STRATEGIA ADAPTACJI
POLSKI DO ZMIAN KLIMATU
EUROPEJSKIE CENTRUM KLIMATU I ŚRODOWISKA
STRATEGIA ADAPTACJI POLSKI DO ZMIAN KLIMATU
Dlaczego potrzebujemy strategii adaptacji
do zmian klimatu?
Od kilku dekad trwa proces ocieplania się klimatu Ziemi i wszelkie prognozy wskazują,
że w nadchodzących latach proces ten będzie się nasilał. Skutki tego procesu mogą być bardzo
znaczące dla człowieka, wielu sektorów gospodarczych, a także i dla środowiska przyrodniczego.
Często fakt ocieplania klimatu przykrywa dyskusja, czy to człowiek powoduje to zjawisko,
czy jest to proces naturalny. Działania związane z redukcją emisji CO2 nie przynoszą
oczekiwanych rezultatów, a już teraz Polskę i inne kraje na świecie dotykają intensywne
i gwałtowne zjawiska pogodowe - powodzie, susze i huragany. W tym kontekście istotne jest jak
najszybsze podjęcie działań przystosowujących do ocieplenia klimatu.
W 2009 roku Komisja Europejska opublikowała „Białą Księgę” stwarzającą podstawy
do przygotowania kompleksowej strategii Unii Europejskiej dotyczącej adaptacji gospodarki
i społeczeństw państw członkowskich do nieuniknionych zmian klimatu. Zgodnie z tym
dokumentem wszystkie państwa, w tym także i Polska, powinny do końca 2012 roku opracować
i przesłać do KE gruntowny, wieloletni program działania w tym zakresie.
Opracowanie
takiego
programu
powinno
bazować
na
dokumencie
strategicznym,
wskazującym na sektory najbardziej wrażliwe na zmiany klimatu i na główne działania,
jakie powinny być podjęte dla celów adaptacyjnych. Tego rodzaju strategię opracowały
już niemal wszystkie państwa członkowskie UE. W związku z tym zespół specjalistów pod
AUTORZY:
Prof. Maciej Nowicki, Dr Joanna Maćkowiak Pandera,
Monika Dziadkowiec, Dr Piotr Otawski, Radomir Dyjak,
Dorota Zawadzka Stępniak
WSPÓŁPRACA:
kierunkiem prof. dr hab. Macieja Nowickiego, w ramach prac własnych inicjatywy ECCE
(Europejskie Centrum Klimatu i Środowiska) wykonał tego rodzaju opracowanie strategiczne
z nadzieją, że może ono stanowić podstawę dla szerokiej dyskusji w kręgach eksperckich
i politycznych, prowadzącej do opracowania rządowego, znacznie bardziej wszechstronnego
i szczegółowego programu adaptacyjnego.
Prof. Maciej Sadowski, Prof. Janusz Kindler
PROJEKT RAPORTU:
DATA S KY
2
3
SPIS TREŚCI
1. Wprowadzenie ........................................................................................................ 7
4.5.3. Wpływ zmian klimatu na sektor energetyczny ......................................47
2. Jak przygotować Polskę na zmiany klimatu? .......................................................13
4.5.4. Działania adaptacyjne.............................................................................49
3. Cel opracowania.....................................................................................................14
4.5.5. Podsumowanie........................................................................................51
4. Sektory gospodarki szczególnie narażone na zmiany klimatu ............................15
4.6. Mieszkalnictwo ..............................................................................................53
4.1. Gospodarka wodna.........................................................................................16
4.6.1. Wpływ zmian klimatu na mieszkalnictwo...............................................53
4.1.1. Wpływ zmian klimatu na gospodarkę wodną ........................................18
4.6.2. Działania adaptacyjne.............................................................................55
4.1.2. Działania adaptacyjne.............................................................................21
4.6.3. Podsumowanie........................................................................................56
4.1.3. Podsumowanie........................................................................................23
4.7. Planowanie przestrzenne ..............................................................................56
4.2. Rolnictwo........................................................................................................24
4.7.1. Planowanie przestrzenne jako narzędzie adaptacji do zmian klimatu....... 58
4.2.1. Wpływ zmian klimatu na rolnictwo.........................................................24
4.7.2. Działania adaptacyjne ............................................................................59
4.2.2. Działania adaptacyjne.............................................................................28
4.7.3. Podsumowanie........................................................................................61
4.3. Leśnictwo........................................................................................................30
4.8. Turystyka i wypoczynek..................................................................................62
4.3.1. Wpływ zmian klimatu na lasy .................................................................32
4.8.1. Wpływ klimatu na turystykę....................................................................64
4.3.2. Działania adaptacyjne............................................................................34
4.8.2. Działania adaptacyjne.............................................................................66
4.3.3. Podsumowanie........................................................................................36
4.8.3. Podsumowanie........................................................................................68
4.4. ZDROWIE .......................................................................................................37
4.9. Różnorodność biologiczna..............................................................................69
4.4.1. Wpływ zmian klimatu na zdrowie...........................................................39
4.9.1. Związek utraty bioróżnorodności ze zmianami klimatu.........................71
4.4.2. Działania adaptacyjne.............................................................................42
4.9.2. Działania związane z adaptacją do zmian klimatu.................................74
4.4.3. Podsumowanie........................................................................................43
4.9.3. Podsumowanie........................................................................................76
4.5. ENERGETYKA .................................................................................................45
5. Zakończenie..........................................................................................................76
4.5.1. Podsektor elektroenergetyczny..............................................................46
Literatura i teksty źródłowe .....................................................................................78
4.5.1. Podsektor elektroenergetyczny..............................................................46
EUROPEJSKIE CENTRUM KLIMATU I ŚRODOWISKA
STRATEGIA ADAPTACJI POLSKI DO ZMIAN KLIMATU
1. Wprowadzenie
Problem zmian klimatu spowodowanych przez działalność człowieka nie jest nowy.
Już w latach 1970 – 1990 trwały intensywne badania naukowe w wielu krajach świata,
prowadzone w ramach Światowej Organizacji Meteorologicznej WMO. Wyniki tych badań
okazały się na tyle istotne, że w 1992 roku na Szczycie Ziemi w Rio de Janeiro 192 państwa
podpisały tzw. Ramową Konwencję ONZ o zmianach klimatu. W tym czasie utworzony też
został Międzyrządowy Panel Ekspertów IPCC (Intergovernmental Panel on Climate Change)
pod egidą WMO, do którego desygnowanych zostało kilka tysięcy naukowców z całego świata.
Zadaniem tej instytucji jest inicjowanie i koordynowanie badań dotyczących klimatu Ziemi
oraz jego zmian jak również gromadzenie danych pomiarowych z całego świata. Panel
opracowuje też prognozy i syntetyczne raporty o zmianach klimatu i ich przyczynach.
6
WPROWADZENIE
7
EUROPEJSKIE CENTRUM KLIMATU I ŚRODOWISKA
STRATEGIA ADAPTACJI POLSKI DO ZMIAN KLIMATU
Wg badań zapoczątkowanych przez Keelinga w 1960 r. (Keeling et.al. 1976) i prowadzonych
Rys. 1.
Wzrost
zawartości CO2
w powietrzu
od 1960 r.
rejestrowany
przez
obserwatorium
w Mauna Loa
w Stanach
Zjednoczonych
(Tans P. 2012)
systematycznie do dziś w latach 1960 – 2010 nastąpił szybki wzrost stężenia dwutlenku węgla
w atmosferze z poziomu 280 ppm (czyli 0,028%) do 390 ppm, a więc o 40%. W tym czasie emisja
tego gazu z procesów spalania paliw kopalnych wzrosła o 100%. Z badań paleoklimatycznych
wynika, że w ciągu ostatnich 500 tysięcy lat stężenie CO2 nie przekraczało poziomu 300 ppm,
a w okresach zlodowaceń zmniejszało się do około 200 ppm (por ryc. 2). Obserwowany
obecnie, nagły wzrost stężania CO2 jest bezprecedensowy i łączony ze wzrastającą emisją
tego gazu w wyniku działalności człowieka, który jednocześnie silnie eksploatuje ekosystemy
- m.in. wycina na niespotykaną skalę puszcze tropikalne, będące ważnym mechanizmem
usuwającym dwutlenek węgla z atmosfery. Również zmiana albedo Ziemi przez wycofywanie
się wiecznej zmarzliny i szybko wzrastająca emisja metanu, (który jest drugim po dwutlenku
NATIONAL OC
EA
D ATMOSPHER
AN
IC
D
EP
ER
S.
CE
U.
i produkcji ryżu, są znaczącymi czynnikami powodującymi ocieplanie się klimatu Ziemi.
C
NI
TRATION
NIS
MI
AD
węgla gazem cieplarnianym) z kopalni, wysypisk odpadów komunalnych, hodowli bydła
AR
TME
O
NT OF C
MM
W wyniku tego obserwowane są takie zjawiska jak:
•
Poziom oceanu światowego w okresie 1961 – 2003 wzrastał corocznie o 1,8 mm, w tym
w latach 1993 – 2003 o 3,1 mm,
•
W Arktyce zmniejsza się zasięg lodu morskiego o 2,7% w ciągu 10 lat ( w tym w lecie
o 7,4% na 10 lat). W ciągu minionych 20 lat średnia grubość lodu zmniejszyła się z 4,5
metra do 2,3 metra,
•
Lodowce górskie na wszystkich kontynentach zmniejszają swoje zasięgi i średnio w
ciągu 50 lat straciły 20 – 30% swojej masy,
•
•
•
Od początku XX wieku 16 najcieplejszych lat miało miejsce w ostatnich 20 latach,
•
Druga połowa XX wieku była na Półkuli Północnej najcieplejsza w ciągu ostatnich 1300
lat,
Wzrost temperatury wód oceanicznych sprzyja obumieraniu raf koralowych,
stanowiących najbogatsze siedliska przyrodnicze na Ziemi.
W ciągu ostatnich 100 lat nastąpił wzrost średniej temperatury nad lądami o 0,8°C,
a nad oceanami o 0,7° i szybkość tego procesu wzrasta w ostatnich dekadach,
Fala upałów, która latem 2003 roku objęła całą Europę spowodowała śmierć 35 tysięcy
osób, a straty w samym tylko sektorze rolniczym wyniosły 15 miliardów euro,
•
noznacznie wskazujący, że klimat Ziemi się ociepla. Według tego raportu:
Znacznie wzrosła częstotliwość i gwałtowność huraganów i cyklonów oraz burz
i nawalnych deszczy, a także długotrwałych, gorących susz,
•
W 2007 roku opublikowany został IV Raport IPCC (Pachauri R., Reisinger, A. 2007) jed-
•
W Europie temperatura wzrosła o prawie 1°C w ostatnim stuleciu,
•
W Arktyce wzrost temperatury był w tym czasie był dwukrotnie szybszy, a temperatura
górnej warstwy wiecznej zmarzliny wzrosła o 3°C.
8
WPROWADZENIE
WPROWADZENIE
9
EUROPEJSKIE CENTRUM KLIMATU I ŚRODOWISKA
STRATEGIA ADAPTACJI POLSKI DO ZMIAN KLIMATU
Opracowane na podstawie powyższych faktów oraz scenariuszy ekonomiczno – społecznych
Rys. 2.
Wzrost globalnej
temperatury
na przestrzeni
ostatnich 400
000 lat. National
Climatic Data
Center (NOAA
2012)
projekcje modelowe zmian klimatu w następnych dekadach wskazują, że brak uzgodnionej
na szczeblu ONZ światowej polityki redukcji emisji dwutlenku węgla i innych gazów
cieplarnianych do atmosfery spowoduje do roku 2100 dalszy, szybki wzrost średniej
temperatury przy powierzchni ziemi o 1,5 do 4,5°C, a poziom morza wzrośnie o 50 – 80 cm,
chociaż są prognozy wskazujące na wzrost znacznie wyższy ze względu na uruchomianie
szeregu sprzężeń zwrotnych, jak na przykład zwiększona emisja metanu uwalniającego się
po stopieniu się znacznej części wiecznej zmarzliny.
Z IV raportu IPCC wynika, że ze względu na liczne zagrożenia w skali globalnej, jakie może nieść
z sobą ocieplanie się klimatu Ziemi, konieczne są działania prowadzące do zmniejszenia emisji
gazów cieplarnianych, w tym w szczególności dwutlenku węgla, ale także do adaptowania się
do nieuniknionych zmian, jakich można oczekiwać w nadchodzących dekadach.
Na poziomie światowym najważniejszym mechanizmem inspirowania i koordynowania tych
działań jest Ramowa Konwencja ONZ o Zmianach Klimatu (UNFCCC 2012 a - UN Framework
Convention on Climate Change – UNFCCC), której XIV sesja odbyła się w Poznaniu w 2008
roku.
Uchwalony w 1997 roku Protokół do tej Konwencji – tzw. Protokół z Kioto (UNFCCC 2012 b),
zobowiązuje państwa gospodarczo rozwinięte oraz państwa w transformacji ustrojowej
(w tym także Polskę) do redukcji emisji CO2 o określony procent najdalej do roku 2012.
Unia Europejska zobowiązała się do redukcji CO2 o 8% w stosunku do 1990 roku, a Polska
– do redukcji emisji tego gazu o 6% w stosunku do 1988 roku i to zobowiązanie z nawiązką
wypełniła. Dotychczasowe negocjacje w skali globalnej dotyczące redukcji emisji gazów
cieplarnianych trzeba jednak uznać za porażkę, a przecież tylko wspólnym światowym
wysiłkiem można zmniejszyć antropogenne oddziaływanie na atmosferę całej planety.
10
Można jedynie dyskutować, jak wielki jest w nim
udział człowieka, a jakie znaczenie
mają na przykład zmiany intensywności promieniowania słońca (tzw. cykle słoneczne),
ale trend wzrostu średniej temperatury jest niezaprzeczalny. Stąd też równolegle
z działaniami na rzecz redukcji emisji CO2 i innych gazów cieplarnianych konieczna jest
adaptacja poszczególnych krajów i całych regionów geograficznych do nieuniknionych
zmian klimatycznych. Problem ten dyskutowany był szczególnie intensywnie na XII sesji
Konwencji UNFCCC w Nairobi w 2006 roku, czego wynikiem był uchwalony „Program działań
Niemniej jednak trwający od kilku dekad i coraz bardziej intensywny proces ocieplania
nad oddziaływaniem, wrażliwością i adaptacją do zmian klimatu” (Decyzja 2/CP 11).
się atmosfery jest faktem, udowodnionym przez pomiary prowadzone na wszystkich
Przewiduje on konieczność stworzenia strategii ograniczenia wpływu zmian klimatycznych na
kontynentach przez m.in. NASA (NASA 2012) oraz badania w Narodowym Centrum
różne dziedziny życia we wszystkich państwach będących stronami Konwencji Klimatycznej.
Klimatycznych w Stanach Zjednoczonych W następnych dekadach proces ten będzie się
Decyzja ta stanowi prawne zobowiązanie do prowadzenia działań adaptacyjnych zarówno
nasilał.
na poziomie krajowym, jak i wsparcia takich działań w państwach rozwijających się.
WPROWADZENIE
WPROWADZENIE
11
EUROPEJSKIE CENTRUM KLIMATU I ŚRODOWISKA
STRATEGIA ADAPTACJI POLSKI DO ZMIAN KLIMATU
2. Jak przygotować Polskę na zmiany klimatu?
Kierunek działań w zakresie adaptacji do zmian klimatu został zaproponowany przez Komisję
Europejską, która mając na celu konieczność wdrożenia Programu z Nairobi (UNFCCC 2012 c),
opracowała w 2009 roku tzw. Białą Księgę, nakreślającą ramy działań na rzecz adaptacji (EC,
2009). Program pracy podzielony został na trzy etapy. W I etapie, przewidzianym na lata 2009
– 2012, mają zostać utworzone podstawy do przygotowania wszechstronnej strategii Unii.
W II etapie taka spójna strategia zostanie opracowana, a w III etapie powinna zostać wdrożona.
W marcu 2010 roku Rada Ministrów przyjęła stanowisko w sprawie Białej Księgi Komisji
Europejskiej ws. adaptacji do zmian klimatu (Stanowisko Rządu 2010 ) stwierdzając,
że konieczne jest stworzenie strategii na szczeblu rządowym z udziałem tych sektorów,
które mogą być narażone na oddziaływanie zmian klimatycznych, biorąc pod uwagę analizę
kosztów i korzyści wynikających z konkretnych działań adaptacyjnych. Za takie sektory
zostały uznane:
•
Gospodarka wodna wraz z ochroną wybrzeża Morza Bałtyckiego
•
Rolnictwo
•
Leśnictwo
•
Energetyka
•
Zdrowie
•
Mieszkalnictwo
•
Gospodarka przestrzenna
•
Turystyka i rekreacja
•
Różnorodność przyrodnicza.
Uzasadnieniem dla powyższego doboru sektorów jest ich narażenie na warunki klimatyczne
oraz znaczące skutki gospodarcze i społeczne nieprzewidywalnych zmian. Z drugiej strony,
w niektórych przypadkach ocieplanie się klimatu może przynosić także wymierne korzyści.
Tylko rzetelna analiza zagrożeń i korzyści i w konsekwencji – podjęcie działań adaptacyjnych
mogą zminimalizować koszty i straty wynikające ze zmian klimatycznych oraz ujawnić
korzyści.
12
JAK PRZYGOTOWAĆ POLSKĘ NA ZMIANY KLIMATU?
13
EUROPEJSKIE CENTRUM KLIMATU I ŚRODOWISKA
3. Cel opracowania
STRATEGIA ADAPTACJI POLSKI DO ZMIAN KLIMATU
4. Sektory gospodarki szczególnie narażone na zmiany klimatu
Zgodnie z wytycznymi Unii Europejskiej Polska powinna przedstawić do końca 2012 r.
W strefie klimatu umiarkowanego w Europie w tym także w Polsce, podstawowe zagrożenia
wieloletni program rządowy dostosowania kraju do zmian klimatu. W celu zapewnienia
wynikające ze zmian klimatu dotyczą przede wszystkim zasobów wodnych, ekosystemów
efektywności działań, opracowanie takiego programu powinno odbywać się wieloetapowo
naturalnych, strefy wybrzeży, rolnictwa oraz zdrowia. W Polsce do sektorów najbardziej
i przebiegać wg schematu:
narażonych na zmiany klimatu należą gospodarka wodna, wybrzeże, rolnictwo, zdrowie
1.
Określenie strategii działania,
2.
Wskazanie sektorów narażonych, działań wymagających podjęcia oraz narzędzi ich
realizacji,
3.
Zaangażowanie instytucji odpowiedzialnych za poszczególne sektory w przygotowanie
szczegółowych programów i działań,
4.
Dostosowanie prawa, przygotowanie programów finansowania.
człowieka, leśnictwo, turystyka. Ponadto w wyżej wymienionym Stanowisku Rządu z 19 marca
2010 do Białej Księgi uznano za celowe objęcie strategią także sektory transportu i energetyki.
W wyniku konsultacji z zainteresowanymi sektorami uznano za celowe włączenie do strategii
następujących dziedzin gospodarki: rolnictwo i leśnictwo, zasoby wodne i gospodarka
wodna, bioróżnorodność i ekosystemy, strefa wybrzeża i gospodarka morska, energetyka
i przemysł, budownictwo, transport, górnictwo, gospodarka przestrzenna i społeczności
lokalne, zdrowie, turystyka i rekreacja.
Niniejsze opracowanie, podjęte przez zespół ekspertów ECCE pełni rolę strategii i powinno
rozpocząć ważną i pilną dyskusję o konieczności przystosowania Polski do zmian klimatu.
14
CEL OPRACOWANIA
SEKTORY GOSPODARKI SZCZEGÓLNIE NARAŻONE NA ZMIANY KLIMATU
15
EUROPEJSKIE CENTRUM KLIMATU I ŚRODOWISKA
STRATEGIA ADAPTACJI POLSKI DO ZMIAN KLIMATU
4.1. Gospodarka wodna
Polska jest krajem o niewielkich zasobach wodnych. Pod tym względem nasz kraj zajmuje
System gospodarki wodnej w aspekcie przeciwpowodziowym uzupełniają obwałowania
22 miejsce w Europie (Eurostat, 2011). Na 1/5 obszaru kraju opady roczne nie przekraczają
rzek na długości około 8500 km, które chronią obszary przyległe o powierzchni ponad
500 mm H2O, co odpowiada najbardziej suchym obszarom Europy. Zasoby rzek są średnio
1 mln ha oraz około 600 stacji pomp odwadniających zawala i poldery. Niestety niemal 2000
na poziomie 60 mld m³, co odpowiada odpływowi z jednego kilometra kwadratowego 5 litrów
km obwałowań jest w złym stanie technicznym i wymaga wzmocnienia, a 30% urządzeń
na sekundę, przy średniej europejskiej 9,5 litrów na sekundę.
hydrotechnicznych ma więcej niż 50 lat i ulega dekapitalizacji w wyniku niedostatecznej
Przy tak małych zasobach priorytetem powinna być oszczędność wody we wszystkich
sektorach. Tymczasem wodochłonność polskiego przemysłu jest stale jeszcze ponad dwa
konserwacji spowodowanej niedostatkiem środków finansowych, więc ich rola ochronna jest
wątpliwa.
razy większa, aniżeli średnia w Unii Europejskiej, a przemysł zużywa 70% wody, podczas
Niewątpliwie znacznie lepsza jest sytuacja w zakresie jakości wód powierzchniowych.
gdy na cele komunalno – bytowe przeznacza się jej 18% (Roczniki statystyczne GUS 2000 –
W ciągu minionych 20 lat uczyniony tu został ogromny postęp, a pełna realizacja Krajowego
2010). Trzeba podkreślić, że woda pitna dla ludności pochodzi w 65% z ujęć podziemnych.
Programu Oczyszczania Ścieków Komunalnych, jaka ma nastąpić do 2015 r. pozwoli na pełne
Na szczęście Polska posiada znaczne zasoby wód podziemnych wysokiej jakości, jednak
nadrobienie zaniedbań z przeszłości. Niestety, zupełnie nie rozwiązanym problemem jest
wiele z nich jest zagrożonych zanieczyszczeniami z powierzchni terenu (głównie przez ścieki
ograniczenie spływu do rzek i jezior gleby i nawozów zawierających substancje biogenne
i wysypiska odpadów komunalnych i przemysłowych).
pochodzące z rolnictwa. Eutrofizacja tych wód, a także wód przybrzeżnych Bałtyku stanowić
Na rzekach pobudowanych jest 28 dużych, wielofunkcyjnych zbiorników wodnych,
będzie coraz większy problem ekologiczny.
jednak stanowią one zaledwie 5,7% średniego rocznego odpływu, co nie może zapewnić
wystarczających możliwości reagowania na zagrożenia powodzią czy suszą.
Kilkaset lat temu Niż Polski stanowił w dużej mierze obszary wodno – błotne, które człowiek
osuszał przekształcając w tereny rolnicze i osiedla. Odwadnianie tych terenów było
szczególnie nasilone w ostatnich 60 latach jako tzw. melioracja odwadniająca. W wyniku tych
działań zanikła ponad połowa terenów podmokłych. Niemniej jednak w Polsce Północnej
stanowią one jeszcze 8% pokrycia terenu, podczas gdy w Polsce Południowej już tylko
0,4% (Nowicki M., Ribbe L. 2002). Tymczasem te właśnie tereny mają wyjątkowo dużą zdolność
do retencjonowania wody, stanowiąc przy tym niezwykle bogate siedliska przyrodnicze
i systemy pochłaniające i trwale wiążące dwutlenek węgla. Degradacja torfowisk przez ich
osuszanie powoduje uwalnianie się dwutlenku węgla z powrotem do atmosfery.
Oprócz obszarów wodno-błotnych ważną rolę w regulacji bilansu wodnego poprzez znaczne
zdolności retencyjne posiadają lasy. W Polsce stanowią one niemal 30% terytorium kraju
i udział ten powoli rośnie.
16
GOSPODARKA WODNA
GOSPODARKA WODNA
17
EUROPEJSKIE CENTRUM KLIMATU I ŚRODOWISKA
STRATEGIA ADAPTACJI POLSKI DO ZMIAN KLIMATU
4.1.1. Wpływ zmian klimatu na gospodarkę wodną
Jak wynika z analiz prowadzonych za pomocą regionalnych modeli klimatycznych, w całej
Europie Środkowo – Wschodniej spodziewane zmiany klimatu mogą poważnie oddziaływać
na zasoby wodne i gospodarkę wodną. Zmiany te rozkładają się nierównomiernie zarówno
w czasie, jak i w przestrzeni. Jeśli chodzi o Polskę, zmiany temperatury powietrza będą
większe w okresach zimowych, a mniejsze w lecie. W zimie należy spodziewać się znacznego
zmniejszenia liczby dni z temperaturą poniżej zera, a to oznacza mniejsze opady śniegu
i mniejszą pokrywę śnieżną ze wszystkimi negatywnymi skutkami dla kształtowania zasobów
wodnych. Procesy magazynowania wody w zimie dla wykorzystania ich w okresie ciepłym
(wiosna, lato) mogą być poważnie zakłócone. Natomiast lato będzie się charakteryzowało
długotrwałymi okresami pogody słonecznej, suchej
i gorącej, przerywanej burzowymi,
gwałtownymi deszczami.
Roczne sumy opadów prawdopodobnie nie ulegną większym zmianom, jednak cechować
się będą większą niż dotąd zmiennością w czasie. To niewątpliwie będzie miało wpływ
na zwiększenie częstotliwości występowania coraz bardziej gwałtownych powodzi
i długotrwałych susz.
Spodziewane zmiany klimatu spowodują podnoszenie się poziomu światowego oceanu
w wyniku topnienia lodów w okolicach obydwu biegunów (szczególnie Bieguna Północnego)
oraz lodowców górskich. Dotychczas poziom Morza Bałtyckiego podnosił się o kilka
milimetrów rocznie. W stosunku do okresu przedindustrialnego wzrost poziomu morza
wynosi około 20 cm, ale według prognoz do roku 2080 wzrost ten może wynieść co najmniej
jeden metr. Są jednak modele, które prognozują znacznie szybsze i większe podnoszenie
się poziomu mórz, jeżeli dojdzie do przyśpieszenia wzrostu średniej temperatury na Ziemi
w przypadku braku postępów w redukcji światowej emisji dwutlenku węgla do atmosfery.
Ale nawet przy ostrożnej prognozie Polsce grozi do 2080 roku zalanie około 1800 km²
wybrzeża. Zagrożonych też będzie pięć dużych portów oraz domy zamieszkałe przez 120
tysięcy osób. W strefie zagrożonej znajdzie się między innymi także Gdańsk, ponieważ 880 ha
miasta, w tym Stare Miasto, leży 1 metr powyżej obecnego poziomu morza.
18
WPŁYW ZMIAN KLIMATU NA GOSPODARKĘ WODNĄ
19
EUROPEJSKIE CENTRUM KLIMATU I ŚRODOWISKA
STRATEGIA ADAPTACJI POLSKI DO ZMIAN KLIMATU
4.1.2. Działania adaptacyjne
Konsekwencje zmian klimatu odczuwane będą szczególnie w rolnictwie. Problem ten jest
Zasadniczym celem działań adaptacyjnych do zmian klimatu w dziedzinie gospodarki wodnej
opisany w rozdz. 4.2. Należy jednak podkreślić, że mniejsza pokrywa śnieżna, jak i okresy
jest zwiększenie jej odporności. Głównymi zadaniami są:
suszy na wiosnę, mogą w znacznym stopniu zaważyć na wysokości plonów, całkowicie
•
niwelując korzyści wynikające z dłuższego sezonu wegetacyjnego. Również dla łąk i pastwisk
wiosenne i letnie susze z wysoką temperaturą powietrza będą miały niekorzystny wpływ na
wzrost traw i wydajność pokosów.
Z drugiej strony nawalne deszcze i gwałtowne burze mogą niszczyć zasiewy i uprawy,
Ochrona społeczeństwa przed konsekwencjami zjawisk ekstremalnych, to jest powodzi
i suszy,
•
Zapewnienie pełnego zaopatrzenia w wodę ludności, przemysłu i rolnictwa,
•
Ochrona wybrzeża Morza Bałtyckiego,
•
Ochrona ekosyvstemów i różnorodności przyrodniczej.
a także wymywać nawozy i glebę, zwiększając jej erozję. Na obszarach podgórskich należy
się spodziewać zwiększenia ilości osuwisk.
W sektorze mieszkaniowym oczywiście największym zagrożeniem są powodzie, zarówno
w sezonie ciepłym, jak też zimnym (spływ topniejących lodów z zatorami lodowymi).
Zadania te można wykonać tylko działając wspólnie metodami technicznymi i nietechnicznymi.
Wśród działań technicznych należy wymienić:
•
Konieczność zwiększenia retencji wodnej, w tym przede wszystkim małej retencji wody
Nie do przewidzenia jest zarówno ich częstotliwość, jak i siła, ale można się spodziewać
w lasach i na obszarach wodno – błotnych poprzez meliorację nawadniającą, a także na
powodzi o rosnącej gwałtowności i lokalnym oddziaływaniu, jako wynik intensywnych
obszarach rolniczych (wiązanie wilgoci glebowej) i na obszarach miast (retencja miejska,
opadów na stosunkowo niedużym terenie.
niemal zupełnie w Polsce nie znana),
Opisane powyżej skutki zmian klimatycznych w zakresie rocznego bilansu wodnego będą
•
miały też niekorzystny wpływ na różnorodność biologiczną (patrz rozdz. 4.9). Następować
będzie dalszy zanik terenów wodno – błotnych, niewielkich stawów śródpolnych i innych
siedlisk związanych z wodą, a więc i zanik tych gatunków roślin i zwierząt, które z tymi
siedliskami są związane. Latem w rzekach może być mniej wody niż obecnie, co będzie
zagrażać gatunkom tam żyjącym. Prognozy długoterminowe wskazują, że w wyniku zmian
klimatu różnorodność biologiczna w Polsce, należąca do najbogatszych w Europie, może
Odtwarzanie polderów i tzw. kanałów ulgi, łączenie rzek ze starorzeczami, przywracanie
naturalnego meandrowania rzek, spowalnianie spływu wody ze stoków górskich itp.,
•
Przeznaczenie odpowiednich funduszy na remonty i modernizację istniejących urządzeń
hydrotechnicznych i wałów przeciwpowodziowych,
•
Inwentaryzację i ścisły monitoring stoków zagrożonych zjawiskami osuwiskowymi,
•
Dokończenie skutecznego systemu wczesnego ostrzegania ludności i przemysłu przed
nadchodzącymi zjawiskami ekstremalnymi (gwałtowna burza, fala powodziowa),
zmniejszyć się w znacznym stopniu.
•
Dokończenie Krajowego Programu Oczyszczania Ścieków Komunalnych,
•
Zakładanie pasów zieleni wzdłuż rzek i brzegów jezior, mających zadanie antyerozyjne
dla gleb rolniczych i zabezpieczających przed spływem do wód powierzchniowych
substancji biogennych,
•
Budowę systemów nawadniania pól i sadów, drenaż nawadniający uprawy,
•
Zinwentaryzowanie zagrożeń zanieczyszczeniami środowiska dla zbiorników wód
podziemnych i pilne podjęcie działań likwidujących te zagrożenia,
•
Działania inwestycyjne w zakładach przemysłowych prowadzące do zmniejszenia ich
wodochłonności (wymuszane podnoszeniem cen za wodę i ścieki).
20
WPŁYW ZMIAN KLIMATU NA GOSPODARKĘ WODNĄ
DZIAŁANIA ADAPTACYJNE
21
EUROPEJSKIE CENTRUM KLIMATU I ŚRODOWISKA
STRATEGIA ADAPTACJI POLSKI DO ZMIAN KLIMATU
4.1.3. Podsumowanie
Powyższy pakiet działań technicznych powinien być wspierany przez działania nietechniczne,
Spodziewane w XXI wieku zmiany klimatu Ziemi spowodują dla Polski narastające perturbacje
takie jak:
związane przede wszystkim z takimi zjawiskami jak gwałtowne burze i ulewne deszcze
•
Zmiany w prawie dotyczącym planowania przestrzennego, zakazujące budowy
jakichkolwiek trwale posadowionych obiektów na terenach zalewowych,
•
Zakaz lokalizacji obiektów budowlanych w strefie erozji brzegowej Bałtyku oraz w strefie
potencjalnego zalewania terenów wodą morską w wyniku podnoszenia się poziomu
długotrwałych okresów suszy - przy wysokich temperaturach w okresie letnim. W dalszej
perspektywie należy spodziewać się podnoszenia się poziomu wód Morza Bałtyckiego,
co będzie powodowało zalewania miast i terenów przybrzeżnych.
morza,
Brak podjęcia działań zapobiegawczych może spowodować wiele tragedii ludzkich
Wyeliminowanie budowy elektrowni i elektrociepłowni z otwartym obiegiem
z powodu zniszczenia ich dobytku, a nawet śmierci w czasie gwałtownej powodzi i znaczące
chłodniczym,
straty materialne w budownictwie i infrastrukturze. Dla przykładu, powodzie, jakie miały
•
Opracowanie map zagrożenia i map ryzyka powodziowego dla wszystkich zlewni,
miejsce w 2010 roku, spowodowały straty rzędu 12 miliardów złotych mimo, że nie były
•
Przeprowadzenie weryfikacji tak zwanych przepływów nienaruszalnych w rzekach,
to najbardziej nawalne deszcze w historii Polski. Z kolei okresy gorącej suszy powodować
niezbędnych dla utrzymania przy życiu flory i fauny rzecznej,
będą straty w produkcji rolniczej i deficyty wody mieszkańców miast, a także zmniejszanie
Zwiększenie stopnia samowystarczalności finansowej gospodarki wodnej poprzez
się różnorodności biologicznej.
•
•
podniesienie opłat za pobór wody dla przemysłu i na cele komunalne; stanowi
to równocześnie bodziec do oszczędności wody,
•
W pełni dostosowanie polskiego prawa w sektorze gospodarki wodnej do prawa Unii
Europejskiej, co ułatwi realizację strategicznych przedsięwzięć w obszarze gospodarki
wodnej,
•
Prowadzenie kampanii oszczędzania wody - zachęcających do jej racjonalnego
wykorzystania - np. urządzeń wodooszczędnych, wód deszczowych w domu,
w ogrodnictwie i w hodowli zwierząt oraz na terenach zielonych w miastach.
22
powodujące szybko nasilające się fale powodziowe. Z drugiej strony można się spodziewać
DZIAŁANIA ADAPTACYJNE
Konieczne
jest
podjęcie
całego
pakietu
działań
technicznych
i
nietechnicznych,
aby zminimalizować ekstremalne nadmiary i deficyty wody. Aby jednak wykonać
wymienione zadania, trzeba dysponować wielokrotnie większymi środkami finansowymi,
aniżeli te, które są dotychczas w dyspozycji sektora gospodarki wodnej. Konieczna jest też
reforma prawa w zakresie gospodarki wodnej, planowania przestrzennego oraz zwiększenie
samofinansowania w tym sektorze gospodarczym przez podniesienie opłat za pobór wody
do celów przemysłowych i komunalnych.
PODSUMOWANIE
23
EUROPEJSKIE CENTRUM KLIMATU I ŚRODOWISKA
STRATEGIA ADAPTACJI POLSKI DO ZMIAN KLIMATU
4.2. Rolnictwo
Rolnictwo jest bardzo ważnym sektorem polskiej gospodarki. Obszary wiejskie stanowią
93,2% powierzchni kraju, zamieszkuje je prawie 40% ludności kraju, tj. niemal 15 mln osób
(GUS 2010), zaś liczba osób pracujących w gospodarstwach rolnych wynosi ponad 5 mln, stąd
też obszary wiejskie mają ogromne znacznie z punktu widzenia społecznego.
W ostatnich latach odnotowano także wzrost produkcji rolniczej. I tak na przykład plony zbóż
wzrosły w ostatnim dziesięcioleciu o ponad 3 decytony (kwintale) z hektara rocznie. Wzrost
odnotowano także w produkcji zwierzęcej, np. produkcja mleka wzrosła z 694 l na ha użytków
rolnych średnio w latach 2001-2005 do 750 l na ha użytków rolnych w roku 2009. Warto
odnotować, że wzrosty w produkcji roślinnej wystąpiły mimo spadku powierzchni użytków
rolnych z 17,8 mln hektarów do 16,1 mln hektarów w latach 2000-2009. A zatem widać,
że wzrasta także efektywność prowadzenia produkcji rolnej. Niemniej te korzystne tendencje
mogą ulec zahamowaniu lub odwróceniu w przypadku wzmagania się niekorzystnych
zjawisk pogodowych i ocieplania się klimatu, rolnictwo jest bowiem sektorem gospodarki
bezpośrednio zależnym od warunków pogodowych, a tym samym od zmian klimatu.
4.2.1. Wpływ zmian klimatu na rolnictwo
Rolnictwo jest bardzo ważnym sektorem polskiej gospodarki. Obszary wiejskie stanowią
93,2% powierzchni kraju, zamieszkuje je prawie 40% ludności kraju, tj. niemal 15 mln osób
(GUS 2010), zaś liczba osób pracujących w gospodarstwach rolnych wynosi ponad 5 mln, stąd
też obszary wiejskie mają ogromne znacznie także z punktu widzenia społecznego.
W ostatnich latach odnotowano także wzrost produkcji rolniczej. I tak na przykład plony zbóż
wzrosły w ostatnim dziesięcioleciu o ponad 3 decytony (kwintale) z hektara rocznie. Wzrost
odnotowano także w produkcji zwierzęcej, np. produkcja mleka wzrosła z 694 l na ha użytków
rolnych średnio w latach 2001-2005 do 750 l na ha użytków rolnych w roku 2009. Warto
odnotować, że wzrosty w produkcji roślinnej wystąpiły mimo spadku powierzchni użytków
rolnych z 17,8 mln hektarów do 16,1 mln hektarów w latach 2000-2009. A zatem widać,
że wzrasta także efektywność prowadzenia produkcji rolnej. Niemniej te korzystne tendencje
mogą ulec zahamowaniu lub odwróceniu w przypadku wzmagania się niekorzystnych
zjawisk pogodowych i ocieplania się klimatu, rolnictwo jest bowiem sektorem gospodarki
bezpośrednio zależnym od warunków pogodowych, a tym samym od zmian klimatu.
24
ROLNICTWO / WPŁYW ZMIAN KLIMATU NA ROLNICTWO
25
EUROPEJSKIE CENTRUM KLIMATU I ŚRODOWISKA
STRATEGIA ADAPTACJI POLSKI DO ZMIAN KLIMATU
[ ... ]
Należy mieć na uwadze, że jednak wraz z ociepleniem i wydłużeniem się okresu wegetacji
Zmiany klimatu wywołają zwiększenie częstotliwości występowania ekstremalnych zjawisk
szybciej i intensywniej będą także rosły chwasty. Należy liczyć się także ze zwiększeniem
pogodowych takich jak burze, gradobicia, silne wiatry i huragany. Przewiduje się także,
populacji obecnie występujących szkodników, które zdołają przezimować w warunkach
że mimo wzrostu średnich temperatur wydłużą się okresy, w których możliwe będzie
łagodniejszego klimatu, a także z pojawieniem się nowych agrofagów1. Przykładem może być
wystąpienie nocnych przymrozków. Wszystkie te zjawiska dodatkowo będą utrudniały
ostatnio obserwowane zachowanie mszycy czeremchowej, która w korzystnych warunkach
możliwość
temperaturowych, tj. gdy średnia dobowa temperatura przekracza 25 st. C, przenosi się
prawdopodobieństwo wystąpienia znacznych strat.
na zboża ozime zamiast powrócić na czeremchę, co powoduje znaczne straty plonów. Problem
potencjalnego rozwoju agrofagów jest jednak bardzo kompleksowy, należy bowiem mieć
na uwadze, iż w warunkach zwiększonej temperatury i wilgotności będą one także narażone
na choroby wywoływane m.in. przez toksyczne grzyby. Trudno więc ostatecznie przesądzać
jak szybko będą się mogły rozwijać w zmienionych warunkach.
prowadzenia
stabilnej
i
przewidywalnej
produkcji
rolnej
i
zwiększą
W zakresie produkcji zwierzęcej należy spodziewać się, że zmieni się mikroklimat budynków
inwentarskich i konieczna będzie instalacja urządzeń wentylacyjnych.
Klimat pośrednio może wpłynąć na skład pasz dla zwierząt, w których coraz bardziej będzie
dominować kukurydza, sorgo i ziemniaki, na rzecz eliminacji zbóż.
Wysokie temperatury i długie okresy bez opadów będą z kolei przyczyną występowania
suszy. Już dziś mamy do czynienia z tym niekorzystnym zjawiskiem częściej niż w minionym
stuleciu. W latach 1957-1980 susza dwukrotnie była powodem znacznych strat plonów,
podczas gdy w latach 1990-2007 zjawisko to dokonało zniszczeń upraw aż pięciokrotnie.
W kolejnych latach możemy oczekiwać dalszej intensyfikacji występowania susz. Susze będą
przyczyniały się także do zwiększenia mineralizacji materii organicznej gleb, a tym samym
zmniejszy się możliwość magazynowania wody i wzrośnie przesuszenie wierzchniej warstwy
gleby.
Jednocześnie długie okresy bezdeszczowe będą przerywane bardzo intensywnymi opadami.
Rozkład opadów w ciągu roku będzie stawał się coraz bardziej niekorzystny dla rolnictwa,
a intensywne ulewy będą także przyczyną erozji gleb. Zwiększone temperatury będą
wpływały na wzrost parowania, co doprowadzi do przesuszenia i wywoła konieczność
systematycznego nawadniania upraw. Z drugiej strony będziemy mieli do czynienia
z występowaniem nadmiaru wody na polach, np. po zimowych ulewach, co może istotnie
opóźnić terminy siewu.
1
26
organizmy niepożądane, szkodliwe dla roślin uprawnych i zwierząt.
ROLNICTWO / WPŁYW ZMIAN KLIMATU NA ROLNICTWO
ROLNICTWO / WPŁYW ZMIAN KLIMATU NA ROLNICTWO
27
EUROPEJSKIE CENTRUM KLIMATU I ŚRODOWISKA
STRATEGIA ADAPTACJI POLSKI DO ZMIAN KLIMATU
4.2.2. Działania adaptacyjne
Aby zniwelować niekorzystny wpływ zmian klimatu na rolnictwo należy rozpocząć wdrażanie
Ocieplanie się klimatu spowoduje istotne przedłużanie się sezonu wegetacyjnego w Europie
szeregu działań adaptacyjnych. Do najważniejszych należy zaliczyć:
Centralnej, a więc i na terenie Polski. Zjawisko to jest korzystne dla wzrostu produkcji
•
Intensyfikację prac badawczych mających na celu wskazanie nowych lub lepiej
dostosowanych do zmieniających się warunków klimatycznych odmian roślin. Konieczne
będzie sukcesywne zastępowanie nimi obecnych roślin uprawnych, co będzie kluczowe
dla rozwoju stabilnej produkcji rolnej.
•
Dostosowanie
terminów
zabiegów
agrotechnicznych
do
nowych
warunków
klimatycznych. W wielu przypadkach zmianie ulegną terminy siewu i zbioru, a także
najbardziej odpowiedni czas i rodzaj wykonywania innych działań. Tam gdzie to będzie
możliwe korzystnym będzie wykorzystanie szans jakie niesie ze sobą wydłużenie okresu
wegetacyjnego.
•
Rozwój nowych sposobów radzenia sobie ze szkodnikami produkcji rolniczej, które
będą pozytywnie reagować na zmiany klimatu, a co za tym idzie rozprzestrzeniać się
i zagrażać uprawom.
•
rolniczej i wprowadzenia nowych roślin pod uprawę i nowych ich odmian. Korzyści te mogą
być jednak w dużej mierze zniwelowane przez niekorzystne zjawiska atmosferycznej, takie
jak susze wiosenne i letnie, przerywane gwałtownymi burzami z ulewnym deszczem i silnym
wiatrem niszczącym zasiewy. Łagodne zimy będą pozwalały na przeżywanie większych
ilości szkodników łąk i pól, redukując część plonów. Można też spodziewać się ekspansji
szkodników z południa Europy.
Aby w pełni wykorzystać w rolnictwie zalety cieplejszego klimatu, unikając przy tym
wymienionych zagrożeń konieczne jest jak najszybsze wdrożenie wymienionych powyżej
działań adaptacyjnych, a przede wszystkim poprawy retencji wody na terenach rolniczych
i gromadzenia zapasów wody na czas suszy. Konieczne jest też wprowadzenie powszechnych
ubezpieczeń rolników ze względu na większą niż dotąd nieprzewidywalność pogody
w trakcie sezonu wegetacyjnego.
Zwiększanie wiedzy i świadomości rolników w zakresie zmian klimatu tak, aby mogli
dostosować produkcję rolniczą. Niezbędne będzie przygotowanie pakietu zaleceń
agrotechnicznych dla rolników.
•
Rozwój systemów nawadniających na polach, co pozwoli na zapobieganie stratom
w produkcji w przypadku występowania suszy.
•
Rozwój systemów monitoringu suszy rolniczej i serwisów agrometeorologicznych.
Takie systemy częściowo już funkcjonują, niemniej w kolejnych latach konieczne będą
dalsze prace rozwojowe i upowszechniające wiedzę o dostępnych w sieci danych. W tym
kontekście ważny jest także rozwój szerokopasmowego Internetu na obszarach wiejskich
tak, aby ułatwić dostęp rolników do najbardziej aktualnych danych pogodowych i zaleceń
ekspertów.
•
Dostosowanie warunków hodowlanych zwierząt. W niektórych przypadkach, konieczna
będzie rozbudowa systemów wentylacyjnych i klimatyzacyjnych na farmach zwierząt.
•
Dostosowanie systemów ubezpieczeń rolniczych. Wprowadzenie systemu obowiązkowych
ubezpieczeń rolniczych, w tym zwłaszcza na terenach szczególnie narażonych
na ekstremalne zjawiska pogodowe.
28
DZIAŁANIA ADAPTACYJNE
DZIAŁANIA ADAPTACYJNE
29
EUROPEJSKIE CENTRUM KLIMATU I ŚRODOWISKA
STRATEGIA ADAPTACJI POLSKI DO ZMIAN KLIMATU
4.3. Leśnictwo
Lasy w naszej strefie klimatyczno-geograficznej są najmniej zniekształconą formacją
przyrodniczą. Stanowiąc niezbędny czynnik równowagi ekologicznej są jednocześnie
formą użytkowania gatunków, która zapewnia produkcję biologiczną, przedstawiającą
wartość rynkową. Lasy są dobrem ogólnospołecznym, kształtującym jakość życia. Obecnie
powierzchnia lasów wynosi 9088 tys. ha (GUS, 2009) a więc stanowi 29,1% powierzchni
kraju. Dominują lasy państwowe, które stanowią 81,8% ogólnej powierzchni lasów. Lasy
w Polsce występują najczęściej na terenach o najsłabszych glebach. W związku z tym
dominującą grupę stanowią gatunki iglaste (70,8%) powierzchni lasów Polski, przy czym
w ubiegłych dziesięcioleciach gatunki iglaste były sadzone również na żyznych siedliskach
właściwych dla lasów mieszanych i liściastych. W latach 1945-2009 struktura gatunkowa
polskich lasów uległa istotnym przemianom, wyrażającym się między innymi zwiększeniem
udziału drzewostanów z przewagą gatunków liściastych. Mimo zwiększenia powierzchni
drzewostanów liściastych ich udział jest jednak ciągle niższy od potencjalnego, wynikającego
ze struktury siedlisk leśnych.
30
LEŚNICTWO
31
EUROPEJSKIE CENTRUM KLIMATU I ŚRODOWISKA
STRATEGIA ADAPTACJI POLSKI DO ZMIAN KLIMATU
4.3.1. Wpływ zmian klimatu na lasy
Od wielu lat człowiek wpływa na lasy, co przyczyniło się do zmian w ich strukturze. Poza tym
Z drugiej strony warto podkreślić, że lasy stanowią ważny czynnik pochłaniania dwutlenku
ekosystemy leśne stale dostosowują się w sposób naturalny do warunków środowiskowych ­-
węgla z atmosfery i wbudowywania węgla w tkanki roślinne. Zostało oszacowane,
jednak skala, tempo i kierunek obecnego procesu zmian klimatycznych grożą przeciążeniem
że zawartość węgla w biomasie drzewnej polskich lasów wynosi ponad 700 milionów
zdolności adaptacyjnych lasów. ton, z czego około 76% przypada na biomasę nadziemną, 23% na biomasę podziemną
Zmiany klimatu są jednym z wielu czynników wpływających na skład gatunkowy i stan
zdrowotny lasów. Ocieplanie się klimatu będzie powodować wycofywanie się gatunków
drzew iglastych w regiony północne na rzecz gatunków liściastych. Trzeba jednak zaznaczyć,
że obecnie wiele drzewostanów jest w złym stanie zdrowotnym np. w wyniku zanieczyszczenia
i 1% na drewno martwe. Rocznie polskie lasy (łącznie z glebą leśną) pochłaniają ponad
50 milionów ton dwutlenku węgla, są więc bardzo znaczącym mechanizmem usuwania
z atmosfery tego gazu cieplarnianego, stanowi to bowiem około 15% emisji CO2 z terenu
Polski.
powietrza, co jest dodatkowym czynnikiem stresogennym.
Dłuższe okresy wegetacyjne wynikające z wyższych temperatur i efektu nawozowego CO2,
tj. zwiększenia wzrostu roślin przez wyższe stężenia CO2 w atmosferze, będą prowadziły
do zwiększania produkcji drewna, jeżeli dostępna będzie odpowiednia ilość wody i składników
odżywczych. Jednak te pozytywne skutki zmian klimatu mogą być zniwelowane w wyniku
wystąpienia czynników stresogennych, takich jak:
•
Częstsze długotrwałe susze i fale upałów latem, które hamują wzrost drzew leśnych
w szczycie sezonu wegetacyjnego, szczególnie na obszarach ubogich w wodę, z głęboko
zalegającymi poziomami wód podziemnych.
•
Zwiększenie ryzyka pożarów spowodowanego długotrwałymi suszami w okresie letnim.
•
Narażenie na zwiększone gradacje szkodników, takich jak brudnica mniszka, chrabąszcz
majowy, czy korniki, szczególnie w drzewostanach nie przystosowanych do warunków
siedliskowych, przy jednoczesnym wystąpieniu innych czynników stresogennych.
Masowe inwazje szkodników leśnych mogą stać się znacznie częstsze ze względu
na większe ich przeżywanie w czasie łagodniejszych niż dotąd zim.
•
Erozja gleby i osuwiska spowodowane ulewnymi deszczami, szczególnie na terenach
górskich, niszczące siedliska leśne, potoki oraz infrastrukturę drogową w lasach.
•
Straty w drzewostanach spowodowane przez wiatry huraganowe i trąby powietrzne,
których częstotliwość występowania oraz siła niszcząca będą się zwiększać wraz
z ocieplaniem się klimatu.
32
WPŁYW ZMIAN KLIMATU NA LASY
WPŁYW ZMIAN KLIMATU NA LASY
33
EUROPEJSKIE CENTRUM KLIMATU I ŚRODOWISKA
STRATEGIA ADAPTACJI POLSKI DO ZMIAN KLIMATU
4.3.2. Działania adaptacyjne
Odpowiednio wczesna adaptacja lasów do zmian klimatu jest konieczna, ze względu
•
Działania ukierunkowane na zapobieganie i radzenie sobie z katastrofami. Konieczne
na ich wartość przyrodniczą, dostarczane usługi ekosystemowe (m.in. retencjonowanie wody)
jest przygotowanie się do konfrontacji z potencjalnymi szkodami występującymi w dużej
i znaczenie lasów dla polskiego sektora drzewnego.
skali. Dotyczy to m.in. zdolności do szybkiego usuwania wiatrowałów i wiatrołomów
w celu uniknięcia dalszych szkód. Ze społecznego punktu widzenia należy też wziąć
Ze względu na spodziewane zmiany klimatyczne, które mogą powodować szereg
pod uwagę negatywny wpływ, jaki wiatrowały i wiatrołomy mają na elementy
niekorzystnych procesów w lasach, a także ze względu na długoterminowy charakter
infrastruktury technicznej kraju, takie jak linie energetyczne, telekomunikacyjne, drogi,
produkcji leśnej istotne jest podejmowanie następujących działań:
•
Dostosowanie
składu
gatunkowego
lasów
do
warunków
linie kolejowe itp.
siedliskowych.
Dostosowane do warunków siedliskowych lasy mieszane są znacznie bardziej odporne
•
wody na obszarach o szczególnie niekorzystnym bilansie wodnym poprzez tworzenie
na wszelkiego rodzaju zagrożenia niż monokultury. Zmiany powinny być ukierunkowane
systemów małej retencji wody, odtwarzanie śródleśnych oczek wodnych i stawów,
na wzmocnienie potencjału do realizacji dwóch celów: wysokiej wydajności i ochrony
meliorację nawadniającą łąk będących w obrębie lasów, czy przywracanie naturalnego
różnorodności biologicznej w zrównoważonej gospodarce leśnej.
•
biegu potokom i małym rzekom (meandry rzeczne).
Rozwój systemu zapobiegania i ochrony przed pożarami - wczesne wykrywanie
pożarów decyduje o szybkości ich gaszenia, wielkości poniesionych kosztów oraz
Retencjonowanie wód. Konieczne są dalsze działania ukierunkowane na zatrzymanie
•
Ochrona zasobów genowych. Najważniejszą metodą adaptacji jest odnowienie lasu
przy użyciu gatunków odpowiedniego pochodzenia, które mogą w optymalny sposób
powstających stratach - coraz większe znaczenie odgrywały będą również środki
dostosować się do warunków glebowych i klimatycznych. Konieczny jest więc rozwój
zapobiegawcze. Powinny one polegać zarówno na komunikowaniu o ograniczeniach
szkółek drzew leśnych rodzimego pochodzenia, najlepiej dostosowanych do siedlisk,
dotyczących obchodzenia się z ogniem w lasach oraz na terenach sąsiadujących
dla których zostaną przeznaczone.
z kompleksami leśnymi, jak również podejmowanie działań, które skutecznie egzekwują
przestrzeganie ograniczeń, szczególnie w okresach zwiększonego zagrożenia pożarowego
(służba leśna we współpracy z policją).
•
Jednocześnie
z
działaniami
ukierunkowanymi
na
adaptację
gospodarki
leśnej
Rozbudowa zaplecza naukowego - należy rozwijać naukowe podstawy decyzji
do spodziewanych zmian klimatu należy w fazie tworzenia planów urządzenia lasów brać
dotyczących kierunków przekształcania lasów pod kątem adaptacji do zmian
pod uwagę istotną rolę lasu w pochłanianiu CO2 w szczególności:
klimatu. Badania związane z adaptacją w sektorze leśnym powinny być skierowane
•
również na rozwój metod prognozowania zagrożeń, systemów wczesnego ostrzegania
włączenie tego zagadnienia w globalny i europejski system handlu emisjami.
i monitoringu zmian klimatycznych. Powiązanie systemu monitorowania z obserwacją
klimatu wymagać będzie ścisłej współpracy między naukowcami zajmującymi się
klimatem i leśnictwem. Ponadto, potrzebne są badania na temat związanego ze zmianami
Dalszy rozwój metodyki obliczania sekwestracji CO2 w ekosystemach leśnych oraz
•
Ochronę istniejących zasobów i zwiększanie powierzchni leśnej w wyniku zalesiania
gruntów porolnych,
klimatu ryzyka powstania szkód w lasach.
34
DZIAŁANIA ADAPTACYJNE
DZIAŁANIA ADAPTACYJNE
35
EUROPEJSKIE CENTRUM KLIMATU I ŚRODOWISKA
4.3.3. Podsumowanie
STRATEGIA ADAPTACJI POLSKI DO ZMIAN KLIMATU
4.4. ZDROWIE
Okres rozwoju drzewostanu jest procesem trwającym wiele dziesiątków lat. Przewidywane
Stan zdrowia Polaków na przestrzeni ostatnich kilkudziesięciu lat ulegał stałej poprawie.
zmiany klimatu natomiast zbliżają się bardzo szybko. Tempo i skala zmian klimatycznych
Na początku lat pięćdziesiątych ubiegłego stulecia średnia oczekiwana długość życia kobiet
grożą przekroczeniem zdolności adaptacyjnych lasów.
wynosiła nieco ponad 61 lat, zaś mężczyzn zaledwie około 56 lat. W 2008 roku wskaźniki
Szczególnie ważne jest szybkie rozpoznanie oraz prognozowanie przebiegu, intensywności
i czasu zasadniczych zmian w funkcjonowaniu ekosystemów leśnych wynikających ze zmian
klimatycznych. Identyfikacja zagrożeń jest również ważnym elementem adaptacji do tych
zmian. Pozwala z dużym wyprzedzeniem zidentyfikować zagrożenia w funkcjonowaniu
ekosystemów leśnych oraz złagodzić skutki zaburzeń, które mogą wystąpić.
Polska gospodarka leśna funkcjonuje w cyklach 10-letnich zgodnie z planami urządzania
lasu, jednak podejmowane decyzje mają długofalowy wpływ na życie lasu, jego rentowność,
strukturę i jakość produktów leśnych. Konieczna jest ocena zdolności sektora leśnictwa
- jego organizacji i struktur - do zmian klimatycznych, które wystąpią w najbliższych
te wynosiły odpowiednio 80 lat dla kobiet i ponad 71 dla mężczyzn, były więc średnio
aż o kilkanaście lat wyższe. Dzięki lepszemu dostępowi do nowoczesnej diagnostyki istotnie
rośnie także wykrywalność większości chorób. Co roku zwiększają się także wydatki
publiczne i prywatne na ochronę zdrowia. Polacy coraz chętniej korzystają z farmaceutyków
i parafarmaceutyków. W obliczu zmian klimatu stajemy jednak przed nowymi wyzwaniami
w dziedzinie zdrowia Polaków. W najbliższych dziesięcioleciach w Polsce zaczną pojawiać
się dotychczas niespotykane w naszym klimacie zjawiska, w tym chorobowe mające wpływ
na jakość życia oraz zdrowie psychiczne i fizyczne społeczeństwa, na które już dziś warto się
przygotowywać.
dziesięcioleciach, aby odpowiednio dostosować działania do zmieniających się okoliczności,
zachowując jednocześnie rentowność sektora.
Zmiany klimatu ogólnie rzecz ujmując, mogą być korzystne dla wzrostu drzew leśnych
ze względu na przedłużenie sezonu wegetacyjnego i wzrost stężenia dwutlenku węgla
w atmosferze, który jest niezbędnym budulcem tkanek roślinnych, jednak pod warunkiem,
że uniknie się lub chociażby zminimalizuje niekorzystne skutki zmian klimatu, takie
jak długotrwałe susze, czy huraganowe wiatry. Szczególnie ważna pod tym względem jest
poprawa gospodarki wodnej na obszarach leśnych oraz przebudowa składu gatunkowego
drzewostanu tak, aby był jak najlepiej dostosowany do warunków siedliskowych teraz
i za kilkadziesiąt lat.
36
PODSUMOWANIE
ZDROWIE
37
EUROPEJSKIE CENTRUM KLIMATU I ŚRODOWISKA
STRATEGIA ADAPTACJI POLSKI DO ZMIAN KLIMATU
4.4.1. Wpływ zmian klimatu na zdrowie
Zmiany klimatu mogą wywierać istotny wpływ na zdrowie człowieka. Wzrost temperatury
otoczenia, zwiększona ekspozycja na światło słoneczne, czy też ekstremalne zjawiska
pogodowe będą bardziej znacząco oddziaływały na naszą sprawność niż w ubiegłym stuleciu.
Wzrost temperatury powietrza niesie ze sobą szereg rodzajów ryzyka dla zdrowia. Fale
upałów skutkują podwyższoną liczbą zgonów spowodowanych m.in. chorobami układu
sercowo-naczyniowego. Szacuje się, że w trakcie letniej fali upałów w 2003 roku tylko
w Europie zmarło ok. 33 000 osób. Zwiększoną liczbę zgonów z powodu upałów potwierdzają
badania prowadzone m.in.: we Francji, gdzie latem 2003 roku na skutek upałów, w tym także
następujących po sobie wielu nocy, w czasie których temperatura przekraczała 25 st. C zmarło
tysiące osób. Zgodnie z wynikami badań prowadzonych w Czechach wzrost śmiertelności
z powodu chorób układu sercowo-naczyniowego spowodowany falami upałów wynosi
ok. 13%, przy czym jest on wyższy u kobiet niż u mężczyzn. W przypadku występowania
fali upałów na początku lata wzrost śmiertelności z powodu chorób układu sercowonaczyniowego może osiągnąć nawet 20%. Na ryzyko zgonu z powodu upałów narażone
są w szczególności osoby starsze, dzieci, a także osoby uprzednio cierpiące na zaburzenia
układu krążenia. Ekstremalne temperatury mogą powodować także szereg innych schorzeń
takich jak choroby płuc oraz zaburzenia pracy nerek.
Z kolei wzrost liczby osób korzystających z klimatyzacji spowoduje wzrost zachorowań
na ostre infekcje, w tym zapalenie krtani, które jest często związane z nagłymi zmianami
temperatury.
Wzrost średnich temperatur w miesiącach letnich może także doprowadzić do częstszego
występowania w Polsce rzadkich obecnie chorób tropikalnych, w tym malarii. Szacuje się,
że w końcu obecnego stulecia temperatura i wilgotność w Polsce przez okres ok. 3 miesięcy
w roku będzie dogodna dla rozwoju komarów z rodzaju Anopheles, które są nosicielami
zarodźca malarycznego. Częstsze będą także przypadki zakażeń chorobami przenoszonymi
przez kleszcze, w tym boreliozy i zapalenia opon mózgowych.
38
WPŁYW ZMIAN KLIMATU NA ZDROWIE
39
EUROPEJSKIE CENTRUM KLIMATU I ŚRODOWISKA
STRATEGIA ADAPTACJI POLSKI DO ZMIAN KLIMATU
[ ... ]
Wzrost temperatury powietrza i zwiększona wilgotność, a także wzmożona wymiana
Wydłużenie ekspozycji na światło słoneczne spowoduje zwiększenie zapadalności
handlowa i turystyka umożliwią także przetrwanie innych rodzajów organizmów, w tym
na nowotwory skóry, które już dziś są bardzo często występującymi nowotworami u osób rasy
bakterii i wirusów, przenoszonych z gorących regionów świata, które obecnie nie mają szans
kaukaskiej. W ostatnich latach zapadalność na różnorakie nowotwory skóry szybko rośnie
na rozwój w naszym klimacie z powodu niedogodnych warunków cieplnych. Przykładem
i należy spodziewać się utrzymanie tej tendencji wraz z dalszym wzrostem promieniowania
może być rozszerzanie się występowania silnie alergizującej rośliny, tj. ambrozji (Ambrosia
słonecznego i zwiększoną ekspozycją na promieniowanie słoneczne, w tym promieniowanie
artemisiifolia). Pyłek ambrozji, jeden z najpowszechniejszych alergenów w Ameryce Północnej
UV-B. Dla przykładu, w latach 1982-2002 trzykrotnie wzrosła w Polsce zachorowalność
do niedawna nie stanowił zagrożenia w Polsce, choć występuje we Francji, na Węgrzech
na czerniaka. Może to być związane z lepszą wykrywalnością tej choroby, niemniej warto
i m.in. w krajach bałkańskich. Dotychczas sądzono, że ambrozja w polskich warunkach
odnotować, że obecnie częstość zachorowań na nowotwory skóry w krajach Europy
klimatycznych nie jest w stanie wytwarzać dojrzałych nasion. Obserwacje prowadzone
Południowej, gdzie słońce operuje silniej i dłużej, jest nawet kilkunastokrotnie większa niż
m.in. w ogrodzie botanicznym we Wrocławiu pokazują jednak, że od kilku lat ambrozja jest
średnia europejska.
w stanie wytworzyć nasiona zdolne do kiełkowania. a tym samym należy liczyć się ze
wzrostem alergii wywołanych przez pyłki tej rośliny.
Znaczne nasłonecznienie w sezonie letnim będzie także sprzyjało zwiększeniu przygruntowego
stężenia ozonu, co z kolei doprowadzi do częstszego występowania smogu utleniającego
Alergie są zresztą tą grupą schorzeń, która może rozwijać się wraz ze zmianami klimatu.
na obszarach największych miast w kraju i zwiększenia liczby chorych na astmę oskrzelową
Dłuższe okresy wegetacji mogą spowodować dłuższe pylenie części alergizujących roślin,
oraz powikłań w jej przebiegu.
np. bylicy. Ponadto można oczekiwać natężenia problemów związanych z silnie alergizującymi
zarodnikami grzybów mikroskopowych, których okres zarodnikowania przypada na letnie
miesiące.
Wraz ze wzrostem temperatur można oczekiwać także pogorszenia jakości powietrza
i rozwoju niebezpiecznych dla zdrowia grzybów wewnątrz budynków mieszkalnych. Duża
szczelność budynków mieszkalnych w naszym klimacie i wzrost temperatury zewnętrznej
spowoduje wzrost wilgotności wewnątrz pomieszczeń, a tym samym stworzy dogodne
warunki do rozwoju chorobotwórczych grzybni.
Podniesienie temperatury powietrza będzie miało negatywny wpływ na jakość wód
powierzchniowych, w tym wody w kąpieliskach i w zbiornikach wody pitnej. Obfite zakwity
glonów i szczególnie toksycznych sinic, będą stanowiły realne zagrożenie dla zdrowia
osób korzystających z kąpielisk i powierzchniowych ujęć wody pitnej. Eutrofizacja będzie
dodatkowo wzmocniona w przypadku wystąpienia silnych opadów i wzmożonego spływu
powierzchniowego niosącego znaczne ładunki biogenów, przyczyniających się do zakwitu
glonów.
Wzrost nasłonecznienia i zwiększona ilość promieni UV-B przyczyni się także do zwiększenia
liczby zachorowań na choroby oczu, w tym kataraktę.
Efektem zmian klimatu będzie także częstsze niż dotychczas występowanie ekstremalnych
zjawisk pogodowych, takich jak powodzie, susze i pożary, burze, huragany, czy osuwiska
gruntu ze stoków. W każdym z tych przypadków odnotowywany jest istotny wzrost
zaburzeń psychicznych, takich jak depresje, załamania nerwowe czy silny stres pourazowy.
Ekstremalne zjawiska pogodowe będą także bezpośrednią przyczyną wielu wypadków,
w tym tych ze skutkiem śmiertelnym.
Wysokie temperatury występujące np. w trakcie powodzi będą skutkowały wzrostem
zagrożenia epidemiologicznego. Przerwy w dostawach prądu, a także utrudniony dostęp
do czystej wody pitnej będzie uniemożliwiał właściwe przechowywanie i przygotowanie
żywności, co spowoduje wzrost zachorowań na chorób układu pokarmowego, w tym
czerwonkę bakteryjną, lambliozę oraz salmonellozę, na które zapadalność istotnie wzrasta
w miesiącach letnich. Co prawda w ostatnich latach obserwuje się spadek zachorowań
na salmonellozę, niemniej tendencja ta może zostać odwrócona przez szybszy rozwój
patogenów w warunkach podwyższonej temperatury.
40
WPŁYW ZMIAN KLIMATU NA ZDROWIE
WPŁYW ZMIAN KLIMATU NA ZDROWIE
41
EUROPEJSKIE CENTRUM KLIMATU I ŚRODOWISKA
4.4.2. Działania adaptacyjne
STRATEGIA ADAPTACJI POLSKI DO ZMIAN KLIMATU
4.4.3. Podsumowanie
Aby przeciwdziałać niekorzystnym skutkom zmian klimatu na zdrowie należy już dziś
Zmiany klimatu coraz bardziej intensywnie będą wpływały na zdrowie Polaków. Począwszy
przedsięwziąć szereg działań.
od skutków fali upałów i innych ekstremalnych zjawisk pogodowych, aż po zwiększenie
•
Stworzenie systemu wczesnego ostrzegania przed falami upałów. Taki system
z powodzeniem funkcjonujący m.in. w Wielkiej Brytanii i Niemczech, mógłby zostać
wdrożony np. przez Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej. Osoby w podeszłym
wieku, opiekunowie małych dzieci, a także cierpiący na choroby układu sercowonaczyniowego mogliby wówczas lepiej przygotować się na niebezpieczeństwo związane
•
•
zachorowań na niespotykane dotąd w naszym klimacie choroby. Konieczne będą zmiany
w programach nauczania przyszłych lekarzy oraz uwzględnienie kwestii zmian klimatu
w strategiach rozwoju służby zdrowia. Niezwykle ważna jest także profilaktyka. Należy
rozpocząć kampanie społeczne, na temat postępowania w przypadku wystąpienia
np. gwałtownych zjawisk pogodowych.
z wysokimi temperaturami. Konieczna będzie także rozbudowa i modernizacja
Nie bez znaczenia jest także uwzględnienie wpływu zmian klimatu na zdrowie w strategicznym
już istniejących systemów ostrzegania przed powodziami, huraganami i innymi
planowaniu rozwoju kraju, stąd istotne byłoby włączenie w proces przygotowań polityków,
ekstremalnymi zjawiskami pogodowymi.
służb mundurowych i administracji publicznej.
Działania adaptacyjne muszą objąć także środowiska medyczne. Już dziś lekarze powinni
Aby przygotować się na niekorzystne skutki zmian klimatu dla zdrowia konieczna jest także
być przygotowywani do radzenia sobie w przyszłości ze skutkami zmian klimatu, w tym
dobra współpraca wielu środowisk, w tym naukowców, lekarzy oraz branży planistycznej
w szczególności nabywać umiejętności w zakresie diagnozowania i leczenia różnorakich
i inżynierskiej, tak aby już dziś przygotować infrastrukturę mieszkaniową na wpływy
alergii i chorób tropikalnych.
zmieniającego się otoczenia.
Rozbudowa systemów klimatyzacyjnych. W szczególności mieszkania osób wrażliwych
na wysokie temperatury powinny być wyposażone w co najmniej jedno pomieszczenie
klimatyzowane. Pod tym kątem należy planować i budowę i modernizację budynków
mieszkalnych.
•
Kampanie społeczne uświadamiające społeczeństwu w jaki sposób zmieniający się klimat
będzie oddziaływał na ich życie i zdrowie, jak przygotować się na te zmiany, a zwłaszcza
jak zachowywać się w sytuacji wystąpienia np. powodzi lub huraganu.
Ogromne znaczenie ma także włączenie w proces przygotowań do negatywnych skutków
zmian klimatu środowisk opiniotwórczych, w tym polityków i decydentów, których
postanowienia przekładają się na praktyczne rozwiązania, np. legislacyjne. Konieczne
będzie bowiem przygotowanie szeregu zmian w obowiązujących przepisach, np. w prawie
budowlanym.
Niezbędne będzie również zaangażowanie świata naukowego, w tym w szczególności
klimatologów, biologów, geografów i innych fachowców nauk przyrodniczych. Całe
spektrum oddziaływania zmian klimatu na zdrowie i życie ludzi nie jest bowiem dotychczas
wystarczająco dobrze przebadane. Konieczne będą zatem poszerzone analizy. Bardzo ważna
będzie zwłaszcza dobra współpraca środowisk naukowych ze światem medycznym, branżą
projektową i budowlaną, a także politykami i administracją.
42
DZIAŁANIA ADAPTACYJNE
PODSUMOWANIE
43
EUROPEJSKIE CENTRUM KLIMATU I ŚRODOWISKA
STRATEGIA ADAPTACJI POLSKI DO ZMIAN KLIMATU
4.5. ENERGETYKA
Polski sektor energetyczny jest w głównej mierze oparty na surowcach kopalnych - bazę
surowcową dla energetyki w Polsce stanowią: węgiel kamienny, węgiel brunatny, ropa
naftowa, gaz ziemny oraz w niewielkim stopniu pozostałe źródła energii, w tym źródła
odnawialne tj. energia wodna, wiatrowa, geotermalna, słoneczna i energia pochodząca
z biomasy.
Podstawowym surowcem energetycznym w Polsce jest węgiel kamienny i brunatny,
ale jego wydobycie w ostatnich latach stopniowo maleje, co spowodowane jest likwidacją
nierentownych i starych kopalń oraz zastosowaniem energooszczędnych technologii i maszyn
przez odbiorców energii, wzrostem kosztów ich wydobycia. Użycie węgla kamiennego
w całkowitym zużyciu energii pierwotnej stanowi blisko 47%, natomiast węgla brunatnego
— około 17% energii. Ponadto w polskim systemie energetycznym wykorzystywana jest
ropa naftowa, pochodząca głównie z importu z Federacji Rosyjskiej, z krajów arabskich
oraz z basenu Morza Północnego oraz gaz ziemny. Około 40% zapotrzebowania Polski na gaz
pokrywane jest z krajowego wydobycia, a reszta z importu z Rosji oraz z Ukrainy. Ropa naftowa
stanowi 21,5%, natomiast gaz ziemny 12,6% w strukturze zużycia energii pierwotnej. Ponadto
wykorzystywane są źródła energii odnawialnej, a ich udział w krajowym zużyciu energii
końcowej w Polsce wynosił w 2010 roku około 10%. Na koniec 2010 r. w Polsce zainstalowanych
było 937 MW w elektrowniach wodnych, 1180 MW w elektrowniach wiatrowych, 356 MW
w elektrowniach wytwarzających energię z biomasy, 83 MW w biogazowniach oraz 1,5 MW
w fotowoltaice.
Chociaż od 20 lat obserwowane jest zmniejszanie znaczenia węgla kamiennego i brunatnego
jako źródła energii na rzecz innych nośników energii, to jednak w perspektywie najbliższych
kilkudziesięciu lat nadal pozostanie on paliwem o charakterze strategicznym przy szybko
rosnącym znaczeniu gazu ziemnego i odnawialnych źródeł energii.
44
ENERGETYKA
45
EUROPEJSKIE CENTRUM KLIMATU I ŚRODOWISKA
4.5.1. Podsektor elektroenergetyczny
STRATEGIA ADAPTACJI POLSKI DO ZMIAN KLIMATU
4.5.3. Wpływ zmian klimatu na sektor energetyczny
Elektroenergetyka w Polsce jest oparta w znaczącym stopniu na elektrowniach zawodowych.
Zmiany klimatu będą miały różny wpływ na sektor energetyczny, przy czym należy podkreślić,
Moc zainstalowana wszystkich elektrowni (zawodowych, przemysłowych oraz komunalnych)
iż sektor ten jest obecnie największym źródłem emisji gazów cieplarnianych.
w końcu 2007 r. wyniosła 35 850 MW, a produkcja energii elektrycznej 159 292 GWh.
W następnych latach produkcja ta pozostawała na podobnym poziomie. Istotnym problemem
w sektorze elektroenergetyki jest znaczna dekapitalizacja bloków energetycznych, z których
ponad 40% ma więcej niż 40 lat i należy je w najbliższych latach wymienić na nowe.
Podstawowym dylematem przed którym stoi obecnie sektor elektroenergetyczny jest kierunek
tej modernizacji ( nadal węgiel, gaz - w tym łupkowy, biomasa, wiatr i energia słoneczna,
czy też energia jądrowa?).
Innym ważnym problemem tego sektora jest niska jakość sieci energetycznych - przesyłowych
i dystrybucyjnych, które też wymagają modernizacji, a także rozbudowy i zwiększenia mocy
transgranicznych sieci przesyłowych.
4.5.1. Podsektor elektroenergetyczny
Biorąc pod uwagę prognozowany wzrost średniej temperatury w zimie i w lecie, jednym z
istotnych skutków zmian klimatu będzie zmniejszenie sezonowych różnic w zapotrzebowaniu
na energię. Oznacza to obniżenie średniego zapotrzebowania na energię w zimowym sezonie
grzewczym na skutek łagodniejszych i cieplejszych zim, natomiast zwiększenie wykorzystania
energii na cele chłodzenia i klimatyzacji w sezonie letnim. Jednak prawdopodobne jest też,
iż w przyszłości mogą wystąpić zarówno okresy w czasie zimy z bardzo niską temperaturą,
jak i bardzo gorące lata, a zatem konieczne będzie przygotowanie się do epizodycznych
wzrostów w zapotrzebowaniu zarówno na energię elektryczną jak i cieplną, na które musi
być przygotowany system energetyczny.
Ponadto
na
skutek
prognozowanego
wzrostu
średniej
temperatury
wody,
która
wykorzystywana jest na cele chłodzenia, trzeba liczyć się z obniżeniem sprawności
konwencjonalnych elektrowni z otwartym obiegiem chłodzenia, a więc z obniżeniem ilości
energii produkowanej z tych instalacji. W przyszłości, w sytuacji zastosowania energetyki
Zaopatrzenie w ciepło obejmuje produkcję oraz dystrybucję i obrót ciepłem sieciowym.
Podstawowym paliwem wykorzystywanym do produkcji ciepła jest węgiel kamienny
efektywność tych źródeł energii.
(77,4%). Również w tym podsektorze konieczne są przedsięwzięcia inwestycyjne polegające
Spodziewane zmiany klimatu będą korzystnie wpływać na wzrost użycia odnawialnych
na wymianie kotłów węglowych. Głównie myśli się o zastosowaniu na znacznie większą
źródeł energii, głównie energii wiatrowej, energii słonecznej oraz energii z biomasy.
niż dotąd skalę kotłów na gaz ziemny, a w mniejszych, lokalnych elektrociepłowniach
Wpływ zmian klimatu na warunki wiatrowe w Polsce jest trudny do oszacowania, ale należy
i ciepłowniach – o wykorzystaniu biomasy odpadowej z leśnictwa i rolnictwa oraz z plantacji
spodziewać się zwiększenia średniej prędkości wiatru w skali roku i większej częstotliwości
roślin energetycznych.
wiatrów o dużych prędkościach. Te zjawiska spowodują wzrost produkcji energii z turbin
W 2007 r. moc zainstalowana koncesjonowanych przedsiębiorstw ciepłowniczych wynosiła
wiatrowych. Z drugiej strony występowanie ekstremalnych zjawisk pogodowych takich jak
62 752,3 MW, przy czym ponad 1/3 potencjału wytwórczego ciepłownictwa skupione jest
huragany, burze śnieżne lub stany bezwietrzne (np. latem, w gorące dni) będzie prowadzić
w dwóch województwach – śląskim i mazowieckim.
do ograniczenia ciągłości w produkcji energii z tego źródła. W takich sytuacjach konieczne
Biorąc pod uwagę prognozy zapotrzebowania na paliwa i energię tworzone m.in. na potrzeby
będzie zapewnienie mocy szczytowych w celu dostarczenia określonej ilości energii
dokumentu strategicznego Polityki Energetycznej Polski do 2030 r., zakłada się znaczący
do odbiorców.
wzrost zużycia energii finalnej (o blisko 29%), głównie w sektorze usług oraz przemysłu oraz
wzrost udziału energii ze źródeł odnawialnych w celu wypełnienia przez Polskę założeń
wskazanych w Pakiecie Energetyczno-Klimatycznym. Zgodnie z podjętą przez rząd decyzją
zakłada się wprowadzenie do polskiego systemu energetycznego pierwszej elektrowni
jądrowej o mocy 1500 MW w latach 2020 - 2022.
46
jądrowej, wyższa temperatura w systemach chłodzenia może oznaczać również niższą
PODSEKTOR ELEKTROENERGETYCZNY/ PODSEKTOR CIEPŁOWNICZY
Wzrost średniorocznej temperatury oznaczać będzie wzrost energii promieniowania
słonecznego docierającego do powierzchni ziemi na terenie Polski. Tym samym zarówno
kolektory słoneczne do wytwarzania ciepłej wody użytkowej, jak i panele fotowoltaiczne do
produkcji prądu elektrycznego będą absorbowały większe ilości energii w skali roku, a więc
ich roczna wydajność będzie zwiększona.
WPŁYW ZMIAN KLIMATU NA SEKTOR ENERGETYCZNY
47
EUROPEJSKIE CENTRUM KLIMATU I ŚRODOWISKA
STRATEGIA ADAPTACJI POLSKI DO ZMIAN KLIMATU
4.5.4. Działania adaptacyjne
W przypadku biomasy jako paliwa można spodziewać się zwiększenia areału upraw
tzw. roślin energetycznych na terenach o wystarczających zasobach wody. Dłuższy sezon
Wśród najważniejszych działań adaptacyjnych w sektorze energetycznym można wymienić:
•
wegetacyjny będzie sprzyjał zwiększaniu biomasy z tego rodzaju upraw. Zwiększy się także
ilość biomasy z odpadów drzewnych oraz z odpadów rolniczych.
Jak wynika z analizy przeprowadzonej w rozdz.1 średnia opadów na terenie Polski
w następnych dekadach nie ulegnie większym zmianom, jednak ich rozkład będzie inny.
Zimą należy spodziewać się mniejszych opadów śniegu (a więc i mniejszej pokrywy śnieżnej),
ale zwiększonych opadów deszczu. Latem okresy susz będą przerywane gwałtownymi
deszczami i burzami. Tak więc znaczenie zbiorników retencyjnych wody znacznie wzrośnie
z przeciwpowodziowego punktu widzenia, natomiast nie należy się spodziewać znaczącego
wzrostu produkcji energii elektrycznej z tego źródła.
Poprawa jakości przesyłu energii, poprawa efektywności energetycznej oraz wdrożenie
systemu tzw. inteligentych sieci.
•
Dywersyfikacja miksu energetycznego - wzrost udziału odnawialnych źródeł energii.
•
Poprawa efektywności energetyczne
Zapewnienie
dostaw
energii
elektrycznej
i
cieplnej
w
odpowiednim
czasie
i w odpowiedniej ilości. Źródła energii powinny być przygotowane do sprostania temu zadaniu
również w sytuacjach
awaryjnych oraz w przypadkach największego zapotrzebowania
na energię, na przykład w gorące dni w sezonie letnim ze względu na zwiększone
wykorzystywanie chłodzenia i klimatyzacji w usługach, w przemyśle i mieszkalnictwie.
Należy bowiem przyjąć, że wraz z ocieplaniem się klimatu będzie wzrastało zapotrzebowanie
Częstsze występowanie ekstremalnych zjawisk pogodowych, takich jak huragany, intensywne
na energię elektryczną w najgorętszych dniach roku, podczas gdy dotychczas ten okres był
burze itd. może prowadzić do zwiększenia ryzyka uszkodzenia linii przesyłowych
w elektrowniach wykorzystywany do remontów i napraw bloków energetycznych. W tym
i dystrybucyjnych, a zatem do ograniczenia w dostarczaniu energii do odbiorców.
aspekcie korzystny byłby możliwie szybki rozwój w Polsce technologii słonecznych, bowiem
Najważniejsze zjawiska wpływające na ryzyko zniszczeń sieci przesyłowych to występowanie
właśnie w okresie lata urządzenia te generują największe ilości energii, mogąc wspomagać
burz śnieżnych przy temperaturze w pobliżu zera. Są to dogodne warunki do tworzenia się
system oparty na źródłach konwencjonalnych, przy czym kolektory słoneczne mogą służyć
oblodzenia na liniach przesyłowych, powodujące ich zrywanie pod ciężarem lodu.
zarówno do wytwarzania ciepłej wody, jak i do wytwarzania chłodu i do klimatyzacji.
Z kolei dla sieci ciepłowniczych niebezpieczne są intensywne, długotrwałe opady deszczu,
powodujące osuwanie się gruntu, jego wymywanie i podtopienia sieci prowadzące do ich
uszkodzenia. Dotychczasowe doświadczenia wskazują, że na obszarach miejskich objętych
powodzią cała infrastruktura podziemna, a więc i sieci ciepłownicze, ulega uszkodzeniom,
co pociąga za sobą wielkie koszty na jej odtworzenie.
Ocieplanie się klimatu wraz z towarzyszącymi mu ekstremalnymi zjawiskami pogodowymi
i dużą labilnością atmosfery będzie sprzyjało rozwojowi skrajnie rozproszonych źródeł
energii, które dostarczając energię na rynki lokalne mniej są narażone na awarie na liniach
przesyłowych i w znacznie większym stopniu mogą szybko dostosowywać podaż energii
do zmiennych warunków pogodowych. Właśnie odnawialne źródła energii w symbiozie
z energetyką opartą na spalaniu gazu ziemnego są najbardziej predysponowane do współpracy
z tzw. inteligentnymi sieciami, których rozwój jest przewidywany w nadchodzących dekadach
ze względu na potrzebę optymalizacji zużywania energii u odbiorców.
48
WPŁYW ZMIAN KLIMATU NA SEKTOR ENERGETYCZNY
DZIAŁANIA ADAPTACYJNE
49
EUROPEJSKIE CENTRUM KLIMATU I ŚRODOWISKA
Wśród najważniejszych działań adaptacyjnych w sektorze energetycznym można wymienić:
•
Poprawa jakości przesyłu energii, poprawa efektywności energetycznej oraz wdrożenie
systemu tzw. inteligentych sieci.
•
Dywersyfikacja miksu energetycznego - wzrost udziału odnawialnych źródeł energii.
•
Poprawa efektywności energetyczne
Zapewnienie dostaw energii elektrycznej i cieplnej w odpowiednim czasie i w odpowiedniej
ilości. Źródła energii powinny być przygotowane do sprostania temu zadaniu również
w sytuacjach awaryjnych oraz w przypadkach największego zapotrzebowania na energię,
STRATEGIA ADAPTACJI POLSKI DO ZMIAN KLIMATU
z łupków sprawiają, że konieczna jest korekta polityki energetycznej Polski do roku 2030
z wzięciem pod uwagę tych trendów światowych, które szybko będą narastać w miarę
wyczerpywania się zasobów paliw kopalnych i równoczesnych postępów w technologiach
wytwarzania i konsumpcji energii we wszystkich jej formach. Zmiany klimatyczne,
powodowane w znacznej mierze przez emisję do atmosfery gazów cieplarnianych, będą
stymulować te procesy i je przyśpieszać. Konieczna jest więc adekwatna odpowiedź
ze strony planistycznej i decyzyjnej co do kierunku zmian i modernizacji całego systemu
energetycznego.
na przykład w gorące dni w sezonie letnim ze względu na zwiększone wykorzystywanie
chłodzenia i klimatyzacji w usługach, w przemyśle i mieszkalnictwie. Należy bowiem przyjąć,
że wraz z ocieplaniem się klimatu będzie wzrastało zapotrzebowanie na energię elektryczną
4.5.5. Podsumowanie
w najgorętszych dniach roku, podczas gdy dotychczas ten okres był w elektrowniach
wykorzystywany do remontów i napraw bloków energetycznych. W tym aspekcie korzystny
Spodziewane zmiany klimatu będą miały wpływ na czasowy rozkład produkcji
byłby możliwie szybki rozwój w Polsce technologii słonecznych, bowiem właśnie w okresie
i dystrybucji energii elektrycznej i cieplnej. Przewidywane jest zmniejszenie zapotrzebowania
lata urządzenia te generują największe ilości energii, mogąc wspomagać system oparty
na energię cieplną w sezonie zimowym oraz znaczne zwiększenie zapotrzebowania na energię
na źródłach konwencjonalnych, przy czym kolektory słoneczne mogą służyć zarówno do
elektryczna w sezonie letnim, przy jednoczesnym spodziewanym występowaniu trudnych
wytwarzania ciepłej wody, jak i do wytwarzania chłodu i do klimatyzacji.
do przewidzenia stanów ekstremalnych – dużych mrozów i bardzo wysokich temperatur.
Tak więc system energetyczny powinien być elastyczny w znacznie większym stopniu niż
Ocieplanie się klimatu wraz z towarzyszącymi mu ekstremalnymi zjawiskami pogodowymi
obecnie, szybko reagujący na zwiększoną labilność klimatu. Jednocześnie należy liczyć się
i dużą labilnością atmosfery będzie sprzyjało rozwojowi skrajnie rozproszonych źródeł
z rozwojem miast, co tym bardziej spowoduje konieczność szybkiego reagowania systemu
energii, które dostarczając energię na rynki lokalne mniej są narażone na awarie na liniach
na fluktuacje popytu na energię. Te warunki spełniają tylko niektóre nośniki energii. Z paliw
przesyłowych i w znacznie większym stopniu mogą szybko dostosowywać podaż energii
kopalnych najkorzystniejsze jest użycie na znacznie większą niż dotąd skalę gazu ziemnego
do zmiennych warunków pogodowych. Właśnie odnawialne źródła energii w symbiozie
( w tym gazu z łupków oraz gazu ze zgazowania węgla) w małych, lokalnych elektrociepłowniach,
z energetyką opartą na spalaniu gazu ziemnego są najbardziej predysponowane do współpracy
a także odnawialnych źródeł energii. Konieczne jest zwiększenie promocji wykorzystania
z tzw. inteligentnymi sieciami, których rozwój jest przewidywany w nadchodzących dekadach
tych źródeł, które są przyjazne środowisku i mogą stanowić coraz większy i coraz bardziej
ze względu na potrzebę optymalizacji zużywania energii u odbiorców.
potrzebny segment systemu energetycznego Polski.
Procesy oszczędności energii w mieszkalnictwie, przemyśle i transporcie, oraz wprowadzanie
na rynek coraz bardziej energooszczędnych maszyn i urządzeń, a także dynamiczny rozwój
odnawialnych źródeł energii i możliwości związane z wykorzystaniem na dużą skalę gazu
50
DZIAŁANIA ADAPTACYJNE / DZIAŁANIA ADAPTACYJNE
DZIAŁANIA ADAPTACYJNE/ PODSUMOWANIE
51
EUROPEJSKIE CENTRUM KLIMATU I ŚRODOWISKA
STRATEGIA ADAPTACJI POLSKI DO ZMIAN KLIMATU
4.6. Mieszkalnictwo
4.6.1. Wpływ zmian klimatu na mieszkalnictwo
Rozpatrując wpływ ocieplania się klimatu na mieszkalnictwo należy wziąć pod uwagę
zmiany związane ze wzrostem temperatury i nasłonecznienia, zwiększeniem ilości opadów
i wilgotności w miesiącach zimowych, a także częstsze występowanie ekstremalnych zjawisk
pogodowych takich jak silne wiatry i huragany.
Zwiększenie ilości opadów deszczu w miesiącach zimowych spowoduje podniesienie poziomu
wód gruntowych i będzie miało negatywny wpływ m.in. na podmywanie fundamentów
budynków. Zmniejszy się także stabilność gruntu, co może wpłynąć na jego osuwanie na
skarpach i innych terenach szczególnie narażonych na przemieszczanie się gruntu. Częściej
niż obecnie będziemy mieli do czynienia z zalewaniem piwnic. Należy spodziewać się także
przeciążenia i w konsekwencji niszczenia systemów drenażowych i kanalizacyjnych.
Zwiększenie wilgotności w miesiącach zimowych i wzrost temperatury powietrza zwiększy
korozję niektórych elementów budynków, a także wpłynie na szybszy rozrost grzybów
i pleśni. Należy liczyć się także z przyspieszoną degradacją dachów i fasad budynków. Budynki
drewniane będą poddane szczególnej presji. Poza zwiększoną wilgotnością powietrza
zagrażać im będą także owady, których rozwojowi będą sprzyjały warunki atmosferyczne.
Zimą temperatury będą oscylowały wokół 0 st. C. Częste zamarzanie i odmarzanie będzie
szkodliwe w szczególności dla materiałów porowatych, w tym powierzchni otynkowanych.
Wzrost temperatur i wilgotności pogorszy komfort przebywania w budynkach i wpłynie
na rozwój grzybów i pleśni wewnątrz budynków mieszkalnych.
Letnie fale upałów spowodują niebezpieczny wzrost temperatur w mieszkaniach. Z trudnymi
warunkami należy liczyć się w szczególności w lokalach położonych na najwyższych
kondygnacjach wysokościowców, gdzie najmocniej operuje słońce. Wzrost promieniowania
UV latem wpłynie także na szybsze niszczenie fasad i dachów.
Zmiany klimatu wymuszą także inne podejście do zarządzania energią w budynkach.
Co prawda zmniejszy się zużycie energii związane z koniecznością ogrzewania budynków
zimą, ale wzrośnie ilość energii niezbędnej do zachowania komfortu cieplnego latem.
52
MIESZKALNICTWO / WPŁYW ZMIAN KLIMATU NA MIESZKALNICTWO
53
EUROPEJSKIE CENTRUM KLIMATU I ŚRODOWISKA
STRATEGIA ADAPTACJI POLSKI DO ZMIAN KLIMATU
4.6.2. Działania adaptacyjne
Częstsze i silniejsze wiatry, w tym pojawiające się huragany spowodują wzrost liczby katastrof
budowlanych, w tym zrywanie dachów budynków i niszczenie innych elementów domów.
Do najważniejszych działań adaptacyjnych należą:
•
Zaś powodzie będą powodowały niszczenie całych budynków. Rozpatrując wpływ ocieplania
i terenów narażonych na osuwiska gruntu. Narzędziem realizacji tego zadania jest
się klimatu na mieszkalnictwo należy wziąć pod uwagę zmiany związane ze wzrostem
planowanie przestrzenne na poziomie gminy i regionu – por. rozdz.4.7.
temperatury i nasłonecznienia, zwiększeniem ilości opadów i wilgotności w miesiącach
zimowych, a także częstsze występowanie ekstremalnych zjawisk pogodowych takich
•
•
Letnie fale upałów spowodują niebezpieczny wzrost temperatur w mieszkaniach. Z trudnymi
warunkami należy liczyć się w szczególności w lokalach położonych na najwyższych
Budowa systemów burzowych (w miastach i na terenach prywatnych posesji) mających
dbać o regularne przeglądy i czyszczenie systemów drenażowych i kanalizacyjnych.
korozję niektórych elementów budynków, a także wpłynie na szybszy rozrost grzybów
na rozwój grzybów i pleśni wewnątrz budynków mieszkalnych.
Zważywszy,
na celu zapobieganie podtopieniom w czasie nawalnych deszczy. Należy bezwzględnie
Zwiększenie wilgotności w miesiącach zimowych i wzrost temperatury powietrza zwiększy
Wzrost temperatur i wilgotności pogorszy komfort przebywania w budynkach i wpłynie
mieszkalnych.
zwiększone promieniowanie słoneczne.
niż obecnie będziemy mieli do czynienia z zalewaniem piwnic. Należy spodziewać się także
szkodliwe w szczególności dla materiałów porowatych, w tym powierzchni otynkowanych.
budynków
na wilgoć, korozję, grzyby i pleśnie, a także na częste zamarzanie i rozmarzanie oraz na
skarpach i innych terenach szczególnie narażonych na przemieszczanie się gruntu. Częściej
Zimą temperatury będą oscylowały wokół 0 st. C. Częste zamarzanie i odmarzanie będzie
projektowania
klimatyzacyjne i grzewcze). W procesie budowy należy używać materiałów odpornych
budynków. Zmniejszy się także stabilność gruntu, co może wpłynąć na jego osuwanie na
zagrażać im będą także owady, których rozwojowi będą sprzyjały warunki atmosferyczne.
zasadach
nasłonecznienia w czasie wysokich temperatur w okresach letnich (systemy wentylacyjne,
wód gruntowych i będzie miało negatywny wpływ m.in. na podmywanie fundamentów
drewniane będą poddane szczególnej presji. Poza zwiększoną wilgotnością powietrza
w
i nowoczesnych technologii mających na celu poprawę izolacji budynków i zmniejszenie
Zwiększenie ilości opadów deszczu w miesiącach zimowych spowoduje podniesienie poziomu
i pleśni. Należy liczyć się także z przyspieszoną degradacją dachów i fasad budynków. Budynki
Zmiany
że budynki mieszkalne planowane są na ok. 50-100 lat, stosowanie trwałych materiałów
jak silne wiatry i huragany.
przeciążenia i w konsekwencji niszczenia systemów drenażowych i kanalizacyjnych.
Zapobieganie zabudowy terenów zalewowych, terenów położonych nad kopalniami
•
Kampanie
informacyjne
w
zakresie
zasad
budowy
domów
mieszkalnych
przystosowanych do ekstremalnych zjawisk pogodowych i wyzwań związanych
ze zmianami klimatu.
Ocieplanie się klimatu stworzy nowe możliwości zarządzania energią w budynkach, wpłynie
na zwiększenie możliwości budowy domów pasywnych oraz domów, w których do ogrzewania
powietrza zimą i schładzania latem będzie można wykorzystać odnawialne źródła energii.
W programach edukacyjnych w technikach budowlanych i na wyższych uczelniach należy
już dziś uwzględniać wymagania związane ze zmianami klimatu tak, aby młodzi architekci
i inżynierowie w pełni zdawali sobie sprawę z konieczności stosowania nowych rozwiązań.
kondygnacjach wysokościowców, gdzie najmocniej operuje słońce. Wzrost promieniowania
Nie bez znaczenia jest także dalszy rozwój badań naukowych pozwalających na lepsze
UV latem wpłynie także na szybsze niszczenie fasad i dachów.
poznanie wpływu zmian klimatu na mieszkalnictwo.
Zmiany klimatu wymuszą także inne podejście do zarządzania energią w budynkach.
Co prawda zmniejszy się zużycie energii związane z koniecznością ogrzewania budynków
zimą, ale wzrośnie ilość energii niezbędnej do zachowania komfortu cieplnego latem.
Częstsze i silniejsze wiatry, w tym pojawiające się huragany spowodują wzrost liczby katastrof
budowlanych, w tym zrywanie dachów budynków i niszczenie innych elementów domów.
Zaś powodzie będą powodowały niszczenie całych budynków.
54
MIESZKALNICTWO / WPŁYW ZMIAN KLIMATU NA MIESZKALNICTWO
DZIAŁANIA ADAPTACYJNE
55
EUROPEJSKIE CENTRUM KLIMATU I ŚRODOWISKA
STRATEGIA ADAPTACJI POLSKI DO ZMIAN KLIMATU
4.6.3. Podsumowanie
Zmiany klimatu będą wywierały wpływ mieszkalnictwo. Corocznie przybywa w Polsce około
Jeśli informację tę zestawimy z faktem, że jedyny akt planistyczny sporządzany obowiązkowo
160 tys. mieszkań. Już dziś konieczne jest uwzględnienie wyzwań związanych z klimatem
dla całego obszaru gminy tj. studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania
przy planowaniu i projektowaniu nowych budynków, a także przy remontach budynków
przestrzennego gminy nie ma żadnego znaczenia dla rzeczywistej gospodarki przestrzenią
istniejących. Szczególną wagę należy przyłożyć do propagowania wiedzy nt. ocieplenia
gminy, a wszelkie decyzje określające lokalizację przedsięwzięć nie muszą pozostawać
klimatu wśród studentów kierunków technicznych związanych z budownictwem. Niezbędne
w najmniejszym stopniu w zgodności ze studium, oznacza to w konsekwencji brak
są także dalsze badania naukowe zmierzające do określenia jakie technologie i materiały
jakichkolwiek narzędzi do zarządzania przestrzenią w odniesieniu do ¾ powierzchni kraju.
sprostają w przyszłości wymaganiom klimatycznym. Istotne jest również podjęcie prac
legislacyjnych mających na celu określenie nowych warunków technicznych budynków
w związku ze zmieniającym się klimatem.
Od oceny stanu faktycznego w zakresie zarządzania przestrzenią, nie lepiej wypada ocena
systemu prawnego w zakresie planowania przestrzennego. Należy podkreślić, iż w istocie
doszło do rozkładu całego systemu. Zerwane zostały powiązania funkcjonalne pomiędzy
4.7. Planowanie przestrzenne
poszczególnymi elementami systemu planowania przestrzennego, system w istocie utracił
hierarchiczny charakter, a większość instrumentów planistycznych nie tylko utraciło
charakter koordynacji zarządzania przestrzenią, ale nawet przestało pełnić funkcję
Pomiędzy planowaniem przestrzennym a zmianami klimatycznymi oraz koniecznością
informacyjną w tym zakresie. Taki stan rzeczy powoduje, że wyzwania dla państwa w tym
adaptacji do zmian klimatu występuje co najmniej dwojaka interakcja. Po pierwsze ulec będzie
obszarze w świetle następujących zmian klimatycznych są tym większe, że nie sprowadzają
musiała zmianie treść planowania przestrzennego, będzie ono bowiem musiało odpowiadać
się do korekt istniejącego systemu prawnego, ale muszą w istocie najpierw dokonać jego
na problemy, które dotychczas nie były, bądź nie musiały być przedmiotem rozstrzygnięć
zasadniczej przebudowy, a dopiero potem przejść do takiej jego implementacji, która pozwoli
planistycznych, albo miały one marginalne znaczenie w toku procesu planistycznego
na odpowiedź na zmieniające się warunki środowiska. Istotne jest również, że przebudowę
(np. odporność zabudowy na huraganowe wiatry). Z drugiej zaś strony planowanie
systemu planowania przestrzennego postrzegać należy nie tylko jako reakcję wymuszoną
przestrzenne jest niezwykle istotnym narzędziem w łagodzeniu skutków zmian klimatu oraz
zmieniającym się klimatem, ale konieczność związaną z modernizacją państwa.
wdrażania mechanizmów adaptacyjnych.
Utrzymanie obecnego systemu oznacza zgodę na zwiększanie kosztów funkcjonowania
To powoduje, że planowanie przestrzenne, które w wielu innych rozdziałach niniejszego
państwa. Są to koszty ponoszone zarówno przez inwestorów, jak też przez administracje
opracowania było wspominane, wymaga poświęcenia mu uwagi jako wyodrębnionemu
państwową oraz całe społeczeństwo. Koszty te wynikają zarówno z budowy zbędnej
zagadnieniu.
infrastruktury, ze zwiększonego ryzyka inwestycyjnego, z wyższych nakładów na eksploatację
Ocena obecnego stanu zagospodarowania przestrzennego kraju, a także systemu
prawnego planowania przestrzennego musi być dalece krytyczna. Pokrycie miejscowymi
zasobów środowiska i usuwania szkód w środowisku oraz z kosztów społecznych związanych
z obniżeniem jakości życia i zwiększoną częstością konfliktów społecznych.
planami zagospodarowania przestrzennego wynosi zaledwie 25,6% powierzchni kraju,
przy czym obszary pokryte miejscowymi planami zagospodarowania przestrzennego
to głównie obszary silnie zurbanizowane lub przeznaczone pod zabudowę.
56
PODSUMOWANIE / PLANOWANIE PRZESTRZENNE
PLANOWANIE PRZESTRZENNE
57
EUROPEJSKIE CENTRUM KLIMATU I ŚRODOWISKA
4.7.1. Planowanie przestrzenne jako narzędzie adaptacji
do zmian klimatu
STRATEGIA ADAPTACJI POLSKI DO ZMIAN KLIMATU
4.7.2. Działania adaptacyjne
Należy oczekiwać, iż zmiany klimatyczne doprowadzą do wyostrzenia problemów związanych
Działania w obszarze gospodarki wodnej, ze szczelnym uwzględnieniem ochrony
z konkurencją o wykorzystanie przestrzeni. Zmiany klimatyczne będą na obszarze kraju
przeciwpowodziowej.
w mniejszym stopniu prowadziły do zmniejszenia całkowitych zasobów przestrzeni
•
(chociaż w Polsce w niewielkim zakresie z tym również należ się liczyć), ale niewątpliwie
przyległych,
będą ograniczały ilość przestrzeni dostępnej dla danego typu prowadzonej lub planowanej
nadając
bezwzględny
priorytet
działaniom
z
zakresu
ochrony
przeciwpowodziowej. Biorąc pod uwagę zarówno kolizyjność celów związanych
działalności – m.in. ze względu na zwiększone ryzyko powodziowe, wzrost ryzyka
z ochroną przeciwpowodziową z większością rodzajów zabudowy, potrzeby związane
osuwiskowego, nasilenie procesów erozji wodnej i wietrznej, deficyt wody, podniesienie,
z pozostawianiem jak najszerszego światła doliny dla umożliwienia przejścia wysokich
a także obniżenia poziomu wód gruntowych). W konsekwencji tam gdzie występują konflikty
wód oraz konieczność stworzenia polderów zalewowych, a także w celu redukcji
pomiędzy różnymi sposobami wykorzystania przestrzeni ulegną one nasileniu, a ponadto
kosztów państwa związanych z usuwaniem szkód popowodziowych system powinien
pojawią się zupełnie nowe pola konfliktów.
pozwalać na wskazanie terenów dolin rzecznych oraz terenów przyległych jako terenów
Wykorzystanie planowania przestrzennego dla adaptacji do zmian klimatu opiera się
w istocie na wykorzystaniu podstawowych instrumentów planowania przestrzennego
Zapewnienie możliwości zarządzania przestrzenią dolin rzecznych oraz terenów
wyłączonych z zabudowy.
•
Ochrona dostępnych zasobów wody dla gospodarki i ludności, a w szczególności
tj. określeniu przeznaczenia terenu oraz koordynacji przestrzennej różnych form
ochrony rezerwuarów wód podziemnych powinna dawać możliwość określania sposobu
wykorzystania środowiska w danym obszarze w celu efektywniejszego gospodarowania
zabudowy oraz korzystania z terenów zbiorników wód podziemnych oraz ich stref
zasobami. Tym samym planowanie przestrzenne pozwala na wskazanie, iż dany obszar może
zasilania.
być wykorzystywany tylko w ściśle określony sposób lub sposoby, a tym samym wykluczyć inne
•
Ochrona korytarzy ekologicznych łączących obszary tzw. biocentrów nabiera szczególnego
sposoby zagospodarowania tego terenu, może też określać zasady współwykorzystywania
znaczenia w dobie zmian środowiska wywołanych zmianami klimatu. Oczekuje się,
oraz wskazywać metody rozwiązywania kolizji.
że zmiany te będą prowadziły do zmian w obszarach oraz zasięgach występowania
poszczególnych gatunków. Dlatego też utrzymanie drożności korytarzy ekologicznych
postrzegane jest jako jeden z instrumentów pozwalających łagodzić presję na gatunki
poprzez utrzymanie korytarzy ich migracji oraz dyspersji na nowo zasiedlanych terenach.
Również w tym obszarze system planowania przestrzennego powinien pozwalać na
wyłączanie pewnych terenów spod zabudowy, zwłaszcza zabudowy osadniczej w tym
o charakterze rozproszonym, a także określania zasad realizacji infrastruktury w sposób
zapewniający utrzymanie drożności korytarzy ekologicznych. Oczywiście nie mniej
istotne jest wykorzystanie systemu planowania przestrzennego dla ochrony centrów
różnorodności biologicznej, jako terenów ostoi dla gatunków poddanych wzmożonej
presji w wyniku zmian klimatycznych.
58
PLANOWANIE PRZESTRZENNE JAKO NARZĘDZIE ADAPTACJI DO ZMIAN KLIMATU
DZIAŁANIA ADAPTACYJNE
59
EUROPEJSKIE CENTRUM KLIMATU I ŚRODOWISKA
[ ... ]
W obszarze mieszkalnictwa i turystyki system planowania powinien stwarzać możliwości:
•
Wyłączania z zabudowy terenów na obszarach o zwiększonym ryzyku katastrof
naturalnych – powodzie, osuwiska, tereny zagrożone erozją oraz podnoszeniem się
poziomu wód.
•
Określenie standardów zabudowy ze względu na odporność na warunki środowiska
związane z niestabilnością klimatu m.in. możliwości podtopień, odporność na
ekstremalne warunki wietrzne. Powinien dawać możliwość określania standardów
zabudowy ze względu na lokalną pojemność środowiska, mając na uwadze lokalne
trendy powodowane zmianami klimatycznymi.
•
Wspieranie zmian turystycznego wykorzystania niektórych terenów wynikających
ze zmian klimatu np. z powodu grubości oraz czasu zalegania pokrywy śnieżnej.
W sektorze energetycznym poprzez system planowania przestrzennego należy uwzględnić
następujące wyzwania. Wspieranie odnawialnych źródeł energii oraz rozwiązywanie
konfliktów wynikających z ich eksploatacji,
STRATEGIA ADAPTACJI POLSKI DO ZMIAN KLIMATU
4.7.3. Podsumowanie
Jak zostało wspomniane powyżej system planowania przestrzennego wymaga w Polsce
gruntownej przebudowy, w obecnym bowiem kształcie nie pozwala zaadresować
ani rozwiązać problemów związanych nie tylko z adaptacją do zmian klimatycznych,
ale problemów związanych z zarządzaniem przestrzenią w ogólności. Poniższe rekomendacje
ze względu na strategiczny charakter dokumentu mają więc jedynie charakter kierunkowy.
System prawny planowania przestrzennego, aby zapewnić możliwość osiągania celów
opisywanych powyżej musi wypełniać kilka kryteriów brzegowych. Po pierwsze musi to być
system hierarchiczny, który będzie zapewniał skuteczne instrumenty przenoszenia celów
z planów na poziomie krajowym i planów regionalnych do planów lokalnych. Powinien
to być system powszechny, a więc dotyczący całości powierzchni kraju, nie przesądzając
jednak w tym miejscu o szczegółowości poszczególnych rodzajów planów. Planowanie
przestrzenne powinno obejmować również tereny morskie i integrować planowanie
na obszarach morskich z zagospodarowaniem terenów lądowych zwłaszcza w pasie
brzegowym. System musi mieć charakter jednolity, wszelkie bowiem rozwiązania związane
z
lokalizowaniem działalności lub infrastruktury w trybach szczególnych prowadzą
w prosty sposób do erozji i rozkładu całego systemu. Priorytetyzacja powinna odbywać się
•
Budowa i obsługa infrastruktury związanej z przesyłem energii.
poprzez mechanizmy przenoszenia pomiędzy planami hierarchicznie powiązanymi oraz
•
Wyłączanie z zabudowy terenów ze względu na konieczność ochrony kopalin
powiązań pomiędzy instrumentami planowania sektorowego a planami zagospodarowania
o strategicznym charakterze dla bezpieczeństwa energetycznego kraju.
przestrzennego. Konieczne jest wyeliminowanie możliwości lokowania działalności
Powyższe uwagi przedstawiono jako przykłady mające na celu wskazanie potencjału
lub obiektów w oderwaniu od aktów o charakterze planistycznym. Planowanie przestrzenne
rozwiązywania lub łagodzenia problemów związanych ze zmianami klimatycznymi,
musi opierać się o wiarygodny i kompletny zestaw informacji na temat środowiska, dlatego
a w opisanych powyżej obszarach jest to szczególnie wyraziste. Uwagi dla poszczególnych
też system planowania przestrzennego musi zostać wyposażony w instrumenty gwarantujące
sektorów nie mają też charakteru wyczerpującego, a wskazują na najbardziej istotne
dostarczanie i aktualizację tego typu informacji. Dla weryfikacji osiągania założonych
zagadnienia.
celów, a także możliwości korekt założonych kierunków system planowania przestrzennego
powinien zostać wyposażony w instrumenty monitorowania wykorzystania przestrzeni.
60
DZIAŁANIA ADAPTACYJNE
PODSUMOWANIE
61
EUROPEJSKIE CENTRUM KLIMATU I ŚRODOWISKA
STRATEGIA ADAPTACJI POLSKI DO ZMIAN KLIMATU
4.8. Turystyka i wypoczynek
Turystyka stanowi ważny sektor gospodarki kraju. W 2009 roku przychody z niej wyniosły
9,5 mld USD, co stanowi 2,22 % Produktu Krajowego Brutto (GUS 2010). Znaczna część
zagranicznych przyjazdów do Polski ma jednak charakter komercyjny, a także są to przyjazdy
na konferencje oraz w odwiedziny do przyjaciół i rodziny. Niemniej jednak około 3 miliony
osób przyjechało w 2009 roku do Polski wyłącznie w celach krajoznawczych, turystycznych
i wypoczynkowych. Przychody związane z ich pobytem w naszym kraju szacowane są na
poziomie 5,5 – 6 mld USD rocznie. Równocześnie w 2009 roku 3,3 mln obywateli Polski
wyjechało za granicę w celach turystycznych. Poza tym ponad 10 mln osób spędza regularnie
urlopy i wakacje w kraju, wyjeżdżając ze swoich miejsc zamieszkania, głównie w lipcu
i sierpniu oraz w okresie od Bożego Narodzenia do końca lutego.
Według danych GUS z 2010 r. dla obsługi tej ilości turystów zatrudnionych jest w sektorze
turystycznym około 1 mln osób, co stanowi ponad 7% osób zawodowo czynnych. Przemysł
turystyczny jest więc jednym z większych sektorów gospodarczych, o znacznej wartości
dodanej. Wszystkie długookresowe prognozy wskazują, że w następnych dekadach będzie
się on dynamicznie rozwijał ze względu na zwiększający się udział pracy w domu (telepracy)
i związaną z tym rewolucję czasu wolnego, wzrastającą zamożność społeczeństwa, poprawę
w infrastrukturze komunikacyjnej, a także zwiększający się udział ludzi w wieku emerytalnym,
mogących więcej czasu poświęcić na turystykę.
62
TURYSTYKA I WYPOCZYNEK
63
EUROPEJSKIE CENTRUM KLIMATU I ŚRODOWISKA
STRATEGIA ADAPTACJI POLSKI DO ZMIAN KLIMATU
4.8.1. Wpływ klimatu na turystykę
Rozpatrując wpływ klimatu na turystykę należy wyłączyć z rozważań wyjazdy w celach
Na wybrzeżu Bałtyku narastającym problemem będą zakwity toksycznych alg w miesiącach
komercyjnych, konferencyjnych i w dużej mierze odwiedziny, bowiem ten rodzaj podróży
letnich, uniemożliwiające kąpiel w wodzie morskiej. Algi te bowiem doskonale rozmnażają
jest w małym stopniu zależny od warunków klimatycznych. W przeciwieństwie do tego
się w ciepłej wodzie, z dużą ilością biogenów – związków azotu i fosforu. Związki te spływają
turystyka krajoznawcza i wypoczynkowa jest w największej mierze zależna od klimatu.
rzekami do wód morskich wraz ze ściekami komunalnymi, a także z pól nawożonych
W Polsce można wyróżnić trzy główne regiony, w których koncentruje się tego rodzaju
turystyka. Są nimi:
nawozami mineralnymi. Problem ten może dotyczyć także jezior, które poza tym narażone
są na zarastanie, bowiem biogeny, zwiększona temperatura wody i przedłużony sezon
wegetacyjny sprzyjają rozwojowi roślinności jeziornej. Na wybrzeżu narastającym
•
Wybrzeże Morza Bałtyckiego,
•
Kraina jezior – Pojezierze Mazurskie i Pojezierze Pomorskie,
niszczenie wydm nadmorskich i zalewanie plaż.
•
Pasma górskie - Karpaty i Sudety.
Również w górach przedłużenie letniego sezonu turystycznego będzie korzystne. Należy się
problemem będzie także erozja brzegów przez gwałtowne wiatry i sztormowe fale oraz
jednak liczyć z okresami bardzo silnych wiatrów, powodujących wiatrołomy w lasach, a także
W sezonie letnim wszystkie te regiony są celem pobytów turystycznych i wypoczynkowych,
natomiast w sezonie zimowym celem tym jest głównie region górski. Satysfakcja osób
przebywających w tych regionach w dużym stopniu uzależniona jest od pogody jaką zastali,
a przy planowaniu wyjazdów spodziewane warunki pogodowe są jednym z najważniejszych
czynników decydujących o wyborze miejsca i czasu pobytu.
z okresami ulewnych deszczy powodujących powodzie w miejscowościach turystycznych
i osuwiska gleby ze stoków. W wyniku tych zjawisk niszczeniu ulegać będą szlaki turystyczne
i komunikacyjne oraz siedliska ludzkie. Obecnie jednak nie jest możliwe przewidzenie
ani natężenia tych zjawisk, ani zasięgu ich występowania. Można jedynie stwierdzić,
że obserwowany w ostatnich latach w naszym kraju trend wzrostu częstotliwości
długotrwałych opadów nawalnych, a także wzrastającej ilości huraganów będzie się w
W sezonie letnim około 80% wyjazdów wypoczynkowych ma miejsce w lipcu i w sierpniu.
przyszłości nasilał. Powodzie obok okresów długotrwałych, gorących susz, będą zapewne
W górach dość dużym powodzeniem cieszą się też wyjazdy we wrześniu.
bardziej częste niż dotąd.
W miarę zmian klimatu na terytorium Polski można przede wszystkim oczekiwać przedłużania
W sezonie zimowym należy się liczyć z coraz łagodniejszym klimatem, ze znacznym opadami
się sezonu letniego, z coraz bardziej gorącym i suchym latem. Jeśli trend ocieplania się klimatu
śniegu i deszczu oraz częstymi okresami o temperaturach powyżej zera. Wzrost średniej
nie zostanie zahamowany, za 30 – 40 lat średnia temperatura powietrza w maju będzie na
temperatury będzie powodował, że w przekroju całego sezonu śniegu będzie mniej, zarówno
poziomie obecnej temperatury w czerwcu, a we wrześniu – na poziomie średniej z sierpnia.
na Niżu Polskim, jak i w górach. W wyniku tego konieczne będzie coraz częstsze sztuczne
Z tym łączy się oczywiście wzrost temperatury wody w jeziorach i w Morzu Bałtyckim,
naśnieżanie stoków narciarskich, co będzie wymagało zużywania coraz większej ilości wody
co z kolei wpłynie na zmiany w preferencjach Polaków co do miejsca spędzania urlopów
i energii elektrycznej do armatek śnieżnych.
i wakacji. Wszystkie prognozy wskazują też, że w rejonie Morza Śródziemnego coraz częstsze
będą upały w granicach 35 - 40°C, co zniechęci wielu turystów polskich i zagranicznych
do spędzania letnich urlopów w tej strefie klimatycznej. Coraz częściej będą oni wybierali
polskie wybrzeże i region jezior. Trzeba jednak zaznaczyć, że obok okresów pięknej,
Ponieważ kłopoty ze śniegiem będą w jeszcze większym stopniu występować w alpejskich
ośrodkach narciarskich, część turystów wybierze na miejsce wypoczynku góry w Polsce.
Będzie to do pewnego stopnia kompensować skrócenie sezonu narciarskiego.
słonecznej pogody, będą zdarzać się okresy ulewnych deszczy i silnych wiatrów ze względu
na wzrastającą labilność atmosfery, kumulującej coraz więcej energii cieplnej.
64
WPŁYW KLIMATU NA TURYSTYKĘ
WPŁYW KLIMATU NA TURYSTYKĘ
65
EUROPEJSKIE CENTRUM KLIMATU I ŚRODOWISKA
STRATEGIA ADAPTACJI POLSKI DO ZMIAN KLIMATU
4.8.2. Działania adaptacyjne
Ze
względu
na
spodziewany
zwiększony
napływ
turystów,
zarówno
krajowych,
•
Rozbudowa infrastruktury wodno - kanalizacyjnej na terenach rozwijającej się
jak i zagranicznych w regionach o dużych walorach rekreacyjnych, ale także o dużych
turystyki. Władze samorządowe już teraz powinny przeprowadzić analizy stanu
wartościach krajobrazowych i przyrodniczych konieczne jest:
i wydajności systemu wodociągowego i wydajności ujęć wody z założeniem znacznie
•
zwiększonego ruchu turystycznego, w warunkach długiego okresu suszy letniej.
Wyegzekwowanie obowiązku opracowania i zatwierdzenia miejscowych planów
W rejonach górskich natomiast takie analizy powinny być przeprowadzone w związku
zagospodarowania przestrzennego dla wszystkich gmin w tych regionach, nawet
ze spodziewanym zwiększeniem zużycia wody w okresie zimowym do naśnieżania
z finansowym wsparciem dla gmin biedniejszych. Brak takich planów zagraża chaosem
stoków narciarskich. Dla zmniejszenia zużycia do tego celu cennej, filtrowanej wody
przestrzennym i zniszczeniem walorów, jakie Polska posiada. Należy liczyć się ze
pitnej warto budować rezerwuary wody w górnych partiach gór, aby w sezonie zimowym
wzrastającą presją na budowę w najpiękniejszych miejscach kraju wielkich, luksusowych
korzystać z niej do wytwarzania sztucznego śniegu. Pozwala to także na zaoszczędzenie
ośrodków wypoczynkowych i hoteli nie związanych z krajobrazem i miejscową tradycja
energii elektrycznej ze względu na grawitacyjny spływ wody z rezerwuaru do armatek
budowlaną. Obecnie sprawą kluczową dla polskiego hotelarstwa jest kierunek rozwoju –
śnieżnych, bez konieczności użycia pomp.
czy ma to być model śródziemnomorski, który w wielu miejscach zdewastował krajobraz
i środowisko przyrodnicze, czy też model austriacki i szwajcarski, oparty na niewielkich
•
•
Budowa sieci basenów dla turystów w okresach letnich, zarówno w górach,
hotelach i pensjonatach, zachowujących tradycyjny styl i współgrających z otoczeniem
jak i na terenach zalesionych nie mających jezior. Ze względu na większe niż obecnie
(Nowicki M., Ribbe L. 2002).
promieniowanie słońca warto będzie rozpowszechnić dogrzewanie wody w basenach
Dalsze ograniczanie spływu substancji biogennych (azotu i fosforu) do rzek, do
jezior i do Morza Bałtyckiego. Polska poczyniła wielkie postępy w ostatnich 20 latach
w oczyszczaniu ścieków komunalnych i do roku 2016 powinna zbudować wszystkie
ważniejsze oczyszczalnie ścieków, jednak w następnych dekadach najważniejsze będzie
utrzymywanie tych instalacji w jak najwyższej sprawności w ciągu całego roku. Nie jest
to sprawa łatwa w miejscowościach wypoczynkowych, gdzie liczba turystów w sezonie
wielokrotnie przekracza liczbę stałych mieszkańców. Poza tym konieczne będzie
kolektorami słonecznymi otwartymi, bardzo popularnymi w USA i Australii. Są to bardzo
proste, tanie i skuteczne urządzenia, dzięki którym wydatnie można przedłużyć sezon
kąpielowy. Cieplejszy klimat będzie też sprzyjał rozwojowi zastosowania w ośrodkach
turystycznych i rekreacyjnych kolektorów słonecznych dla przygotowania ciepłej wody
oraz do klimatyzacji oraz paneli fotowoltaicznych do wytwarzania energii elektrycznej.
Urządzenia te mogą stać się konkurencyjne w stosunku do paliw kopalnych jeszcze przed
rokiem 2020.
przeznaczanie znacznych środków na modernizację i remonty oczyszczalni i na opaskowe
kolektory sanitarne wzdłuż brzegów jezior, otoczonych zabudową domów letniskowych.
Stosowane dotychczas nieszczelne szamba powodują przesiąkanie biogenów do wód
gruntowych i stamtąd do jezior.
66
DZIAŁANIA ADAPTACYJNE
DZIAŁANIA ADAPTACYJNE
67
EUROPEJSKIE CENTRUM KLIMATU I ŚRODOWISKA
STRATEGIA ADAPTACJI POLSKI DO ZMIAN KLIMATU
4.8.3. Podsumowanie
4.9. Różnorodność biologiczna
Spodziewane zmiany klimatyczne mogą okazać się korzystne dla rozwoju branży turystycznej
Według Konwencji ONZ o Różnorodności Biologicznej (CBD, 1992) terminem bioróżnorodność
w Polsce, która już teraz stanowi istotną gałąź gospodarki i daje zatrudnienie dla około
określa się zróżnicowanie pomiędzy organizmami żywymi, ekosystemami, w których owe
miliona osób. W najbliższych dekadach można spodziewać się zwiększonego napływu
organizmy funkcjonują (lądowe, morskie, wodne) oraz kompleksami ekosystemów.
turystów zagranicznych, szczególnie w sezonie letnim, a także większej ilości polskich
turystów w najbardziej atrakcyjnych miejscach kraju. Aby uniknąć chaosu budowlanego
i infrastrukturalnego konieczne jest jak najszybsze opracowanie miejscowych planów
zagospodarowania przestrzennego dla wszystkich gmin o znaczeniu turystycznym.
Drugim problemem jest dokończenie krajowego programu budowy oczyszczalni ścieków
i kolektorów ściekowych oraz utrzymywanie przez następne dekady jak najwyższej
sprawności oczyszczalni ścieków, szczególnie w zakresie redukcji związków biogennych.
Trzecim
ważnym
zadaniem
jest
przeprowadzenie
analiz
dotyczących
Utrata różnorodności biologicznej staje się obecnie poważnym problemem zarówno
w Europie, jak i w świecie ze względu na realne i wymierne zagrożenia jakie ze sobą niesie
naruszenie funkcji ekosystemów. Przede wszystkim chodzi o utratę zasobów genetycznych
i inne oddziaływania z tym sprzężone, których skutki trudno jest przewidzieć, a które mają
przełożenie także na zdrowie i bezpieczeństwo życia ludzi.
Obecne tempo wymierania gatunków jest około 100 razy szybsze od stanu, który można uznać
za naturalny. Utrata bioróżnorodności jest uznawana obok zmian klimatu za największe
sposobów
zagrożenie życia na Ziemi. Obecnie 21% flory naczyniowej Polski jest zagrożona. Według
zagwarantowania wody pitnej w dostatecznych ilościach w miejscowościach, gdzie
raportu dot. Ekonomii Systemów i Bioróżnorodności TEEB (TEEB, 2010) przewiduje się,
spodziewany jest zwiększony napływ turystów i wody do naśnieżania stoków górskich
że w okresie od 2000 do 2050 roku ludzkość będzie tracić usługi ekosystemowe o wartości
w sezonie zimowym.
odpowiadającej około 50 miliardom euro rocznie, biorąc pod uwagę jedynie ekosystemy
Już teraz powinny zostać uruchomione mechanizmy promujące zastosowanie kolektorów
słonecznych i paneli fotowoltaicznych w najbardziej atrakcyjnych turystycznie i przyrodniczo
miejscach kraju, które produkują energię całkowicie czystą ekologicznie, bez gazów
odlotowych i odpadów, korzystając z darmowego źródła energii, jakim jest słońce.
lądowe. Te kumulujące się straty mogą stanowić równowartość 7% rocznej konsumpcji do 2050
roku. 11% terenów naturalnych istniejących w 2000 roku może zniknąć, głownie w wyniku
przekształcenia ich w obszary produkcji rolnej, rozbudowy infrastruktury technicznej oraz
z powodu zmian klimatu;
W 2001 r. w Unijnej strategii zrównoważonego rozwoju zadeklarowano, że do roku 2010
zostanie powstrzymana utrata różnorodności biologicznej na terenie Unii Europejskiej.
W 2010 r. stwierdzono jednak, że cel ten nie został zrealizowany, czego można się było
spodziewać po przeprowadzonych ocenach średniookresowych. Obecnie po przyjęciu
nowych światowych zobowiązań w Nagoi (Japonia) w 2010 r. Unia Europejska pracuje nad
wdrożeniem nowej strategii ochrony różnorodności biologicznej. Przewiduje ona szereg
konkretnych zobowiązań, m.in. powstrzymanie utraty różnorodności biologicznej do 2020 r.
68
PODSUMOWANIE
RÓŻNORODNOŚĆ BIOLOGICZNA
69
EUROPEJSKIE CENTRUM KLIMATU I ŚRODOWISKA
STRATEGIA ADAPTACJI POLSKI DO ZMIAN KLIMATU
4.9.1. Związek utraty bioróżnorodności ze zmianami klimatu
Proces utraty różnorodności biologicznej oraz wymierania gatunków roślin i zwierząt jest
bezpośrednio związany ze zmianami klimatu, co wskazane zostało jednoznacznie m.in.
w Konwencji ONZ o różnorodności biologicznej (CBD, 1992).
Do najważniejszych czynników warunkujących występowanie gatunków roślin i zwierząt
na określonym obszarze należą m.in.:
•
Wilgotność siedliska,
•
Temperatura,
•
Warunki glebowe.
Zwiększona ilość CO2 w powietrzu wywołuje wzrost temperatury powietrza, co z kolei
wpływa na procesy fotosyntezy, respirację oraz rozkład masy roślinnej. Wg TEEB (2010) oraz
badań przeprowadzonych w innych krajach i zawartych w narodowych strategiach adaptacji
do zmian klimatu (dla m.in. Niemiec, Szwecji i Danii – por. źródła) zmiany klimatu wywołują
w przyrodzie następujące skutki:
Zwiększoną produkcję biologiczną wywołaną wydłużającymi się okresami wegetacyjnymi,
szczególnie wiosennymi,
•
Stres temperaturowy w najbardziej gorących okresach roku
•
Deficyt lub nadmiar wody zmieniające charakter ekosystemu
•
Eutrofizację, która powoduje zarastanie zbiorników wód powierzchniowych, a warunki
beztlenowe wywołują śmierć biologiczną w ich sferze dennej,
70
•
Nasilającą się erozję gleby oraz coraz częstsze ekstremalne powodzie,
•
Oddziaływanie na okresy reprodukcyjne, limitowanie rozrodczości zwierząt.
ZWIĄZEK UTRATY BIORÓŻNORODNOŚCI ZE ZMIANAMI KLIMATU
71
EUROPEJSKIE CENTRUM KLIMATU I ŚRODOWISKA
STRATEGIA ADAPTACJI POLSKI DO ZMIAN KLIMATU
Zwiększona ilość CO2 w powietrzu wywołuje wzrost temperatury powietrza, co z kolei
Spodziewane ocieplanie się klimatu spowoduje narastanie wpływu z kierunku południowego
wpływa na procesy fotosyntezy, respirację oraz rozkład masy roślinnej. Wg TEEB (2010) oraz
wyrażające się w migracji gatunków z Europy Południowej, jednak z równoczesnym
badań przeprowadzonych w innych krajach i zawartych w narodowych strategiach adaptacji
wycofywaniem się tych gatunków, które nie są przystosowane do wysokich temperatur
do zmian klimatu (dla m.in. Niemiec, Szwecji i Danii – por. źródła) zmiany klimatu wywołują
i suszy latem, a dobrze znoszą ostre mrozy. Tak więc należy liczyć się w nadchodzących
w przyrodzie następujące skutki:
dekadach z procesami wzmożonej migracji szeregu gatunków roślin i zwierząt. Jest rzeczą
konieczną podjęcie badań naukowych nad tym procesem i uważne jego monitorowanie.
Zwiększoną produkcję biologiczną wywołaną wydłużającymi się okresami wegetacyjnymi,
szczególnie wiosennymi,
•
Stres temperaturowy w najbardziej gorących okresach roku
•
Deficyt lub nadmiar wody zmieniające charakter ekosystemu
•
Eutrofizację, która powoduje zarastanie zbiorników wód powierzchniowych, a warunki
beztlenowe wywołują śmierć biologiczną w ich sferze dennej,
•
Nasilającą się erozję gleby oraz coraz częstsze ekstremalne powodzie,
•
Oddziaływanie na okresy reprodukcyjne, limitowanie rozrodczości zwierząt.
Czynniki te wywołują znaczne zmiany w świecie roślin i zwierząt. Najbardziej narażone
W Polsce istnieją jeszcze stosunkowo dobrze zachowane zasoby przyrodnicze - 23 parki
narodowe oraz 120 parków krajobrazowych wraz z obszarami Natura 2000 i obszarami
chronionego krajobrazu zajmują ok. 30 % powierzchni kraju. Ten potencjał należy chronić
z wielu powodów – choćby dlatego, że przyroda pełni określone funkcje ekosystemowe –
oczyszcza powietrze, wodę, bierze udział w procesach glebotwórczych, dostarcza żywność,
retencjonuje wodę, współtworzy krajobraz, dostarcza lekarstw itd. Bardzo istotną funkcją
szaty roślinnej jest też łagodzenie skutków zmian klimatu. Poza tym przyroda posiada cenne
zasoby genetyczne wraz ze szczególną wartością kulturową niektórych gatunków. Warto
podkreślić, że znaczna część negatywnych skutków utraty bioróżnorodności ma charakter
sprzężony i jest na razie nieznana.
gatunki to te z niewielkim zakresem tolerancji na zmiany parametrów środowiska takich
jak temperatura czy wilgotność powietrza. Czynniki te powodują zachwianie stabilności
ekosystemów, co potęgowane jest przez rozprzestrzenianie się gatunków inwazyjnych, którym
nowe parametry środowiska bardziej odpowiadają oraz pojawianie się nieznanych dotąd
chorób roślin i zwierząt. Wszystko to powoduje trwałą degradację środowiska naturalnego.
Konieczność przygotowania Polski na zmiany klimatu powoduje, że na bioróżnorodność
należy spojrzeć z wielu perspektyw:
1.
odgrywa istotną rolę w łagodzeniu skutków zmian klimatu
Chociaż różnorodność biologiczna podlega presji pod wpływem zmian klimatu, z drugiej
strony odgrywa aktywną rolę w łagodzeniu skutków zmian klimatu. Roślinność retencjonuje
2.
klimatu atlantyckiego i kontynentalnego, przez co świat roślin i zwierząt jest szczególnie
bogaty, gdyż zawiera gatunki charakterystyczne dla obydwu typów klimatu.
72
ZWIĄZEK UTRATY BIORÓŻNORODNOŚCI ZE ZMIANAMI KLIMATU
Bez podejmowania działań uwzględniających zmiany klimatu, zasoby przyrodnicze
Polski będą ulegały degradacji.
wodę, spowalnia spływ powierzchniowy oraz łagodzi ekstrema pogodowe.
Różnorodność przyrodnicza na terenie Polski jest wynikiem ścierających się wpływów
Roślinność naturalna szczególnie w warunkach niezachwianej równowagi ekosystemowej
3.
Flora i fauna pełni określone funkcje ekosystemowe – należy uwzględnić w politykach
sektorowych utratę tych funkcji, odpowiednio policzyć koszty oraz przeciwdziałać
degradacji.
ZWIĄZEK UTRATY BIORÓŻNORODNOŚCI ZE ZMIANAMI KLIMATU
73
EUROPEJSKIE CENTRUM KLIMATU I ŚRODOWISKA
STRATEGIA ADAPTACJI POLSKI DO ZMIAN KLIMATU
4.9.2. Działania związane z adaptacją do zmian klimatu
•
Zachowanie i odtwarzanie obszarów wodno - błotnych metodami przyjaznymi
•
dla środowiska (np. mała retencja wodna). Zanik bagien, małych zbiorników
wodnych, stawów, oczek wodnych, małych, płytkich jezior, a także potoków
i małych rzek jest największym zagrożeniem dla licznych gatunków które bądź
to bezpośrednio bytują na tych terenach, bądź korzystają z nich jako rezerwuarów
wody pitnej. Wysychanie ich powoduje nie tylko wyginięcie lub migrację wielu
•
gatunków,
ale
także
wymierne
straty
obniżanie
gospodarcze
się
poziomu
choćby
w
wody
gruntowej,
zmniejszeniu
plonów
co
powoduje
w
rolnictwie
Objęcie ochroną terenów o wyjątkowych walorach przyrodnicznych, retencyjnych lub
ochronnych (które mogą odgrywać istotną rolę w przeciwdziałaniu powodzi),.
•
Proaktywna ochrona korytarzy ekologicznych w skali kraju oraz Europy, gdyż
w warunkach zmieniającego się klimatu oraz narastającej antropresji korytarze
ekologiczne będą pełniły ważne funkcje w związku z przemieszczaniem się gatunków
roślin i zwierząt w poszukiwaniu optymalnych do życią siedlisk.
i przyrostów masy drzewnej w lasach. Konieczne jest podjęcie szerokiego programu
W perspektywie długookresowej istotne będzie prowadzenie pogłębionych badań w zakresie
realizacji sieci melioracji nawadniającej wraz z przywracaniem stosunków wodnych do
różnorodności biologicznej. Badania powinny być ukierunkowane na obserwacje wpływu
stanu sprzed ingerencji człowieka. Dotyczy to też łąk wilgotnych i pastwisk, będących
zmian klimatu na bioróżnorodność i aktualizowanie strategii reagowania. Istotna będzie
siedliskiem dla wielu roślin łąkowych, które zostały w ostatnich dekadach wytrzebione na
również utrata usług ekosystemowych w związku ze zmianami i wahaniami różnorodności
rzecz monokultur trawy oraz będących ważną bazą pokarmową dla licznych gatunków
biologicznej, a co za tym idzie realne straty gospodarcze (związane np. z zanikaniem cennych
zwierząt.
obszarów wodno - błotnych, gatunków roślin służących do wytwarzania farmaceutyków).
Przeciwdziałanie rozprzestrzeniania się obcych gatunków inwazyjnych, wypierającymi
gatunki rodzime. Migracja gatunków jest procesem naturalnym i nie da się go
powstrzymać, jednak istnieją gatunki tak agresywne, że zagrażają wielu innym,
znajdującym się na danym siedlisku.
•
Wdrożenie
monitoringu
różnorodności
biologicznej,
szczególnie
na
obszarach
chronionych jako swego rodzaju laboratoria przyrodnicze, w których należy badać
procesy dostosowawcze w wyniku zmian klimatu. Konieczne jest wdrożenie szerokich
programów badawczych w tym zakresie.
•
Wdrożenie programów monitoringowych dla gatunków wskaźnikowych lub szczególnie
wrażliwych na zmiany klimatu.
74
DZIAŁANIA ZWIĄZANE Z ADAPTACJĄ DO ZMIAN KLIMATU
DZIAŁANIA ZWIĄZANE Z ADAPTACJĄ DO ZMIAN KLIMATU
75
EUROPEJSKIE CENTRUM KLIMATU I ŚRODOWISKA
STRATEGIA ADAPTACJI POLSKI DO ZMIAN KLIMATU
4.9.3. Podsumowanie
Zmienność
gatunków,
ich
przemieszczanie
się,
wymieranie
i
transformacje
Również kraje Unii Europejskiej będą narażone na negatywne skutki zmian klimatu, dlatego
są naturalnymi procesami przyrodniczymi. Jednym z ważnych czynników stymulujących
do końca 2012 roku powinny opracować i przesłać do Komisji Europejskiej wieloletnie
te procesy jest zmienność klimatu. Dotychczas zmienność ta powodowana była przez procesy
programy działania na rzecz adaptacji do tych zmian. Pierwszym krokiem do sporządzenia
naturalne, takie jak zmiany aktywności słońca, zmiany orbity i pól magnetycznych Ziemi,
takiego programu jest opracowanie strategii, będącej zbiorem wytycznych, ze wskazaniem
potężne erupcje wulkanów, czy nawet upadek wielkiego meteorytu. Obecnie jednak wskutek
sektorów najbardziej narażonych na zmiany klimatyczne i głównych działań inwestycyjnych,
ocieplania się klimatu Ziemi w dużym tempie proces zmienności gatunkowej utracił cechy
prawnych i organizacyjnych, jakie powinny być podjęte dla uniknięcia, lub choćby złagodzenia
zjawiska naturalnego. Wiele gatunków fauny i flory nie będzie w stanie przystosować się
nieuniknionych zmian klimatycznych. Należy zwrócić uwagę, że kwestia adaptacji
do tych zmian. W warunkach Polski największym problemem będzie woda, a przede
do zmian klimatu wymaga podejścia zintegrowanego - czyli działania w różnych dziedzinach
wszystkim jej deficyt w połączeniu z bardzo wysoką temperaturą powietrza w miesiącach
i sektorach gospodarki, aby osiągnąć założony efekt. Jednocześnie większość działań wymaga
letnich. Susze letnie będą powodować dalszy zanik terenów wodno – błotnych, które nie tylko
zmian systemowych - np. nie da się dobrze zabezpieczyć Polski przed powodzią w obecnym
są wielkim rezerwuarem wody pitnej, utrzymującym wysoko poziom wód gruntowych, ale
kształcie gospodarki wodnej i planowania przestrzennego - szczególnie te dwie dziedziny
są szczególnie bogatym siedliskiem przyrodniczym. Zagrożenie zanikiem tych obszarów
wymagają gruntownych reform.
powinno prowadzić do potrzeby wdrożenia ogólnokrajowego programu ochrony terenów
wodno – błotnych poprzez melioracje nawadniającą i inżynieryjne metody renaturyzacji
małych zbiorników wodnych i małych rzek.
Ponieważ adaptacja do zmian klimatu jest dziedziną nową, która w przyszłości będzie
zyskiwać na znaczeniu konieczne jest pogłębianie wiedzy na ten temat - wspieranie badań
mających na celu lepsze monitorowanie stanu środowiska i procesów gospodarczych
związanych ze zmianami klimatu, jak również rozwijanie innowacyjnych technologii. Istotne
5. Zakończenie
będzie również wspieranie kampanii społecznych informujących o następstwach zmian
klimatycznych i metodach dostosowania, unikania i łagodzenia tych następstw. Adaptacja do
zmian klimatu powinna być zagadnieniem, które pojawi się w strategiach i politykach kraju.
Wszystkie prognozy klimatyczne wskazują, że w nadchodzących dekadach następować będzie
ocieplanie się klimatu Ziemi. Ten globalny proces powodować będzie szereg niekorzystnych
zjawisk pogodowych, takich jak długotrwałe susze, rozległe powodzie, huragany o coraz
W konsekwencji konieczne będą zmiany w szeregu aktów prawnych, w takich obszarach
jak m.in. w prawo wodne, oceny oddziaływania na środowisko, monitoring środowiska,
rolnictwo, energetyka, opieka zdrowotna itd.
większej sile niszczącej, redukcję różnorodności biologicznej, czy podnoszenie się poziomu
oceanu światowego. Poszczególne regiony świata zostaną w różnym stopniu dotknięte tymi
zjawiskami i procesami, ale efekty zmian klimatu odczuwać będzie cała społeczność ludzka.
76
PODSUMOWANIE / ZAKOŃCZENIE
ZAKOŃCZENIE
77
EUROPEJSKIE CENTRUM KLIMATU I ŚRODOWISKA
STRATEGIA ADAPTACJI POLSKI DO ZMIAN KLIMATU
Literatura i teksty źródłowe
Błażejczyk K. 2012, Choroby tropikalne, Żółta febra, Malaria, Denga, Schistomatoza.
CILP 2011, RAPORT O STANIE LASÓW W POLSCE – 2010,
Portal internetowy www.klimatazdrowie.pl, lipiec 2012
Warszawa
Błażejczyk K. 2012, Choroby przenoszone drogą pokarmową.
DEA 2008, Danish Environment Agency, Danish Government, Danish Strategy
Portal internetowy www.klimatazdrowie.pl, lipiec 2012
For Adaptation To A Changing Climate;
BMU 2008, Bundesministerium fuer Umwelt,
EC 2009, Adapting to climate change: Towards a European framework for action,
Combating climate change the German adaptation strategy, Berlin
European Commission, Brussels
http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri= COM:2009:0147:FIN:EN:PDF
BMU 2008, Deutsche Anpassungsstrategie an den Klimawandel vom Bundeskabinett,
lipiec 2012 r.
beschlossen am 17. Dezember 2008.
http://www.bmu.de/files/pdfs/allgemein/application/pdf/das_gesamt_bf.pdf
EC 2009, White Paper: Adapting to climate change: Towards a European framework
for action European Commission COM(2009) 147, Brussels
CBD 1992, Convention on biological diversity,
United Nations,
Eurostat 2011, Europe in figures, Statistical yearbook,
http://www.cbd.int/doc/legal/cbd-en.pdf lipiec 2012 r.
European Commission, LuxemburgGUS 2010
Chomiczewska D. 2012, Choroby nowotworowe skóry – różnorodność, podział,
znaczenie.
Gospodarka Paliwowo-Energetyczna w latach 2008 i 2009, MG 2011,
Portal internetowy www.klimatazdrowie.pl
Raport określający cele w zakresie udziału energii elektrycznej wytwarzanej
lipiec 2012
w odnawialnych źródłach energii znajdujących się na terytorium RP w krajowym zużyciu
energii elektrycznej na lata 2010-2019, Ministerstwo Gospodarki, kwiecień 2011 r.
Chorostowska-Wynimko J., Astma oskrzelowa.
Portal internetowy www.klimatazdrowie.pl, lipiec 2012
Eurostat 2011, Europe in figures, Statistical yearbook, European Commission,
Luxemburg
78
79
EUROPEJSKIE CENTRUM KLIMATU I ŚRODOWISKA
STRATEGIA ADAPTACJI POLSKI DO ZMIAN KLIMATU
FDPA, 2008, Raport: Zmiany klimatu, a rolnictwo i obszary wiejskie,
Kozioł c., Matras j. et.al. 2011,
FDPA - Fundacja na rzecz Rozwoju Polskiego Rolnictwa
Raport krajowy o leśnych zasobach genowych
http://www.chronmyklimat.pl/theme/UploadFiles/RAPORT_Zmiany_klimatu_a_rolnictwo_i_
Kozyra J., 2010, Zmiany klimatyczne i ich konsekwencje dla polskiego rolnictwa,
obszary_wiejskie.pdf, lipiec 2012
Jerzy Kozyra. Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa, Państwowy Instytut Badawczy,
Puławy, http://malopolskie.ksow.pl/fileadmin/user_upload/malopolskie/pliki/Jerzy_Kozyra_
GUS 2004, Charakterystyka obszarów wiejskich, Olsztyn
Zmiany_Klimatyczne.pdf, lipiec 2012
http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_charakterystyka_obszarow_wiejskich.pdf
lipiec 2012
KPOŚK 2003, Krajowy Program Oczyszczania Ścieków Komunalnych,
Rada Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. wraz z późniejszymi aktualizacjami
GUS 2010, Rocznik statystyczny, Warszawa
Kręcis D. 2012, Wpływ zmian klimatu na rozwój chorób wywołanych przez grzyby,
Harazim A. red. IUNG 2009, Praca zbiorowa, Kształtowanie środowiska rolniczego
Portal internetowy www.klimatazdrowie.pl, lipiec 2012
polski oraz zrównoważony rozwój produkcji rolniczej, kierunki zmian w produkcji
roślinnej w Polsce do roku 2020
LP 2011, Lasy w Polsce 2011 Lasy Państwowe CILP,
Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa, Państwowy Instytut Badawczy,
Puławy, 2009,
MAF, 2005, Ministry of Agriculture and Forestry of Finland,
Studia I Raporty IUNG – PIB 14, 2005–2010
Finland’s National Strategy for Adaptation;
http://sybilla.iung.pulawy.pl/wydawnictwa/Pliki/pdfPIB/zesz14.pdf
MF 2005, Finland’s National Strategy for Adaptation to Climate Change Ministry
Keeling CD. et.al. 1976, C.D. Keeling, R.B. Bacastow, A.E. Bainbridge, C.A. Ekdahl, P.R.
of Forestry
Guenther, and L.S. Waterman,
http://www.mmm.fi/attachments/ymparisto/5kghLfz0d/MMMjulkaisu2005_1a.pdf
Atmospheric carbon dioxide variations at Mauna Loa Observatory,
Hawaii, Tellus, vol. 28, 538-551, 1976.
MG 2009, Polityka energetyczna Polski do 2030 r. Ministerstwo Gospodarki
80
81
EUROPEJSKIE CENTRUM KLIMATU I ŚRODOWISKA
MMA 2007, Ministerio de Medio Ambiente, Oficina Española de Cambio limático
STRATEGIA ADAPTACJI POLSKI DO ZMIAN KLIMATU
Pachauri, R.K. Reisinger, A. (Eds.) 2007,
Contribution of Working Groups I, II and III to the Fourth Assessment Report
MRiRW, 2005, Strategia rozwoju obszarów wiejskich i rolnictwa na lata 2007-2013
of the Intergovernmental Panel on Climate Change, IPCC,
(z elementami prognozy do roku 2020), Ministerstwo Rolnictwa I Rozwoju Wsi. Przyjęty
Geneva, Switzerland
przez Radę Ministrów w 2005 r.
PEER 2009, Europe Adapts to Climate Change, Comparing National Adaptation
NASA 2012, Global Climate Change - vital signal of the Planet, National Aeronautics
and Space Administration http://climate.nasa.gov/evidence/
NOAA 2012, National Climatic Data Center
http://www.ncdc.noaa.gov/paleo/icecore/
Nowicki M, Ribbe L., 2001 Problemy ekorozwoju Polski,
Agencja Reklamowo-Wyd. A. Grzegorczyk, Warszawa 2001
Olejnik J. 2009, Zmiany klimatyczne i ich wpływ na rolnictwo w Polsce,
Fundacja na Rzecz Polskiego Rolnictwa
http://www.regioportal.pl/pl28/teksty1637, lipiec 2012
Strategies, PEER,
http://www.peer.eu/fileadmin/user_upload/publications/PEER_Report1.pdf, lipiec 2012
Plan Nacional De Adaptación Al Cambio Climatico Oficina Espaniola De Cambio
Climtico;
Rapiejko P. , 2012,
Choroby alergiczne górnych dróg oddechowych w aspekcie zmian klimatycznych,
Portal internetowy www.klimatazdrowie.pl, lipiec 2012
Rapiejko P.,2012, Schorzenia górnych dróg oddechowych w dobie zmian klimatycznych,
Portal internetowy
www.klimatazdrowie.pl, lipiec 2012
ONZ 2010 V Raport Rządowy dla Konferencji Stron Ramowej Konwencji Narodów
Zjednoczonych w sprawie zmian klimatu, 2010 r.
82
83
EUROPEJSKIE CENTRUM KLIMATU I ŚRODOWISKA
STRATEGIA ADAPTACJI POLSKI DO ZMIAN KLIMATU
Nowicki M, Ribbe L., 2001 Problemy ekorozwoju Polski,
SGOR, 2007, Swedish Government Official Reports, Sweden Facing Climate Change -
Agencja Reklamowo-Wyd. A. Grzegorczyk, Warszawa 2001
Threats and Opportunities Final Report From The Swedish Commission On Climate
And Vulnerability;
Olejnik J. 2009, Zmiany klimatyczne i ich wpływ na rolnictwo w Polsce,
Fundacja na Rzecz Polskiego Rolnictwa
Skotak K., Bratkowski J., Woda w kąpieliskach
http://www.regioportal.pl/pl28/teksty1637, lipiec 2012
Portal internetowy www.klimatazdrowie.pl, lipiec 2012
ONZ 2010 V Raport Rządowy dla Konferencji Stron Ramowej Konwencji Narodów
Zjednoczonych w sprawie zmian klimatu, 2010 r.
Stanowisko Rządu z 19 marca 2010 r. ws. Dokumentu pozalegislacyjnego KE „Biała
Księga KE ws. adaptacji: w kierunku pełnej strategii adaptacji UE (COM(2009) 147
Pachauri, R.K. Reisinger, A. (Eds.) 2007,
Szwed, M., Karg, G., Pińskwar, I., Radziejewski, M., Graczyk, D., Kędziora, A.,
Contribution of Working Groups I, II and III to the Fourth Assessment Report
and Kundzewicz, Z. 2010 Climate change and its effect on agriculture, water resources
of the Intergovernmental Panel on Climate Change, IPCC, Geneva, Switzerland
and human health sectors in Poland, Nat. Hazards Earth Syst. Sci., 10, 1725-1737
PEER 2009, Europe Adapts to Climate Change, Comparing National Adaptation
Strategies, PEER,
http://www.peer.eu/fileadmin/user_upload/publications/PEER_Report1.pdf, lipiec 2012
Plan Nacional De Adaptación Al Cambio Climatico Oficina Espaniola De Cambio
Climtico; S. G. Para la prevención de la contaminación y del cambio climático
Tans P. 2012, Trends in Atmospheric Carbon Dioxide,
http://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends/ lipiec 2012
TEEB 2010, Mainstreaming the economics of nature a synthesis of the approach,
conclusions and recommendations of TEEB
UNFCCC 2012 a, United Nations Framework Convention on Climate Change
Rapiejko P. , 2012, Choroby alergiczne górnych dróg oddechowych w aspekcie zmian
http://unfccc.int/resource/docs/convkp/conveng.pdf
klimatycznych,
Portal internetowy www.klimatazdrowie.pl, lipiec 2012
UNFCCC 2012 b, Kyoto Protocol to the United Nations Framework Convention
on Climate Change
Rapiejko P.,2012, Schorzenia górnych dróg oddechowych w dobie zmian klimatycznych,
http://unfccc.int/resource/docs/convkp/kpeng.pdf
Portal internetowy www.klimatazdrowie.pl, lipiec 2012
84
85
EUROPEJSKIE CENTRUM KLIMATU I ŚRODOWISKA
STRATEGIA ADAPTACJI POLSKI DO ZMIAN KLIMATU
UNFCCC 2012 c, Durban Climate Change Conference,
http://unfccc.int/meetings/durban_nov_2011/meeting/6245/php/view/decisions.php
lipiec 2012
VROM, 2007, Ministry of Housing, Spatial Planning and the Environment, Ministry
of Transport, Public Works and Water Management, Ministry of Agriculture, Nature
and Food Quality, National Programme for Spatial Adaptation To Climate Change
(Netherland);
Zdrojewski T. 2012, Choroby układu krążenia,
Portal internetowy www.klimatazdrowie.pl, lipiec 2012
86
87
STRATEGIA ADAPTACJI
POLSKI DO ZMIAN KLIMATU
Download

strategia adaptacji polski do zmian klimatu