień i obniżeń np: wał kujawsko – pomorski,
niecka szczecińsko – mogileńsko – miechowska.
Ruchy izostatyczne
Pojęcie izostazji oznacza równowagę pomiędzy litosferą a podscielającą ją warstwą
plastyczną ( astenosferą ). Istnieją dwie teorie wyjaśniające utrzymywanie się na powierzchni
poszczególnych bloków litosfery.
Według Pratta różne części litosfery mają różną gęstość i pływają po podłożu o jednakowej
gęstości. Elementy o mniejszej gęstości wynurzają się wyżej tworząc góry, natomiast
fragmenty o wiekszej gęstości tworzą niziny i baseny.
W teorii Airy’ego zakłada się że różne części litosfery mają podobną gęstość, lecz różnią
się miąższością. Grube fragmenty głębiej zanurzają się w podłoże i jednocześnie wznoszą się
wyżej tworząc góry, a cienki stanowią niziny.
Obecnie częściej stosuje się teorię Airy’ego według której łatwiej wyjaśnić powstawanie gór
w obrębie obszarów kontynentalnych.
Obciążenie dowolnego fragmentu litosfery np. lądolodem lub osadami spowoduje jego
zanurzenie, a odciążenie po stopieniu lodu lub zerodowaniu powierzchni podniesienie. Ruchy
te występują wolno. Najlepiej rozpoznane są na obszarach zlodowacenia plejstoceńskiego,
które po odciążeniu są stopniowo dźwigane. Występują one na obszarach: Fennoskandii,
północno-wschodniej części Ameryki Północnej ( rejon Zatoki Hudsona i Półwyspu Labrador
).
W obu przypadkach wielkość dźwignięcia sięga powyżej 250 m ( Zatoka Botnicka i Zatoka
Hudsona ). Ruchy izostatyczne wywołane zmniejszeniem się powierzchni zbiorników
wodnychwystepują w rejonie Wielkiego Jeziora Słonego w USA które jest pozostałością po
reliktowym jeziorze Bonneville.
Obszarami współcześnie zanurzonymi w wyniku obciążenia lądolodem są: Antarktyda i
Grenlandia. Przyczyną ruchów izostatycznych może być także akumulowanie osadów na dnie
zbiorników morskich, które ulegają sukcesywnemu wginaniu, natomiast erodowanie
powierzchni gór, wyżyn powoduje ich ruch wznoszący.
-egzogeniczne
Wietrzenie skał
Nauką dotyczącą ukształtowania powierzchni terenu, form terenu, ich powstawania i
przekształcania jest geomorfologia.
Rzeźba terenu jest wypadkową działalności sił wewnętrznych (endogenicznych) i
zewnętrznych (egzogenicznych). Siły wewnętrzne to różne rodzaje ruchów skorupy
ziemskiej, zjawiska plutoniczne i wulkaniczne. Siły zewnętrzne dążą do wyrównania i
stopniowego obniżenia kontynentów. Są one uzależnione głównie od warunków
klimatycznych i siły ciężkości. Procesem przygotowawczym do dalszego działania sił
niszczących jest wietrzenie skał.
ZAPAMIĘTAJ!
Wietrzenie skał to proces geologiczny prowadzących do rozpadu i rozkładu skał litych i
przekształcania ich w skały luźne zwane zwietrzeliną. Mamy trzy rodzaju wietrzenia skał :
fizyczne, chemiczne, biologiczne.
Wietrzenie fizyczne (mechaniczne) prowadzi do rozpadu skały, bez zmian jej składu
chemicznego. Najczęściej zachodzi na obszarach pozbawionych roślinności, przy częstych
zmianach temperatury i wilgotności. W zależności od czynnika wywołującego rozpad skały
wyróżnia się :
wietrzenie mrozowe ( zamróz, kongelacja) - rozpad skały pod wpływem wody zamarzającej
w szczelinach skalnych. Woda podczas zamarzania zwiększa swoją objętość rozsadzając
skałę. Ten typ wietrzenia najintensywniej zachodzi wówczas, gdy temperatura powietrza
oscyluje wokół 0 stopni Celcjusza ( woda często zamarza i rozmarza). Produktem wietrzenia
są różnej wielkości ostrokrawędziste odłamki skalne. Jest to tzw. gruz. W górach powstają
rumowiska skalne oraz gołoborza. Produktem wietrzenia mrozowego może być również pył.
Woda zamarzająca w mikroszczelinach ziaren piasku powoduje ich rozpad na drobniejsze
cząsteczki pyłu.
wietrzenie insolacyjne ( termiczne) - w tym typie wietrzenia przyczyną rozpadu skały są
zmiany jej temperatury. Jest charakterystyczne dla klimatów gorących i suchych, o dużych
amplitudach dobowych temperatury powietrza. Może występować w dwóch formach :
rozpad ziarnisty zachodzi w skałach, których minerały mają różną rozszerzalność cieplną.
Następuje wtedy nierównomierne rozszerzenie się i kurczenie minerałów. Powoduje to rozpad
skały na drobne ziarna;
łuszczenie się skały ( wietrzenie skorupowe) polega na odrywaniu się przypowierzchniowej
warstwy skały , która jest najbardziej narażona na zmiany temperatury.
Szczegółowe badania wykazały, że przy wietrzeniu insolacyjnym niezbędna jest obecność
wody.
Wietrzenie solne (eskudacja) - zachodzi również w klimatach gorących i suchych. Sól
krystalizująca w szczelinach skalnych zwiększa swoją objętość, co może prowadzić do
rozpadu skały. Sole krystalizujące na powierzchni gruntu tworzą różnego rodzaju polewy i
skorupy zwane lakierem pustynnym;
Wietrzenie ilaste ( deflokulacja) - zachodzi pod wpływem nasiąkania wodą skał ilastych. Są
to skały osadowe okruchowe. Okruchy te są bardzo małe. Skały ilaste pod wpływem wody
pęcznieją. Wyparowanie wody jest przyczyną ich kurczenia i powstawania szczelin.
Wietrzenie chemiczne prowadzi do rozkładu skały połączonego ze zmianą składu
chemicznego minerałów, z których zbudowana jest skała. Warunkiem niezbędnym tego typu
wietrzenia jest obecność wody. Najczęściej jest to woda opadowa. Pod jej wpływem w
skałach reakcje chemiczne prowadzące do ich rozkładu :
rozpuszczanie ( solucja) - niektóre ze skał rozpuszczają się całkowicie (chlorki, gipsy,
wapienie, dolomity), inne ulegają częściowemu rozpuszczaniu (margle, piaskowce, których
spoiwem jest węglan wapnia);
hydroliza - rozkład minerałów na część zasadową i kwaśną. Przykładem może być rozkład
skaleni prowadzący do kaolinizacji lub laterytyzacji. W warunkach klimatu gorącego
wilgotnego skalenie pod wpływem wody i dwutlenku węgla przeobrażają się w kaolinit.
Natomiast w klimacie gorącym okresowo suchym skały zawierające skalenie tworzą
czerwone zwietrzeliny laterytowe o dużej zawartości wodorotlenku glinu i żelaza.
uwodornienie (hydracja) - przemiana minerałów bezwodnych w słabo uwodnione , np.
przemiana anhydrytu w gips lub hematytu w limonit;
uwęglanowienie (karbonatyzacja) - przekształcanie minerałów w węglany, temu procesowi
podlegają głównie krzemiany i glinokrzemiany.
utlenienie (oksydacja) - reakcja łączenia się minerałów z tlenem, np. zamiana siarczków na
siarczany, magnetytu na hematyt.
Wietrzenie biologiczne to rozpad i rozkład skały pod wpływem bezpośredniego działania
organizmów żywych. Przykłady wietrzenia biologicznego :
mechaniczne oddziaływanie korzeni roślin ( szczególnie drzew), wciskających się w szczeliny
skalne;
chemiczne działanie różnych substancji będących wynikiem funkcji życiowych roślin i
zwierząt (odchody, kwasy organiczne);
bezpośrednie i pośrednie oddziaływanie zwierząt ryjących : pośrednie polega na
przedostawaniu się wody przez nory i korytarze zwierząt ryjących wzmaga się w ten sposób
wietrzenie chemiczne;
działanie bakterii; przykładem jest przemiana gipsu w siarkę pod wpływem bakterii
beztlenowych.
Przebieg wietrzenia skał i grubość pokrywy zwietrzelinowej są uzależnione od warunków
klimatycznych oraz rodzaju skały. W klimatach gorących wilgotnych ( klimat równikowy,
zwrotnikowy i podzwrotnikowy wilgotny) dominuje wietrzenie chemiczne. Pokrywy
zwietrzelinowe są tam bardzo grube, dochodzą do 100 m. W klimatach gorących suchych (
klimat zwrotnikowy i podzwrotnikowy suchy) dominuje wietrzenie mechaniczne insolacyjne i
solne. W klimatach umiarkowanych w lecie przeważa wietrzenie chemiczne, a w zimie mechaniczne mrozowe. W klimatach zimnych ( klimat subpolarny i polarny) praktycznie
występuje tylko wietrzenie mrozowe.
Wietrzenie skał jest punktem wyjścia do dalszych niszczących procesów egzogenicznych.
Wszystkie procesy prowadzące do niszczenia powierzchni Ziemi określane są mianem
denudacji.
Działalność wiatru
Działalność zewnętrznych czynników rzeźbotwórczych można podzielić na trzy etapy :
niszczenie, transport i akumulacja. Jednym z najważniejszych czynników kształtujących
rzeźbę terenu na obszarach suchych i półsuchych jest wiatr. Powstała w wyniku jego
działalności rzeźba terenu określana jest jako eoliczna (Eol to w mitologii greckiej władca
wiatrów).
Obszary pustynne nie są pokryte przez roślinność i wiatr może bez przeszkód przenosić
mniejsze lub większe okruchy skalne. Wielkość przenoszonych okruchów zależy od siły
wiatru. Drobne pyły przenoszone są niejednokrotnie na bardzo duże odległości.
Niszcząca działalność wiatru może przejawiać się jako deflacja, czyli wywiewanie. Deflacja
na obszarach pustynnych trwa aż do momentu , gdy cały drobny materiał ( pył, piasek)
zostanie wywiany. Pozostałe na miejscu większe okruchy skalne noszą nazwę bruku
pustynnego . Zgłębienia terenu powstałe w miejscu wywianego materiału to rynny lub misy
deflacyjne.
Innym rodzajem niszczącej działalności wiatru jest korazja lub erozja eoliczna . Jest to
niszczenie powierzchni skały okruchami skalnymi ( głównie piaskiem), niesionymi przez
wiatr. Powstają wówczas formy korazyjne takie jak :
wygłady wiatrowe - powierzchnia skały litej zostaje wygładzona przez drobny materiał
skalny.
graniaki - są to kamienie , których powierzchnia jest oszlifowana wskutek korazji. Najpierw
szlifowana jest jedna powierzchnia. Po zmianie ułożenia kamienia mogą powstawać następne
oszlifowane powierzchnie. Powierzchnie te są oddzielone od siebie wyraźnymi krawędziami.
grzyby skalne - formy skalne w kształcie grzyba intensywnie niszczone u swej podstawy.
Podstawa grzyba jest bardziej niszczona przez korazję, ponieważ większość materiału
skalnego jest niesiona przez wiatr tuż nad gruntem.
nisze korazyjne - wyraźne zagłębienia u podstawy ścian skalnych, powstające na tej samej
zasadzie co grzyby skalne.
Najbardziej charakterystycznymi formami terenu powstałymi wskutek akumulacji eolicznej
są wydmy. Są to piaszczyste wzniesienia o asymetrycznych stokach.
Strona dowietrzna wydmy jest łagodna (nachylona pod kątem 3 - 10 stopni). Wiatr przesypuje
piasek na stronę zawietrzną. Stok zawietrzny jest nachylony pod większym kątem (około 30
stopni). Większość wydm ma kształt półksiężyca lub wału. W zależności od kształtu
wyróżnia się :
barchan - wydma w kształcie półksiężyca charakterystyczna dla obszarów suchych. Ułożenie
rogów półksiężyca jest zgodne z kierunkiem wiatru. Dzieje się tak dlatego, że po bokach
wydmy jest mniej piasku niż w części środkowej i boki wydmy szybciej się przemieszczają;
wydma wałowa podłużna - występuje również na obszarach suchych. Powstaje przez
połączenie się barchanów. Barchany są ułożone jeden za drugim. Tworzy się w ten sposób
podłużny wał równoległy do kierunku wiatru;
wydma paraboliczna - ma kształt asymetrycznego półksiężyca, lecz jego rogi są skierowane w
stronę przeciwną w stronę przeciwną niż w barchanie. Jest to wydma występująca w
warunkach bardziej wilgotnych. Rogi wydmy są bardziej wilgotne , mogą nawet być
porośnięte roślinnością. Dlatego pozostaje w tyle ze środkową częścią wydmy, która
przemieszcza się swobodnie.
Niektórzy geomorfolodzy wyróżniają podobną do wydmy parabolicznej wydmę łukową.
Wydma łukowa ma kształt symetrycznego półksiężyca z rogami skierowanymi przeciwnie do
kierunku wiatru.
wydma wałowa poprzeczna - ma kształt wału prostopadłego do kierunku wiania wiatru. Może
powstać wtedy, gdy barchany lub wydmy paraboliczne łączą się ze sobą ramionami.
W wyniku akumulacji eolicznej powstają również pokrywy lessowe . Less jest zwięzłą skałą
osadową, okruchową, zbudowaną z pyłu ( głównie kwarcowego). Pył ten wytworzył się na
przedpolu lodowca, gdzie miało miejsce intensywne wietrzenie mrozowe. Zawsze na
obszarach zlodowaconych powstają wyże termiczne, od których wieją wiatry. Wiatr pokrywa
cząsteczki pyłu i osadza je w pewnej odległości od lodowca. Pokrywy lessowe mogą
powstawać również wskutek osadzania przez wiatr pyłów pustynnych.
Najbardziej narażone na rzeźbotwórczą działalność wiatru są obszary pustynne . Na Ziemi
pustynie występują w strefie zwrotnikowej oraz we wnętrzach wielkich kontynentów. W
zależności od wielkości znajdującego się tam materiału okruchowego, wyróżnia się
następujące rodzaje pustyń :
pustynia skalista - w północnej Afryce nazywana hamadą. Na jej powierzchni znajduje się
wygładzona, lita skała.
pustynia kamienista - jest usłana różnego rodzaju odłamkami skalnymi, często pokrytymi
"lakierem pustynnym". Drobniejszy materiał został wywiany przez wiatr;
pustynia żwirowa - jest pokryta żwirem. W północnej Afryce i na Półwyspie Arabskim nosi
nazwę serir;
pustynia piaszczysta - z różnorodnymi formami piaszczystych wydm. W północnej Afryce
nosi nazwę erg.
pustynia ilasta - pokryta twardym iłem, często zasolonym. Prawie zawsze stanowi dno
okresowego słonego jeziora ( tzw. szottu). Ten typ pustyni nosi miejscowe nazwy : takyr w
Azji Centralnej, kewir w Iranie , playa w USA, sebha w Afryce północnej.
Lekcja 3
Temat: Działalność wód płynących.
Dominującym czynnikiem rzeźbotwórczym w klimacie wulgotnych i okresowo wilgotnych
jest niszcząca i budująca działalność wód płynących. Rzeźba terenu, powstała w wyniku
takiej działalności, określana jest jako fluwialna . Podstawowymi formami terenu w rzeźbie
fluwialnej są doliny rzeczne.
Dolina złożona jest z trzech części :
koryto - miejsce, gdzie obecnie płynie woda;
dno - dolna, płaska część doliny ( niektóre doliny nie mają płaskiego dna);
zbocze - pochyła część doliny.
Działalność niszcząca wód płynących to erozja rzeczna . Intensywność erozji jest uzależniona
od ilości i wielkości materiału skalnego niesionego przez rzekę. Decyduje o tym ilość wody
oraz szybkość, z jaką płynie.
Są trzy rodzaje erozji rzecznej : wgłębna, wsteczna, boczna.
Erozja wgłębna prowadzi do pogłębienia dna doliny. Wynikiem tej działalności są przede
wszystkim doliny V - kztałtne (wciosy). Swoją nazwę zawdzięczają temu, że w przekroju
poprzecznym przypominają literę V. Są to doliny o stromych zboczach, bez wykształconego
dna, występujące głównie w górach, w górnym biegu rzeki.
W wyniku erozji wgłębnej powstają również :
gardziele dolinne - doliny o bardzo stromych, często pionowych zboczach;
jary lub kaniony - doliny o stromych zboczach tworzących się zwykle na obszarach o
budowie płytowej. Charakterystyczną cechą kanionu jest schodkowy profil zbocza dolinnego.
W miejscu występowania skał odpornych na niszczenie zbocze jest strome ( często pionowe).
Tam, gdzie są skały mniej odporne , zbocze jest łagodne.
W korytach rzecznych, w miejscu występowania odpornych skał tworzą się progi skalne i
wodospady. Do ich niszczenia przyczynia się erozja wsteczna.
Spadająca woda podcina próg skalny u jego podstawy. Położone wyżej skały odkrywają się i
próg wodospadu cofa się w górę rzeki. Erozja wsteczna rozwija się również w obszarach
źródłowych rzek. Woda podziemna wypływająca w formie źródła wypłukuje materiał skalny,
Obszar źródłowy cofa się, rzeka się wydłuża. Jeżeli erozja wsteczna przetnie dział wodny,
może dojść do połączenia z inną rzeką i tzw. kaptażu (przeciągnięcia).
W środkowym biegu rzeki, na terenach o niewielkim spadku zanika erozja wgłębna. Pojawia
się natomiast erozja boczna , która prowadzi do poszerzenia dna doliny i tworzenia doliny
płaskodennej. Bocznie erodują rzeki meandrujące. Rzeka tego typu wije się w obrębie
płaskiego dna doliny tworząc meandry ( zakola). Nurt rzeczny po zewnętrznej stronie
meandra podcina zbocze doliny. Jest to właśnie erozja boczna. Po stronie wewnętrznej
meandra ma miejsce akumulacja rzeczna.
Zbocza dolin płaskodennych prawie zawsze mają profil schodkowy. Są to terasy (tarasy)
rzeczne. Wyróżnia się trzy rodzaje teras rzecznych :
tarasy skaliste - początkowo ma miejsce erozja boczna prowadząca do powstania płaskiego
dna doliny. Następnie erozja wgłębna rozcina dno i tworzy terasę wyciętą w litej skale;
terasy osadowe - w pierwszej fazie dolina zasypana zostaje przez materiał osadowy.
Następnie erozja wgłębna prowadzi do rozcięcia nagromadzonego materiału, przy czym
rozcięcie to nie dochodzi do skały litej ;
terasy skalisto - osadowe - dolina zostaje zasypana przez materiał osadowy. Erozja wgłębna
rozcina osady oraz skałę litą znajdującą się pod nimi.
Działalność transportowa rzeki polega na przemieszczaniu materiału skalnego różnej
wielkości. Transportowany materiał może być rozpuszczony w wodzie, zawieszony lub
wleczony po dnie. Większe okruchy skalne zostają ogładzone i tworzą się z nich otoczaki.
Z materiału skalnego niesionego przez rzekę powstają formy akumulacji rzecznej. W
miejscach zmniejszenia prędkości płynącej wody powstają stożki napływowe. Najczęściej
występują w górach i na równinach podgórskich. Specyficznym rodzajem stożka
napływowego jest delta. Powstaje w miejscu ujścia rzeki do płytkiej zatoki morskiej lub
jeziora. Materiał skalny stopniowo osadza się, zasypując przybrzeżną część zbiornika
wodnego. Narastająca delta tworzy nowy ląd. Na jej obszarze rzeka dzieli się na wiele odnóg.
Wody powodziowe, rozlewające się szeroko po dnie doliny, osadzają namuły rzeczne i
nadbudowują tzw. terasę zalewową. Materiał skalny osadzony w deltach i na terasach
zalewowych jest podłożem żyznych gleb - mad.
Wyróżnia się dwa rodzaje ujść rzecznych :
a) deltowe - tam, gdzie rzeka dzieli się na wiele odnóg (np. Amazonka, Ganges i
Brahmaputra, Missisipi, Wisła);
b) lejkowate (estuarium) - tam , gdzie rzeka uchodzi do morza głębokiego, o dużych pływach
morskich. Rzeka stopniowo rozszerza się przechodząc w morze (np. Loara, Garonna).
Działalność wód płynących
Wody podziemne należą do głównych czynników rzeźbotwórczych powierzchni Ziemi.
Efekty tej działalności zależą od spadku rzeki, uwarunkowanego ukształtowaniem terenu,
ilości płynącej wody oraz budowy geologicznej podłoża. Na podstawie wielkości spadku
wyróżnia się trzy odcinki : bieg górny, środkowy i dolny.
W górnym biegu rzeki spadek jest największy. Przeważa silna erozja wgłębna . Rzeka bardzo
silnie żłobi skały, pogłębiając koryto i tworząc strome doliny w kształcie litery V. Istnieje
jednak pewna głębokość, do której rzeki mogą wcinać swe doliny; jest to tzw. podstawa
erozyjna . Dla rzeki głównych jest nią poziom morza, a dla dopływów - poziom rzeki głównej
w miejscu ujścia dopływu. Podstawa erozyjna może ulegać zmianom pod wpływem ruchów
tektonicznych i obniżenia się lub podnoszenia się poziomu wody w zbiorniku wodnym, do
którego uchodzi rzeka. Wzmaga się wówczas erozja wgłębna, rzeka wcina się głębiej w dno
doliny, a resztki dawnego dna tworzą terasy rzeczne (erozyjne). Występowanie ich na kilku
poziomach jest dowodem kilkakrotnej zmiany siły erozyjnej rzeki. Na niektórych odcinkach
akumulacji rzeki, gdzie wcina się ona w swoją pokrywę akumulacyjną, powstają terasy
akumulacyjne . Szybkość erozji rzecznej zależy od rodzaju skał. Im skały są twardsze,
odporniejsze, tym procesy erozyjne zachodzą wolniej. Różnice w odporności skał podłoża, po
którym płynie rzeka, powodują, że powstają : progi, bystrza i wodospady. Prędkość rzeki nie
jest jednakowa na całej szerokości koryta. Najszybciej płynie ona nad najgłębszym miejscem
swojego koryta - w nurcie. Nurt przerzuca się z jednej strony koryta na drugą, niszcząc
podmywane przez siebie brzegi- jest to erozja boczna. Rzeka transportuje bardzo dużo
luźnego , grubego materiału skalnego ze zboczy i wyerodowanego koryta.
W środkowym biegu rzeki spadek maleje. Rzeka prowadzi większą ilość wody. Nad erozją
wgłębną zaczyna przeważać transport drobniejszego materiału skalnego. Zaczyna dominować
erozja boczna - tworzą się meandry. Rzeka zaczyna płynąć charakterystycznymi zakolami.
Ponieważ zakola stale się powiększają, dochodzi do ich przerwania i rzeka prostuje swój bieg.
Odcięta zaś część starego zakola staje się jeziorem, zwanym starorzeczem. W środkowym
biegu rzeki zaczynają się powolne procesy akumulacji.
W dolnym biegu rzeki przepływ wody jest bardzo duży, a spadek bardzo mały. Rzeka coraz
wolniej transportuje niesiony materiał, akumulując go na równinie zalewowej lub przy ujściu.
Głębokość zbiornika wodnego, do którego uchodzi rzeka, w dużej mierze decyduje o rodzaju
ujścia rzeki. Równie duży wpływ na rodzaj ujścia mają pływy morskie.
Ujście lejkowate (estuaria) tworzą się, gdy zbiornik wodny jest głęboki i występują znaczne
amplitudy pływów. Podczas przypływów woda morska wnika głęboko w ujściowy odcinek
doliny rzecznej, niszcząc i rozszerzając jego biegi. Tworzy się ujście o charakterystycznym
kształcie lejka. Estuaria są typowe dla rzek zachodniej Europy i wschodniego wybrzeża
Ameryki Północnej.
Ujście deltowe - tworzą się gdy dno zbiornika wodnego , do którego uchodzi rzeka, obniża się
łagodnie i nie występują w nim silne ruchy wody (pływy). Rzeka płynie bardzo powoli,
dzieląc się na szereg ramion i akumulując niesiony materiał w postaci stożka napływowego delty. Największe delty świata tworzą rzeki : Amazonka - około 100 tys. km. kw. , Ganges i
Brahmaputra - około 86 500 tys. km. kw., Nil, Dunaj. Bardzo często delty rzek płynących na
równinach łączą się, tworząc ogromne niziny nadmorskie np. rzeki Huand - ho, Jangcy
utworzyły równinę nadmorską o powierzchni prawie 400 tys. km. kwadratowych.
Delty z zależności od ilości niesionego przez rzeki materiału rosną z różną szybkością, np.
delta rzeki Pad powiększa się rocznie o około 70 m, a delta Missisipi o około 80 m rocznie.
1.Przedmiot badań geografii fizycznej
-Miejsce geografii w rozwoju nauk geograficznych
Greccy uczeni jako pierwsi zajmowali się geografią jako nauką i filozofią. Największy wkład
wnieśli Tales z Miletu, Herodot, Eratostenes, Arystoteles, Strabon i Ptolemeusz. Rzymianie w
czasie swoich podbojów rozwinęli sztukę rysowania map.
W średniowieczu do rozwoju tej dziedziny przyczynili się Arabowie (między innymi AlIdrisi, Ibn Battuta czy Ibn Khaldun), którzy przejęli dziedzictwo naukowe Greków i Rzymian,
aktywnie je rozwijając,gdyż w średniowiecznej Europie rozwój nauk humanistycznych był
bardzo spowolniony W tym samym czasie horyzont geograficzny rozszerzył Marco Polo.
Odrodzenie to epoka wielkich odkryć geograficznych. Napływ szczegółowych danych
wymagał lepszych fundamentów teoretycznych oraz lepszych technik kartograficznych, czego
wyrazem są Geographia generalis Vareniusa i mapa świata Merkatora.Powstały wtedy
podstawowe koncepcje dotyczące rozwoju i powstania pow.ziemi.
W XVIII i XIX wieku geografia staje się oddzielną dziedziną nauki i zostaje wprowadzona do
programów uniwersyteckich. W ciągu ostatnich dwustu lat nastąpił znaczny rozwój nauk
geograficznych oraz stosowanych w nich metod i narzędzi badawczych.
W 2. połowie XX wieku pojawiło się wiele nurtów krytycznych w stosunku do klasycznej
geografii.Najstarszą katedrą geografii w Polsce jest Instytut Geografii i Gospodarki
Przestrzennej Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie założona w 1849 roku i kierowana
przez Wincentego Pola.
-kierunki rozwoju nauk geograficznych\
Kierunek opisowy-kierunek,który rozpocząl okres nauk geograficznych.Polega na opisie
pow.ziemi oraz zjawisk i zdarzeń na pow.ziemi.Okres żywiołowego rozwoju informacji.
Kierunek wyjaśniający(teoretyczno-wyjaśniający)-powstał na skutek rozwoju
niesystematycznego(tylko teoretycznych zagadnień).Polegał na teoretycznym wyjśnieniu
zebranej dokumentacji geograficznej.
Kierunek systematyczny-usystematyzowanie zebranej dokumentacji geograficznej zgodnie z
przyjętymi kryteriami kwalifikacji:Wg.regionów-odegrał on dużą rolę w podziale nauk
geograficznych(w tym geografii fizycznej) i spowodował wyrażne zróżnicowanie przedmiotu
badań geograficznych(geomorfologia,geografia gleb,geografia regionalna itp.)
Kierunek porównawczy(geografia porównawcza)-tw.karol ritter.Podstawowym założeniestosowanie metody porównawczej w badniach geograficznych(do dziś podstawowa metoda w
badaniach geograficznych)
Def:Polega na porównywaniu elementów zjawisk i zdarzeń w śr.geograficznym;określeniem
różnic i podobieństw ich przebiegu oraz na ich podstawie określenie
prawidłowości(kryt.jakościowe i ilościowe)-w ramach tego kierunku powstała regionalna
geografia porównawcza
Analiza:
1.określenie przedmiotu badań-kierunek porównawczy
2.częśc przestrzeni geograficznej-środowisko geograficzne
3..zróżnicowanie przestrzeni geograficznej-różnice i podobieństwa
4.rozwój całej metodyki badań-prawidłowości
Wiarygodnośc definicji:
Funkcja przestrzeni- różnice i podobieństwa i przebiegu
Funkcja czasu-różnice i podobieństwa i przebiegu
Funkcja człowieka:określenie prawidłowości
Organizacja przestrzeni w jednostkach fizyczno-geograficznych-śr.geograficzne
Kryterium krajobrazowe-tw.Hettner,w Polsce spopularyzował ST.pawłowski.Podstawowe
założenie:przyjęcie odpowiedniej koncepcji krajobrazu i zgodnie z przyjętą koncepcją opis
powierzchni ziemi(kraju,kontynentu,kuli ziemskiej).Od lat 70 XX w. przeżywa ponowny
renesans (w innych naukach geograficznych też)
Podejście;
Fizjonomiczne-wstępna ocena krajobrazu w oparciu o fizjonomie,jako element interpretacji
krajobrazu na podstawie jego wyglądu
Genetyczne(wyjaśniające)-geneza badań krajobrazowych w oparciu o specjalistyczne
badania terenowe;jako element interpretacji typu krajobrazu
Kryterium fizjonomiczne stanowi wstęp do badań,a genetyczne są to „badania właściwe”
Def.krajobrazu-części pow.ziemi posiadające naturalne granice,różniące się jakościowo od
innych i posiadające wewn.całośc elementów ,obiektw i zjawis nazywamy krajobrazem
Analiza:
1.określenie przedmiotu badań-krajobraz
2.częśc przestrzeni geograficznej-krajobraz
3..zróżnicowanie przestrzeni geograficznej-naturalne granice
4.Róznice fizjonomiczno-genetyczne-różniące się jakościowo od innych
5.rozwój całej metodyki badań-posiadające wewn.całość
6.cechy śr.geograficznego-elementy
7.el..wprowadzone przez człowieka do śr-obiekty
8.zjawiska-char.fizyczna obiektów
Określenie wiarygodności definicji:
Funkcja czasu i przestrzeni-różniące się
Funkcja człowieka-obiektów
Organizacja przestrzeni w jednostkach fizyczno-geograficznych-krajobraz
-typologia krajobrazu
Delimitacja-podział branżowy np.na podstawie geologii,roślinności
Kompleksowość—podstawą są 2 lub więcej czynników krajobrazowych
Progi przyrodnicze-określone uwarunkowania śr..geograficznego
,które ograniczają lub uniemożliwiają włączenie części lub całości środowiska
geograficznego do użytkowania przez człowieka(np.wys.nad poziomem morza,różnice
wys.względnej,cieki wodne,spadki terenu)
Mapa energii rzeżby-mapa różnic wysokości względnych.np.wys.zalegania wód gruntowych
KONKLUZJA:kieryunekkrajobrazowy odegrałduże znaczenie w geografii
fizycznej(rozbudował oraz powiązał go z innymi dyscyplinami.kryt.krajobrazowe dzieli się na
integracyjne-(systematyzujące-stosowanie pojęcia systematycznego w badaniach
śr.geograficznego doprowadziło i sprzyjało rozwojowi dyscyplin
systematycznych(np.geografia fizyczna,ekologia,geografia regionalna)
Deintegracyjne(analityczne)-badanie poszczególnych elementów środowiska geograficznego
i pojęć analitycznych w naukach geograficznych doprowadziła do wyznaczenia dyscyplin
szczegółowych(klimatologia,geomorfologia)
-profile geograficzne
Antropogeniczny-jako podstawę bada związki(reakcje) zachodzące pomiędzy środowiskiem,a
człowiekiem(def.prof.pawłowski)
Ekologiczny-ziemię należy traktować jako siedzibę człowieka i wszystkie badania należy
prowadzić z pktu obecności i potrzeb człowieka(można odnieśc do rac Wincentego pola)
Regionalny-przedmiot badań :region geograficzny oraz podział światra zgodnie z koncepcją
regionu geograficznego(rozwój w okresie międzywojennym
Okres po II w.światowej to rozwój podejścia analitycznego(rozwój geografii
fizycznej,geomorfologicznej.itp),a zaniedbanie syntetycznego(społ-ekonomiczna,regionala).Dopiero koniec XXw wprowadził w polsce rozwój kierunku systematyzującego
.
-def.geografii wg.leszczyńskiego i jego analiza
Geografia jest nauką o zróżnicowaniu przestrzennym struktur fizyczno-geograficznych i społekonomicznych i ich powiązaniu(def.leszczyński)
Analiza:
1. 1.określenie przedmiotu badań-geografia
2.częśc przestrzeni geograficznej-fiz-geogr i spol-ekonomicznych
3..zróżnicowanie przestrzeni geograficznej- zróżnicowanie przestrzenne
4.Róznice fizjonomiczno-genetyczne-ich powiązania
8.zjawiska-powiązania
TEORIA O CHARAKTERZE OPISOWYM I JAKOSCIOWYM MOŻEBYC
WPROWADZONA DO NAUKI JEŻELI POPARTA JEST BADANIAMI ILOSCIOWYMI
-wulkanizm na świecie(patrz wyżej)
Oprócz weryfikacji naukowej –weryfikacja społeczna
-współczesy podział nauk geograficznych
Podział nauk geogr.jets wyrazem stworzonego rozwoju dyscypliny (odział jest trendem
otwartym)wzgl.,stan wiedzy wg.leszczyńskiego.
-historia geografii
-geografia fizyczna ze
specjalizacjami(geomorfologia,hydrologia,klimatologia,meteorologia,klimatologia)
-geografia gleb
- fitogeografia biogeografia
-Geografia surowców mineralnych
-biogeografia
-fizyczna ogólna
-Fizyczna świata
-regionalna
-zmiany globalne pow.ziemi
-geografia społ-ekonomiczna ze specjalizacjami
-osadnictwa
-zaludnienia
-przemysłu
-tarnsportu
-komunikacji
-geografia regionalna ze specjalizacjami
-geografia historyczna(paleogeografia)
-katorgrafia i geografia
-geografia matematyczna
-itp.
Nowe dziedziny które nie wyodrębniły się
-polityczna
-religii
-lotnictwa
-turyzmu
-itp.
Różnicowanie przedmiotu badan doprowadziło do rozwoju nauki
Pow.ziemi można badać analitycznie(całośc),albosystematycz\nie(częściowo)
-geografia fizyczna jako nauka empiryczna
Geografia fizyczna w swoim postępowaniu badawczym musi realizować podstawowe
założenia metodologiczne i analityczne nauk empirycznych
Wymogiem metodologicznym nauk empirycznych jest stosowanie w pracach badawczych
obserwacji i eksperymentów –zbieranie mat.dokumentacyjnych.
Obserwacje:bezpośrednia(zbieranie danych w terenie),pośrednia(zbieranie
danych,obserwacje) musibyć poparta eksperymentem:terenowym lub laboratoryjnym
Eksperyment jest uszczegołuwieniem obserwacji oraz potwierdzeniem(lub nie)
obserwowanych zjawisk
Eksperyment jest bezwzględnym trybemwykrywania obserwacji
-etapy badan w geografii fizycznej
1.sformuowanie procesu badawczego(sformuowanie problemu poparta merytorycznym
sformuowaniem problemu i przekonanie,że sformuowany proces badawczy zawiera elementy
nowości naukowej
2.Wybór obszarubadań(obszar badań powinien spełniac warunek reprezezenatatywnosci w
zależności od problemu)
3.Przegląd liiterratury(rozpoznaie stanu prac badawczych w literaturze)
4.wybór metod badawczych(wybrane metody badawcze nie powinny być obardzone
elementem subiektywnym
5.Sformuowanie hipotez(wstępna odpowiedz na postawiony proces badawczy
6.weryfikacja postawionych hipotez w trakcie badań terenowych i laboratoryjnych(o ile są
dobrze przeprowadzone)
7.Opracowanie zebranej dokumentacji terenowej(poparte opisem)
8.sformuowanie prawidłowości w oparciu o przeprowadzone badania
-wymogi metodologiczne geogr.fizycznej jako nauki empirycznej
1.realizacja w procesie badawczym funkcji przestrzeni i czasu w sekwencji czasowej
2.Uczy w procesie badawczym metody porównawczej
3.rozpoznanie stanu badań w literaturze(rozpoznanie doyt.teorii naukowej dot.badanego
problemu)
4.Uwzglednia aktualne tendencje metodologiczne i metodyczne
5.uwzg.w pracach jedn.przyrody(def.przyroda nie jest przypadkowym nagromadzeniem
elementów obiektów i zjawisk ,ale prawidłowym i jednolitym systemem w którym te
elementy wzajemnie się warunkują i pozostają w zależności od siebie-przedmiot badań trzeba
traktować jako system.
-system
Przyroda-przedmiot badań
Elementy-części pow.ziemigeologii,wody ziemi itp.
Obiekty-elemennty wprowadzone do środowiska przez człowieka
Zjawiska-proc.fizyczne i społ-ekonomiczne w środowisku
System-określenie przedmiotu badań
Czasu-wzajemne warunkowanie
Przestrzeni-system
Człowieka-obiekt
-uwzgl.w pracach badawczych ewolucjonizmu
-ziemia jest w stałym nieprzerwanym rozwoju
-aktualizm geologiczny uwzg.koncepcje lyela-terażniejszość jest kluczem do poznania
przeszłości(badania aktualistyczne doprowadzają do procesów w przeszłości-funkcja
aktualizmu jest fundamentem badań geografii fizycznej i retrodykcji(rekonstrukcji zdarzeń z
przeszłości)
-Cechy ważne dla geografii fizycznej jako nauki empirycznej
badania
eksperyment na potwiedzenie prawidłowości zdobytych w trakcie badań laboratoryjnych
jedność przyrody jako całości
wymóg ujęcia przestrzennego i czasowego
stosowanie metody porównawczej
rozwijanie problematyki kształtu i ochronony środowiska geograficznego
respektowanie założeń ekorozwoju
rozwijanie badań ilościowych i wykorzystywanie badan dla celów praktycznych
-Indywidualność przedmiotu badań geografii fizycznej
Przediotem badań geografii fizycznej jest powierzchnia ziemi traktowana jako system,które
pod względem ilościowym różni się od przedmiotu badań innych nauk przyrodniczych
Dygresja:To co identyfikuje geografię od innych nauk przyrodniczych od innych nauk
społecznych jest to czym się zajmuje
-schemat przedmiotu badan geografii fizycznej
System powierzchni ziemi-geosystem
W strukturach wewnętrznych geosystemu wyróżniamy odrębne sfery
Atmosfera
Biosfera z fito i zoosfera
Antroposfera(zwiazana z pobytem człowieka)
Morfosfera-określa wspólczesną rzeżbę powierzchni ziemi
Pedosfera-pokrywa glebowa
Litosfera
Jeżeli w badaniach powierzchni ziemi stosujemy ekosystem jest to geoekosystem
Poszczególne sfery są przedmiotem badań nauk specjalistycznych
Przedmiotem badań geografii fizycznej jest badanie zależności oddziaływan określonych
jakościowo i ilościowo pomiędzy określonymi sferami
Ten schemat jest identyfikatorem naszego zawodu i określa nasze kompetencje
-kompetencje geografii fizycznej do przedmiotu badań powierzchni ziemi
Punktem odniesienia jest powierzchnia ziemi
Kompetencje badań geografii fizycznej w atmosferze sięgają do tej wysokości do której
wpływ na zjawiska fizyczne w atmosferze na podłoże ziemi(podłoże atmosfery)-inaczej do
tej wysokości do której występują zjawiska pogodowe
Litosferze zakres badań sięga do głębokości do której oddziałowują procesy zewnętrzneinaczej do tej głębokości do której występują procesy wietrzeniowe
-Podział geografii fizycznej zgodnie z przedstawionym schematem
Jako całość ustala prawidłowości pomiędzy poszczególnymi sferami
Wyodrębniając ymi się przestrzennie sferami(krajobrazami,regionami geograficznymi)
-Podział zgodnie z tym
I-geografia fizyczna ogólna(ustalaniem w procesów rozwoju powierzchni ziemi w skali
globalnej np.;ogólna cyrkulacja atmosfery;współczesne zlodowacenia powierzchni
ziemi,rozmieszczenie kontynentów)
Geografia fizyczna świata-ustala prawidłowości dotyczące np. powstania lądów i oceanów
II.geografia fizyczna kontynentów i oceanów
1.Meteorologia i klimatologia
2.Biogeografia i zoo i fitogeografią
3.Geoekologia(którą wiązemy z antroposferą
4.hydrografia,hydrologia,oceanografia
5.geomorfologia
6.geografia gleb
7.geografia surowców mineralnych
III.Regionalną geografię fizyczną
-terminy określające przedmiot badań geografii fizycznej
Geosystem
Geoekosystem
Krajobraz
Struktura
Powloki krajobrazowe
Epigeosystem
Środowisko geograficzne
Itd.
-definicja geografii fizycznej
Geografia fizyczna bada powierzchnię ziemi i jej poszczególne struktury pod względem
budowy,składu materialnego rozwoju,rozczłonkowania terytorium z uwzględnieniem założeń
ekorozwoju
Analiza def:
Przedmiot badań-powierzchnia ziemi
Struktury-kontynenty,oceany,wyżyny,niziny,góry(regiony fizyczno-geograficzne)
Budowa-układ poszczególnych sfer
Skład materialny-checy fizyczno-chemiczneposzcególnych sfer(skład fizycznochemiczny
atmosfery,gleb )
Rozwój-ewolucja powierzchni ziemi w czasie i przestrzeni
Rozczłonkowanie terytorium-podział na jednostki powstałe w wyniku ewolucji powierzchni
ziemi z
uwzględnienie założeń ekorozwoju-uwzględnienie zróżnicowania rozwoju
wiarygodność:
funkcja czasu-rozwój
funkcja przestrzeni-powierzchnia ziemi struktury
funkcja człowieka-ekorozwój
-podstawowe procesy badawcze geografi fizycznej
1.Powstanie powierzchni ziemi(o ile ma wpływ na obecny wygląd badanej struktury)
2.Budowa powierzchni ziemi
3.Podział na kontynenty i oceany w wyniku ewolucji powierzchni ziemi
-Wspólczesny podział powierzchni ziemi na kontynenty i oceany
Podstawowa klasyfikacja powierzchni ziemi na jednostki przestrzenne(góry,niziny,wyżyny)
Rozpoznanie stanu aktualnego zasobów powierzni ziemi(gleby,wody itp.)
Kształtowanie i ochrona środowiska przyrodniczego powierzchni ziemi
Procesy o charakterze globalnym i ich wpływ na kształtowanie powierzchni ziemi
Zjawiska ekstremalne(huragany,cyklony itp|)
-współczesne cechy rozwoju nauk geograficznych a geografia fizyczna
1.uwzględnienie funkcji czasu
2.uwzględnienie funkcji przestrzeni
3.stosowanie metod porównawczych
4.uwzględnienie kryteriów podziału powierzchni ziemi
5.podział powierzchni ziemi na jednostki przestrzenne zgodnie z przyjętym kryterium
klasyfikacji
6.przedstawienie koncepcji oceny zasobów przyrodniczych powierzchni ziemi
7.rozwój problemu kształtowania i ochrony środowiska geograficznego
8.rozwój teorii naukowych i piśmiennictwa naukowego
9.rozwijanie współpracy międzynarodowej w zakresie realizacji procesów badawczych
10.rozwijanie badań ilościowych
11.wykorzystanie wyników badań do celów praktycznych
Konkluzja:geografia fizyczna ma szanse ,aby osiągnąć wszystkie cechy wspołptracy nauk
geograficznych
-teoria funkcjonowania systemu i jego zastosowanie w geografii fizycznej
Teorie funkcjonowania systemu wprowadził na początku XIX w.biolog niemiecki Berta
Lanfy.Natomiast do nauk geograficznych wprowadzili amerykańscy geomorfolodzy Chorley i
Kennedy w latach 60 XX w.Podstawowym założeniem adaptacji teorii funkcjonowania
systemu do nauk geograficznych jest przyjęcie założenie przedmiot badań(powierzchnia
ziemi) traktowana jest jako system ze wszystkimi konsekwencjami
Można wyróżnic funcje systemu:
Otwartą-taki typ systemu w którym dokonuje się stały dopływ,krążenie wewnętrzne i odpływ
energii i materii dąrzące do równowagi systemu
Zamknięty-taki system w którym dokonuje się stały dopływ,krążenie wewnętrzne,a odpływ
jest wysoce utrudniony lub go brak
Heterogeniczne-różnorodne
Homogeniczne-jednorodne
Przedmiot badań geografii fizycznej jest system otwarty o charakterze heterogenicznym.
Download

1 - geoinformator