1
„Rodzaje agresji i jej przyczyny”
Współcześnie zjawisko agresji jest wszechobecne, a jej skutki zauważalne są w życiu
prywatnym i społecznym, w domu i na ulicy. Często porusza się ten problem, gdyż ogarnia
wszelkie dziedziny ludzkiej działalności już od poczęcia.
Spotykając się na codziennie w pracy zawodowej z agresywnymi zachowaniami zaczęłam się
zastanawiać, co przyczynia się do występowania zjawiska.
Sięgnęłam również do wypowiedzi pedagogów i psychologów zajmujących się tym
problemem. Na podstawie badań, doświadczeń i przemyśleń pragnę zaprezentować
najczęstsze przyczyny agresji i sposoby jej rozpoznawania w szkolnym środowisku.
Analizując dostępną mi literaturę stwierdzam, iż wyróżnia się trzy zasadnicze źródła
wytwarzające przyczyny agresywnego zachowania dzieci: osobowościowe, rodzinne, grupa
rówieśnicza.
W zależności od wieku dziecka jeden z powyższych czynników będzie dominował, ale
wszystkie trzy wpływają na siłę występowania omawianego zjawiska. Wśród dzieci
najmłodszych – wiek przedszkolny i pierwsze trzy lata szkoły podstawowej dominującym
czynnikiem wpływającym na zachowanie się dziecka jest rodzina. Jeżeli układy w niej
panujące będą zdrowe, to zachowania dziecka również będą społecznie akceptowane.
Kolejnym etapem rozwoju osobowości dziecka jest dominacja grupy rówieśniczej.
Rozpoczyna się ona już w starszych klasach szkoły podstawowej i trwa przez cały okres
gimnazjum, niekiedy jeszcze w szkole ponadgimnazjalnej. Czas dominacji grupy uzależniony
jest od szybkości dojrzewania psychicznego jednostki i usamodzielniania się jej. Jeżeli
dziecko nie było przygotowywane przez rodziców do samodzielności, proces dojrzewania
psychicznego może trwać bardzo długo, nawet w życiu dorosłym.
Wyróżnia się dwa główne typy agresji w zależności od sposobu przejawiania. Może
być fizyczna lub werbalna.
Agresja fizyczna
Na agresję fizyczną składać się mogą takie pojedyncze zachowania, jak:
- uderzanie, potrącanie, wyrywanie przedmiotów, podstawianie nogi, kopanie, rzucanie
przedmiotami, kłucie, szarpanie za włosy, za ubranie,
- reakcje mimiczne: wykrzywianie się, przedrzeźnianie gestem.
Powyższe zachowania bezpośrednio działają na przedmiot agresji, często są kompleksem
zachowań przybierających postać bójek, przestraszania, drażnienia, wybuchów złości.
2
Obiektem, na który skierowana może być agresja fizyczna, jest nie tylko osoba, lecz również
przedmiot z otoczenia. Stąd przejawem agresji fizycznej jest również zniszczenie społecznego
i prywatnego mienia, dewastacja przyrody, drażnienie bądź zabijanie zwierząt.
Agresja werbalna
Agresja werbalna, to atak słowny polegający na: grożeniu, straszeniu będącym zapowiedzią
przykrych konsekwencji, jakie czekają osobę, która nie podporządkuje się agresorowi. Może
przybrać też postać werbalnego odbierania, bądź ograniczenia swobody i uprawnień
przysługujących
danej
osobie,
np.
odsuwanie
od
pewnych
czynności
(wybór
przewodniczącego klasy, skarbnika, opiekuna kącika przyrody), zabraniania uczestnictwa we
wspólnych zabawach i pracach (np. odrzucenie dziecka z grupy zabawowej lub zespołu
wykonującego pracę na lekcji plastyki).
Inną
formą
jest
też
podawanie
fałszywych
informacji
w
celu
wprowadzenia
w błąd np. błędne „podpowiadanie” w czasie lekcji. Często występującą w środowisku
uczniów postacią agresji słownej są wypowiedzi poniżające osobę atakowaną: wyśmiewanie,
kpiny, złośliwe uwagi połączone z naśladowaniem gestów, mimiki, wyglądu, sposobu
zachowania drugiej osoby, złośliwe przezwiska. Dotkliwość tych postaci agresji bywa często
znacznie większa niż agresji fizycznej, bowiem ranią one godność osoby będącej
przedmiotem agresji, narażają ją na upokorzenia i ośmieszenia.
Rodzajem agresji
słownej
jest
też
rozpowszechnianie nieprawdziwych informacji
o danej osobie: obmawianie, plotkowanie, skarżenie, donoszenie, zwłaszcza nauczycielom
o czyimś wykroczeniu.
Warto
odróżnić
poszczególne
typy
agresji,
ponieważ
pojawiają
się
one
u dzieci zależnie od wieku i płci w różnych proporcjach. Znaczna część wiedzy dotyczącej
agresji występującej w wieku przedszkolnym pochodzi z bezpośredniego obserwowania
interakcji między rówieśnikami.
Różnice międzypłciowe w agresji są dość dobrze udokumentowane. Chłopcy
zaczynają przejawiać więcej agresji w wieku przedszkolnym i trwa to przez cały okres szkoły
podstawowej.
W starszych klasach zaczynają być widoczne różnice między płciami, które rozciągają się na
okres szkoły średniej. Agresja chłopców względem chłopców, staje się w swej naturze
bardziej fizyczna, a wobec dziewcząt znacznie się obniża. U dziewcząt wraz z wiekiem
agresja staje się bardziej społeczna (przeżywanie, obgadywanie) i jest skierowana
w przeważającej mierze, choć nie wyłącznie, na dziewczęta. Nie ma jednoznacznych
wyników badań dotyczących różnic w motywach agresywnego zachowania się dziewcząt
3
i chłopców. Można jednak spotkać opinie, że u dziewcząt często występuje motyw
zazdrości, u chłopców chęć podporządkowania sobie innych oraz dodania sobie znaczenia.
Przyczyny agresywnego zachowania
Argumentów mających rozstrzygnąć problem przyczyn tendencji agresywnych
u człowieka jest wiele, w związku z czym naukowcy prowadzą liczne badania oraz
obserwacje ludzi i zwierząt. Analizując dostępną mi literaturę doszłam do wniosku, iż nie
mają oni wspólnych zdań dotyczących powyższego problemu. Przedstawię więc przyczyny,
które najczęściej się powtarzały i są według mnie najbardziej interesujące.
Agresja jako reakcja na frustrację.
Pośród głównych przyczyn wywołujących agresję jest stan, określany mianem frustracji czyli
wewnętrzny stan napięcia organizmu, który powstaje wtedy, kiedy niemożliwe jest
zaspokojenie określonej potrzeby, bądź kiedy jej realizacja napotyka przeszkody. Funkcję
zachowania agresywnego stanowi wyładowanie tego napięcia. W ten sposób nie zostaje
wprawdzie osiągnięty zamierzony cel, ale przykre napięcie emocjonalne jest złagodzone. Jeśli
jednostka dążąca do jakiegoś celu zostanie w tym powstrzymana, to wynikająca stąd
frustracja zwiększa prawdopodobieństwo agresywnej reakcji. Nie znaczy to, że frustracja
zawsze prowadzi do agresji. Przeszkoda w osiągnięciu celu może wywołać gniew, który
zostaje skierowany na określone osoby lub rzeczy, przybierając postać ataku fizycznego lub
werbalnego. Jeśli uczniowie przeżywają brak poczucia bezpieczeństwa, nie mogą zdobyć
uznania, sukcesu, nie zaspokojona jest ich potrzeba bliskich, przyjaznych kontaktów
z rówieśnikami, z nauczycielem, potrzeba samodzielności, aktywności. Wówczas pojawić się
mogą zachowania agresywne.
U ucznia, który stale upominane jest przez nauczyciela, rodzica, podawane jako przykład
złego zachowania, zablokowana zostaje potrzeba społecznego uznania. Blokada potrzeby
samodzielności jest następstwem zbyt wielu zakazów i nakazów, powodujących ograniczenie
aktywności dziecka.
Inną przyczyną frustracji może być ocena wystawiona przez nauczyciela. Może ona zostać
odebrana jako niesprawiedliwa, nieadekwatna do wiedzy ucznia czy też wkładu pracy
w wykonane zadanie.
Agresja, jako instynkt
Człowiek rodzi się z gotowym instynktem, nazywanym przez niektórych instynktem walki,
niezbędnym do życia, tak jak na przykład instynkt głodu.
Właśnie instynkt walki jest jednym z ważniejszych, podstawowych instynktów. Wiąże się
z nim uczucie gniewu, które stanowi impuls powodujący wystąpienie różnych zachowań
4
agresywnych. To uczucie związane z instynktem walki uznają psychologowie za zjawisko
pozytywne z biologicznego punktu widzenia. Pobudza ono bowiem do zachowań
umożliwiających zaspokojenie potrzeb człowieka, skłania do obrony przed atakiem,
umożliwia utrzymanie dotychczasowego stanu posiadania.
Agresja reakcja wpływu modelowania
Agresywne zachowanie może być wywołane wpływem modeli, z którymi dziecko styka się
w swoim otoczeniu. Może być więc nim matka, ojciec, rodzeństwo, nauczyciel
w zdenerwowaniu drwiący z niewiedzy ucznia, koledzy, koleżanki, jak również filmowi,
książkowi, telewizyjni bohaterowie.
Wpływ modeli może zaznaczyć się szczególnie wtedy, gdy są to osoby znaczące, budzące
podziw i uznanie. Zostaje wtedy uruchomiony mechanizm identyfikacji, budzący dążenie
do upodobnienia się w ubiorze, sposobie mówienia lub zachowania się modela. Przedmiotem
naśladowania może być również agresywne zachowanie.
Czynniki determinujące agresywność
Wyróżnia ona cztery czynniki determinujące agresywność u danej jednostki.
Jednym
z
nich
jest
częstość
i
intensywność
doznawanych
napaści,
frustracji
i przykrości. Są to bowiem warunki poprzedzające agresję. Zdarza się wprawdzie,
że człowiek żyjący w takich warunkach pozostaje bardzo spokojny, przejawiając agresywne
zachowanie bardzo rzadko. Na ogół bywa jednak inaczej, zwłaszcza jeśli w takich warunkach
wychowywane jest dziecko uczące się dopiero takich czy innych zachowań.
Drugim czynnikiem jest stopień wzmacniania agresywnego czy napastliwego zachowania.
Chodzi o to, jak często zachodzą takie zdarzenia, jak : zmniejszenie gniewu po „wyładowaniu
się” w postaci zbicia lub zwymyślania kogoś, wyeliminowanie przykrych bodźców
zewnętrznych przez użycie siły fizycznej czy też słownej.
Trzecim jest relacja społeczna. Jest to wzajemny wpływ członków grupy powodujący wzrost
zachowań określonego rodzaju, np. wzajemne pobudzanie się członków grupy do czynów
agresywnych przez manifestowanie podobnych zachowań. Oznacza to, że rówieśnicy i starsi
członkowie grupy lub rodziny mogą dostarczać modeli zachowania agresywnego.
Ostatnim czynnikiem jest temperament czyli zespół formalnych i względnie stałych cech
zachowania, przejawiających się w sile lub wielkości reagowania oraz w czasowych
parametrach reakcji”.
Badania dowiodły, że duży wpływ na zachowania agresywne mają:
- gry komputerowe. Grający wciela się w bohatera, który np. ma za zadanie unicestwić
wszystkie napotkane stworzenia, używając w tym celu w zależności od charakteru gry pięści,
5
noża, siekiery, piły tarczowej, karabinu, czy też wyrzutni rakietowej. Tym sposobem mniej
wrażliwy na przerobione w grze sytuacje.
Gry komputerowe są szczególnie groźną formą kultury masowej ze względu na swoją
atrakcyjność, powszechną dostępność, brak cenzury i nadzoru nad treścią.
- media. Nie ma tematu dotyczącego dziecięcej agresji, który by wywoływał tak duże
zainteresowanie, jak skutki pokazywanej w telewizji przemocy. Przeciętne dziecko spędza
więcej czasu na oglądaniu telewizji niż na jakiejkolwiek innej działalności, z wyjątkiem snu
(od około 2 i pół do 4 godzin każdego dnia), a ilość przemocy pokazywanej w telewizji jest
niemała.
Dzieci oglądając „agresywne” filmy o wiele słabiej reagują na przejawy agresji
i przemocy wśród rówieśników. O wiele rzadziej przychodzą z pomocą bitym kolegom, nie
widząc nic złego w zachowaniu bijących się lub niszczących zabawki kolegów. Wyrabia się
u nich pogląd, że świat jest niebezpieczny, a przemoc powszechnie akceptowana i często jest
ona jedynym sposobem rozstrzygania nieporozumień.
Jak wynika z powyższych rozważań agresja jest formą zachowania, którego powinniśmy się
szczególnie wystrzegać, gdyż robi z nas stworzenia gorsze od zwierząt, a jej rezultatem jest
głównie ból i upokorzenie tych, którzy są od nas słabsi.
Literatura:
1. E. Aronson, T.D. Wilson, R.M. Akert – „Psychologia społeczna” – Poznań 1997r.
2. E. Aronson – „Człowiek istota społeczna” – Warszawa – 1997r.
3. J. Grochulska – „Agresja u dzieci” – Warszawa 1993r.
3. R.Vasta, M.M. Haith, S.A. Miller – „Psychologia dziecka” – Warszawa 1999r.
4. J. Strelau, A. Jurkowski, Z. Putkiewicz – „Podstawy psychologii dla nauczycieli”,
Warszawa 1975
Download

Analizując dostępną mi literaturę psychologiczną stwierdzam, iż