ZESPÓŁ PROJEKTOWY
Uczniowie klasy 1 b Społecznego Gimnazjum Nr 7
im. Juliusza Słowackiego w Krakowie:
1. Ignacy Morawski-Filak
2. Szymon Olszak
3. Mikołaj Reiter
4. Bartłomiej Słupik
OPIEKUN PROJEKTU (PROMOTOR)
ANNA KORSKA
Kraków, 11.10.2014
Spis treści
1.
Wstęp ............................................................................................................................. 3
2.
Jak powstały Sudety? ..................................................................................................... 4
3.
2.1
Historia powstania Sudetów .................................................................................... 4
2.2
Budowa Sudetów – mapa i budowa geologiczna ..................................................... 6
Jak budowa geologiczna Sudetów wpłynęła na ich krajobraz? ....................................... 7
3.1
Uskok Brzeżny ........................................................................................................ 8
3.2
Równiny wysokogórskie z nielicznymi szczytami ..................................................... 8
3.3
Góry Stołowe........................................................................................................... 9
3.4
Inne sudeckie formacje skalne. ..............................................................................11
3.5
Wpływ wody na krajobraz Sudetów ........................................................................12
3.6
Jaskinie ..................................................................................................................13
3.7
Pozostałości po lodowcach. ...................................................................................14
3.8
Pozostałości po wulkanach ....................................................................................16
4. Jakie surowce mineralne kryją Sudety? Skały, złoża metali i węgla oraz kamienie
szlachetne. ...........................................................................................................................18
4.1
Podział skał w Sudetach ........................................................................................18
4.2
Surowce mineralne.................................................................................................20
4.3
Surowce skalne w Sudetach ..................................................................................20
4.4
Surowce metaliczne ...............................................................................................22
4.5
Surowce energetyczne ...........................................................................................23
4.6
Kamienie półszlachetne i szlachetne. Podział i miejsca występowania. .................23
4.7
Powstawanie minerałów .........................................................................................26
5.
Dlaczego warto zostać geoturystą w Sudetach? ...........................................................27
6.
Podsumowanie ..............................................................................................................35
7.
Bibliografia ....................................................................................................................36
8.
English summary ...........................................................................................................37
2
1. Wstęp
Od dawna interesujemy się przyrodą, dlatego z propozycji przedstawionych nam przez promotorów
najbardziej spodobał nam się temat Pani Anny Korskiej “Sudety - raj dla geologów”. Wybraliśmy go
dlatego, że w przeciwieństwie do innych projektów, oprócz studiowania teorii z książek i różnych
publikacji internetowych, dawał duże możliwości działań w terenie.
Poszukiwanie ciekawych kamieni i minerałów, wędrówki w górach, zdjęcia interesujących formacji
skalnych, pozostałości po wulkanach i lodowcach – to coś, co oprócz nauki, kojarzy się również z
przygodą.
W realizacji projektu pomogły nam pytania badawcze:
1. Jak powstały Sudety? Historia kolejnych wypiętrzeń na tle tabeli stratygraficznej.
Budowa i mapa geologiczna Sudetów.
2. W jaki sposób budowa geologiczna Sudetów wpłynęła na ich krajobraz?
Formacje skalne i ciekawe zjawiska geologiczne w Sudetach.
3. Jakie surowce mineralne kryją Sudety? Skały, złoża metali i węgla oraz kamienie
szlachetne
4. Czy warto zostać geoturystą w Sudetach? Ciekawe trasy i wycieczki, muzea i wystawy,
Geopark na terenie Karkonoskiego Parku Narodowego.
Nasz projekt powstał na podstawie różnych badań terenowych, wykładów i publikacji.
Najciekawsze z nich, w których braliśmy udział w czasie obozu szkolnego na Dolnym Śląsku, to:




wykład o przeszłości Sudetów, którego wysłuchaliśmy na Uniwersytecie Wrocławskim,
poszukiwanie i rozpoznawanie ciekawych minerałów (np. agatów, kryształów górskich i
ametystów) w Kamieniołomie Lubiechowa oraz cięcie i szlifowanie naszych pierwszych
geologicznych trofeów,
wycieczka na Szrenicę, w czasie której obserwowaliśmy ciekawe formy skalne i słuchaliśmy
wykładu Pana Przewodnika,
zwiedzanie odkrywkowej kopalni węgla brunatnego oraz elektrowni w Turowie.
W naszej pracy korzystaliśmy również z licznych książek, atlasów, artykułów i publikacji z internetu.
3
2. Jak powstały Sudety?
2.1 Historia powstania Sudetów
Sudety są uznawane za bardzo stare góry. Rzeczywiście historia ich powstawania sięga aż do ery
prekambru ponad 500 milionów lat temu. Sudety są dużo starszymi górami niż Tatry i Karpaty.
Analizując jednak historię gór, trzeba odróżnić pojęcie gór od górotworów. „Góry są tym, co widzimy
na powierzchni ziemi, a więc formą ukształtowania terenu. Pojęcie górotwór odnosi się z kolei do
struktur geologicznych znajdujących się pod powierzchnią ziemi.”1 Poprawne jest więc stwierdzenie,
że Sudety są starym górotworem.
Pierwsze procesy górotwórcze miały miejsce, kiedy na terenie Sudetów było morze. Było to w
późnym proterozoiku i kambrze. Następnie w erze ordowiku i syluru (około 450 mln lat temu), w
trakcie orogenezy2 kaledońskiej, doszło do fałdowania się górotworów i wypiętrzył się wtedy łańcuch
górski tworząc Prasudety. Z tego okresu pochodzą w Sudetach głównie wapienie krystaliczne.
Kolejnym ważnym wydarzeniem w historii Sudetów była orogeneza waryscyjska (zwana też
hercyńską), która miała miejsce w karbonie i permie (około 300 mln lat temu). Wtedy nastąpiły
ponowne ruchy górotwórcze i kolejne fałdowania powierzchni. W permie niektóre części Sudetów
zostały wydźwignięte, tworząc krótkie pasma górskie. W innych miejscach teren obniżył się, tworząc
szerokie kotliny. Pomiędzy skały wdarła się magma. „Pod wpływem gorącej magmy skały uległy
przeobrażeniu i powstały z nich skały twardsze od granitów, trudniej poddające się niszczącemu
działaniu czynników klimatycznych.”3 Z takich skał, zwanych hornfelsami, zbudowana jest między
innymi Śnieżka. Dzięki temu przetrwała ona późniejsze przeobrażenia.
Po przeobrażeniach w permie większość Polski, łącznie z Karpatami była zalana, natomiast Sudety
były lądem. W kolejnych okresach Sudety zaczęły powoli ulegać erozji, a więc „procesowi niszczenia
powierzchni terenu przez wodę, wiatr, słońce, siłę grawitacji i działalność organizmów.”4 Proces ten
doprowadził do zniszczenia i wyrównania gór. W efekcie niszczenia tych gór odsłoniło się wiele skał
metamorficznych i magmowych, które są charakterystyczne dla dzisiejszych Sudetów. Proces erozji
przetrwały najtwardsze skały, które możemy zobaczyć dziś w postaci charakterystycznych formacji
skalnych.
Istnienie dzisiejszych Sudetów zawdzięczamy orogenezie alpejskiej, która miała miejsce około 20
milionów lat temu w erze kenozoicznej, od epoki eocenu do miocenu. W tamtym czasie powstały
prawie wszystkie najwyższe łańcuchy górskie Europy. Na terenie Sudetów nastąpiło wypiętrzenie się
zrębów, dlatego góry te nazywamy zrębowymi. „Góry zrębowe powstają na skutek naprężeń w
skorupie ziemskiej, wywołanych działaniem sił tektonicznych wyzwolonych w czasie zderzeń płyt
litosfery. Naprężenia te prowadzą do pękania i przemieszczania mas skalnych wzdłuż linii spękań,
1
Paweł Wolniewicz, Nie ma starych gór. To kiedy powstały Sudety i góry Świętokrzyskie?,
http://zywaplaneta.pl/sudety-i-gory-swietokrzyskie/ [dostęp: 11.10.2014 r.]
2
Orogeneza oznacza ruch górotwórczy
3
Konstanty Stecki, Osobliwości, piękno i geneza krajobrazu Polski, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne,
Warszawa, I wydanie 1978 r., Rozdział Sudety str. 153.
4
Erozja - definicja http://pl.wikipedia.org/wiki/Erozja, [dostęp: 11.10.2014 r.]
4
czyli uskoków, co prowadzi do utworzenia zrębów i rowów tektonicznych.”5 Charakterystyczną
pozostałością po orogenezie alpejskiej jest uskok brzeżny.
Ostateczne ukształtowanie gór nastąpiło w plejstocenie (1,8 mln do 10 tys. lat temu). Wtedy lądolód
zaczął nasuwać się na tereny dzisiejszych Sudetów. Pozostawił on po sobie kotły polodowcowe,
moreny i formacje skalne. Lądolód naniósł też na tereny przedgórza wiele osadów, przez co
zmniejszył się uskok brzeżny.
Trzeba jeszcze wspomnieć, że na terenie Sudetów w różnych okresach występowały wulkany. Po
najstarszych wulkanach sprzed około 450 milionów lat pozostały tylko skały. Ostatni okres
występowania wulkanów to oligocen i miocen.
Dzisiejszy obraz Sudetów został ukształtowany przez wydarzenia geologiczne z różnych okresów.
Najbardziej do wyglądy gór przyczyniła się orogeneza alpejska, natomiast największy wpływ na
górotwór miała orogeneza waryscyjska. Wędrując dzisiaj po Sudetach można napotkać pozostałości
po wszystkich tych wydarzeniach.
Tabela stratygraficzna
Era
Okres
czwartorzęd
kenozoiczna
trzeciorzęd
mezozoiczna
paleozoiczna
Epoka
holocen
plejstocen
pliocen
miocen
oligocen
eocen
paleocen
kreda
jura
trias
perm
karbon
dewon
sylur
ordowik
kambr
proterozoiczna
archaiczna
Wiek (mln lat)
0,01 - teraz
1,8 - 0,01
5,5 - 1,8
23 - 5,5
34 - 23
53 - 34
65 - 53
65 - 144
206 - 144
248 - 206
290 - 248
354 - 290
417 - 354
440 - 417
495 - 440
543 - 495
2500 - 543
4500 - 2500
Wydarzenia w Sudetach
lodowce
orogeneza alpejska
erozja Sudetów
orogeneza waryscyjska
orogeneza kaledońska
Tabela stratygraficzna – opracowanie Mikołaj Reiter
5
Jak powstają góry? http://geografiacd.blogspot.com/2013/04/jak-powstaja-gory-gory-powstaja-na.html
[dostęp: 11.10.2014 r.]
5
2.2 Budowa Sudetów – mapa i budowa geologiczna
Sudety znajdują się na pograniczu Polski, Czech i Niemiec. Ciągną się od północnego zachodu (Góry
Izerskie) ku południowemu wschodowi (do Gór Opawskich i Bramy Morawskiej). Ich najwyższym
pasmem są Karkonosze, a najwyższym szczytem jest Śnieżka (1603 m n.p.m.). Jak zostało
wspomniane w poprzednim rozdziale – historia powstawania Sudetów jest bardzo stara – proces ich
powstawania rozpoczął się wiele milionów lat wcześniej niż Tatr i Karpatów. Stąd ich inny wygląd i
inna budowa geologiczna. Jako jedne ze starszych europejskich górotworów, są zbudowane z wielu
rodzajów skał, m.in. granitów, bazaltów, piaskowców, a także wapieni.
Główne pasma górskie Sudetów i ich budowa geologiczna
- granity
- bazalty
- porfiry
- gnejsy
- marmury
- zlepieńce
- wapienie
- łupki
- piaskowce
-zlepieńce
- gnejsy
- węgiel kamienny
- łupki
- granity
- porfiry
- hornfels
- piaskowce
- granit
-zlepieńce
-bazalt
- węgiel
kamienny
- hornfels
- piaskowce
- piaskowce
-zlepieńce
-margle
- gnejsy
- piaskowce
-zlepieńce
- wapienie
- gnejsy
- porfiry
-marmury
- łupki
- łupki
- marmury
- gnejsy
-margle
-marmury
- piaskowce
- bazalty
- łupki
- łupki
Źródło mapa bazowa: https://sites.google.com/site/naszpieknykraj/home/sudety [dostęp:4/10/2014)]; Opracowanie
Szymon Olszak i Bartłomiej Supik.
6
Mapa geologiczna Sudetów- http://www.granimex-granit.pl/upload/upload/mapa_dolnego_slaska.jpg
3. Jak budowa geologiczna Sudetów wpłynęła na ich krajobraz?
Wędrując dzisiaj po Sudetach, na każdym kroku napotykamy wiele dowodów na ich długą i burzliwą
historię. Chaotycznie rozrzucone, dziwacznie poukładane na sobie okruchy skał, wielkie równiny w
najwyższych częściach gór, zręby, uskoki i rozległe kotliny, nieliczne szczyty wystające ponad łąki,
kaniony, wodospady, jaskinie.
Panorama Sudetów – widok ze Śnieżki, http://sudety.info.pl
http://sudety.info.pl
Kotły, jeziora i moreny są znakiem, że kiedyś były tu lodowce, a słabo już widoczne stożki wulkaniczne
i skały bazaltowe są wspomnieniem po burzliwej i gorącej przeszłości gór. Przyjrzyjmy się kilku
przykładom.
7
3.1 Uskok Brzeżny
Zanim wybierzemy się na wycieczkę, warto spojrzeć na mapę. Już na pierwszy rzut oka widać wyraźne
linie - uskoki - oddzielające góry od wyżyn i nizin. Najdłuższy z nich jest nazywany Uskokiem
Brzeżnym.
Uskok brzeżny - widok z Łysej Góry
Źródło: http://lubczasopismo.salon24.pl
Uskok brzeżny - mapa satelitarna
Źródło: http://www.pgi.gov.pl
Na skutek ruchów tektonicznych skorupa ziemska pękała, a masy skalne przemieszczały się wzdłuż
pęknięć – uskoków.
Uskok Brzeżny oddziela Sudety od Przedgórza Sudeckiego. Na mapie satelitarnej dobrze widoczny
jest również uskok Kaczawski.
3.2 Równiny wysokogórskie z nielicznymi szczytami
Łańcuchy górskie Sudetów wyróżniają się spośród innych gór. To przede wszystkim wyrównane
wierzchowiny, z których sporadycznie wystają odrębne szczyty o małych różnicach wysokości.
Najwyższy szczyt Sudetów - Śnieżka (1603 m n.p.m.), wznosząca się 200 m ponad Równię pod
Śnieżką, zbudowana jest z odpornych na erozję hornfelsów. Są one bardziej odporne na wietrzenie,
niż inne skały. Dłużej też opierają się działaniu wiatru, wody i klimatu, często tworzą wierzchołki gór.
8
Widok na Śnieżkę http://pl.wikipedia.org
Innym przykładem jest szczyt Szrenicy (1.369 m n.p.m). Zbudowany jest on z granitu karkonoskiego,
który wietrzejąc utworzył rumowiska (gołoborza) i ciekawe formacje skalne.
Szrenica- http://fotowycieczki.blogspot.com/2012/04/sniezne-koty.html
3.3 Góry Stołowe
Jednym z bardziej interesujących pasm górskich Sudetów
są Góry Stołowe, znane z niesamowitych formacji
skalnych. Są największą grupą gór piaskowcowych
w Europie. W przeciwieństwie do reszty Sudetów, pasmo
to nie zostało sfałdowane. Poziome warstwy piaskowców,
które utworzyły się z osadów zgromadzonych na dnie
morza, zostały wyniesione i przez miliony lat poddawane
były erozji. Wiatr, woda i temperatura wyrzeźbiły w nich
niesamowite kształty, uskoki, kaniony i labirynty skał.
Najwyższy szczyt - Szczeliniec Wielki (919 m n.p.m.) i
otaczające go fantastyczne formacje skalne są wielką
atrakcją turystyczną Sudetów. Już same ich nazwy:
"Wielbłąd", "Koński Łeb", "Kwoka", ‘’Słoń’’, "Kołyska",
świadczą o ich niezwykłym wyglądzie. Najgłębsza, 30 metrowa szczelina nazywana jest ‘’Piekłem”.
Widok na Szczeliniec
http://www.stolowe.infopl.info/index.php/warto_zobaczyc/
szczeliniec
9
Grzyb skalny w Górach Stołowych
http://www.stolowe.infopl.info
Wielką ciekawostką Gór Stołowych są skalne grzyby. Powstają, gdy dwie warstwy piaskowców o
różnych twardościach zostają poddane erozji. Warstwa górna wietrzeje wolniej, tworząc kapelusz.
Dolna rozpada się szybciej, tworząc coraz cieńszy trzon.
Piaskowiec
twardy
Piaskowiec miękki
Schemat powstawania grzybów skalnych pod wpływem erozji. Autor: Bartłomiej Słupik
Chybotki to inny, ciekawy efekt wietrzenia skał. To ruchome kamienie, które z łatwością można
rozkołysać, a one po chwili wahania, wracają do pierwotnego położenia. Na terenie Sudetów jest
kilka bardzo znanych chybotków. Jeden z nich znajduje się w Górach Stołowych, w okolicy Szczelińca.
Przykład chybotka
http://kalejdoskop.h2.pl/sudety/sudety.php
10
3.4 Inne sudeckie formacje skalne.
Nie tylko Góry Stołowe są pełne fantazyjnych
skał. Ciekawe formacje możemy zobaczyć
również w innych częściach Sudetów. W czasie
naszej wycieczki na Szrenicę widzieliśmy Trzy
Świnki, Końskie Łby, Twarożnik, Borówczane Skały
i Kukułcze Skały.
Te grupy skalne powstały na skutek wietrzenia
granitu karkonoskiego, z którego zbudowany jest
również szczyt Szrenicy.
Widoczne
na
nich
pęknięcia,
kociołki
wietrzeniowe6, a nawet (jak na Twarożniku) luźno
leżące na sobie granitowe bloki, to skutek
długotrwałego działania sił przyrody na twardą
skałę.
aut. Bartek Słupik: Kukułcze Skały i Wahadło
aut. Bartłomiej Słupik: Kukułcze Skały i Wahadło
aut. Bartłomiej Słupik: Twarożnik
6
Kociołek wietrzeniowy - forma wietrzenia powierzchni skalnych, mająca postać kolistej lub wydłużonej misy
(pl.wikipedia.org)
11
3.5 Wpływ wody na krajobraz Sudetów
Potoki i rzeki górskie są tym elementem przyrody, który bardzo mocno wpływa na rzeźbę terenu.
Tam, gdzie twardsze skały łączą się z mniej odpornymi, woda wyrzeźbiła uskoki i potoki, które
spadają niewielkimi kaskadami. Najbardziej znane wodospady Sudetów to: Wodospad Kamieńczyka,
Wodospad Wilczki, Wodospad Szklarki, Wodospad Podgórnej i Wodospad Łomniczki.
Wodospad Kamieńczyka
aut. Nieznany (szlak.info)
Wodospad Wilczki
aut. Nieznany (szlak.info)
Schemat powstawania wodospadu Wilczki,
http://geoportal.pgi.gov.pl
12
Wodospad Wilczki powstał na linii uskoku, wzdłuż którego gnejsy uległy pokruszeniu. Sam próg
wodospadu zbudowany jest z twardszych gnejsów. Pod wpływem wody odrywają się od niego bloki
skalne – próg się cofa (erozja wsteczna). U podstawy Wodospadu Wilczki utworzył się kocioł
eworsyjny – zagłębienie żłobione przez obracane siłą wody głazy.
Ciekawostką związaną z działaniem wody, są marmity. Nazywane są również garncami wodnymi. Są
to wyżłobienia w skałach, utworzone przez kamienie i głazy obracane płynącą lub spadającą na nie z
wodospadu wodą. Najczęściej kojarzy się je z działaniem lodowców i wypływającej z nich wody.
Największe marmity mają parę metrów głębokości i kilka metrów średnicy. Najwięcej – 8 marmitów
znajduje się na rzece Kamiennej. Dwa z nich są stale zalane wodą.
Marmit w skale granitowej
aut. Tomasz Gadomski
3.6 Jaskinie
Mówiąc o wpływie geologii na rzeźbę terenu Sudetów, nie można zapomnieć o jaskiniach.
Najpiękniejsza z nich, Jaskinia Niedźwiedzia, jest jaskinią krasową.
Powstała w skale wapiennej wciśniętej między twardsze łupki krystaliczne i paragnejsy Masywu
Śnieżnika, na skutek działania wody, która spomiędzy twardszych warstw wypłukała ze złóż marmuru
węglan wapnia – związek, z którego zbudowane są skały wapienne. Woda była również
„budowniczym” jaskini – z rozpuszczonych w niej związków bardzo powoli tworzyły się piękne
nacieki, stalaktyty, stalagmity i stalagnaty.
Jaskinia Niedźwiedzia została odkryta w 1966 roku. Jej łączna długość to około 4 km, ale dla turystów
udostępniona jest jedynie jej część. Oprócz pięknych skalnych „rzeźb” można w niej obejrzeć również
szczątki – kości zwierząt jaskiniowych.
13
Jaskinia Niedźwiedzia
aut. Artur Niedbała
Inne, piękne jaskinie sudeckie, które warto zobaczyć to: Jaskinia Radochowska, Dziurawy Kamień czy
Solna Jama.
3.7 Pozostałości po lodowcach.
W epoce plejstocenu (około 2 miliony lat temu) nastąpiło ochłodzenie klimatu i obfite opady śniegu.
W Karkonoszach śnieg gromadził się w niszach i zagłębieniach górskich, z biegiem czasu zamieniając
się w lód i tworząc górskie lodowce. Nie należy ich mylić z lądolodem skandynawskim, który nasunął
się z północy i oparł się najdalej o Kotlinę Jeleniogórską. Po górskich lodowcach pozostały w Sudetach
następujące formy polodowcowe: kotły polodowcowe, moreny i jeziora.
Kotły polodowcowe
Kocioł polodowcowy to wielka półkolista nisza powstała w wyniku erozji lodowcowej i wietrzenia
mrozowego. Od strony stoku górskiego kocioł otoczony jest stromymi ścianami skalnymi, a od strony
doliny skalistym progiem. W większości kotłów lodowcowych występujących w Karkonoszach
znajdują się jeziora7.
Kotły powstały w miejscach, w których ze względu na ukształtowanie terenu gromadziły się duże
ilości śniegu. Ze względu na panujący wówczas bardzo zimny klimat, śnieg ten nie topniał i zamieniał
się w lód. Tak powstały lodowiec powodował erozję podłoża i podcinał okoliczne szczyty, tworząc w
niektórych miejscach nisze, które obecnie mają kształt kotłów.
Karkonoskie kotły powstały w granitach. Mają bardzo strome ściany skalne oraz widoczne na nich
żleby i turnie. W niektórych miejscach występują stożki usypiskowe, powstałe z okruchów skalnych,
które odpadły ze stromych ścian. Dno kotła jest płaskie. W kotłach występuje specyficzny mikroklimat
(chłodno, wilgoć) i roślinność
7
Zob. Zlodowacenia w Polsce, http://www.wiking.edu.pl/article.php?id=285, [dostęp: 11.10.2014 r.]
14
W Karkonoszach od strony polskiej znajduje się sześć kotłów polodowcowych: Wielki Śnieżny Kocioł,
Mały Śnieżny Kocioł, Kocioł Jagniątkowski, Kocioł Wielkiego Stawu i Kocioł Łomniczki. Podczas naszej
wycieczki na Szrenicę widzieliśmy Mały i Wielki Śnieżny Kocioł.
Zdjęcie - Widok z krawędzi Wielkiego Śnieżnego Kotła autorstwa Mikołaja Reitera
grań
żleb
turnia
stożek usypiskowy ściana skalna
Zdjęcie Wielkiego Śnieżnego Kotła autorstwa Jana Wieczorka, źródło: http://dzikiesudety.blogspot.com/2014/06/snieznekoty.html. Opracowanie na zdjęciu występujących elementów w kotle – Mikołaj Reiter
15
Moreny
Morena to materiał skalny, transportowany lub pozostawiony przez lodowce. Składa się z różnej
wielkości głazów, bloków, kamieni, okruchów, po piasek i pył skalny. Morena pochodzi z obrywów i
usypisk, spadających lub zsuwających się na powierzchni lodowca8. Charakterystyczne dla lodowców
górskich są moreny boczne i środkowe. Morena często mylona jest z rumowiskiem, które widzieliśmy
na Szrenicy. Rumowisko powstało w zupełnie inny sposób – tj. w wyniku wietrzenia skał.
Zdjęcie wałów morenowych w Śnieżnych Kotłach autorstwa Jana Wieczorka, źródło
http://dzikiesudety.blogspot.com/2014/06/sniezne-koty.html
3.8 Pozostałości po wulkanach
Pierwszy okres występowania wulkanów na terenie obecnych Sudetów to wczesna era paleozoiczna,
ok. 500 mln lat temu. Wulkany znajdowały się wówczas na dnie morza. Po ówczesnych wulkanach
zachowała się jedynie ich lawa w postaci skał bazaltowych. Na terenie Sudetów można napotkać tzw.
struktury poduszkowe bazaltów, które powstają, gdy lawa wylewa się bezpośrednio do morza. Takie
lawy poduszkowe można napotkać we Wleńskim Gródku na Przedgórzu Sudeckim9.
Zdjęcie lawy poduszkowej autorstwa
Eurico Zimbres, źródło:
http://zywaplaneta.pl/wulkany-wpolscepaleozoik/
8
Zob. www.portalwiedzy.onet http://portalwiedzy.onet.pl/27934,,,morena,haslo.html, [dostęp: 11.10.2014 r.]
9 Zob. Paleozoiczne wulkany z rejonu Dolnego Śląska
http://muzeum.pgi.gov.pl/lekcje_int/wulkany/wulkany_sudetow.htm, [dostęp: 11.10.2014 r.]
16
Inną pozostałością po erupcjach wulkanów z czasów paleozoicznych są Organy Wielisławskie w
Górach Kaczawskich. Jest to duża ściana z powulkanicznych skał (riolitów), na której widać
charakterystyczne spękania.
Zdjęcie Organów Wielisławskich autorstwa Mikołaja Reitera
W erze kenozoicznej na terenie Sudetów istniały typowe wulkany w postaci stożków. Ostatnie z nich
zniknęły z tego terenu kilka milionów lat temu. Pozostałością po tych wulkanach są charakterystyczne
szpiczaste wzgórza. Nie są to jednak dawne stożki wulkaniczne, chociaż na to wyglądają. Są to
pozostałości kominów wulkanicznych (neki wulkaniczne), a więc kanałów, poprzez które
wydostawała się lawa. Po zastygnięciu lawa stworzyła twardą skałę bazaltową, która w
przeciwieństwie do całego wulkanu przetrwała proces wietrzenia. Przykładami takich pozostałości po
wulkanach są na przykład Ostrzyca Proboszczowicka i Wilcza Góra.
Ostrzyca Proboszczowicka – zdjęcie autorstwa Jana Wieczorka- źródło: www.dzikiesudety.blogspot.com
17
4. Jakie surowce mineralne kryją Sudety? Skały, złoża metali i węgla oraz
kamienie szlachetne.
Sudety, a w szczególności odwiedzone przez nas na obozie Góry Kaczawskie i Karkonosze to
niewątpliwie jeden z najciekawszych pod względem geologicznym obszarów Polski. Uwagę
geoturysty przykuwa przede wszystkim duże zróżnicowanie petrograficzne skał i ciekawa tektonika
terenu. Są one dowodem licznych procesów geologicznych, jakie zachodziły na tym terenie przez
wiele milionów lat.
Nasza wycieczka na Szrenicę – zdjęcie autorstwa Mikołaja Reitera
4.1 Podział skał w Sudetach
W konsekwencji zróżnicowanych ruchów górotwórczych i różnej odporności skał na niszczenie w
Sudetach ukształtowały się niezwykle urozmaicone i piękne krajobrazy sudeckie, które mieliśmy
okazję podziwiać podczas obozu. W górach tych występują wszystkie typy skał: magmowe,
metamorficzne i osadowe, co obrazuje poniższy diagram.
18
PODZIAŁ SKAŁ WYSTĘPUJĄCYCH W SUDETACH
SKAŁY
MAGMOWE
OSADOWE
(WULKANICZNE)
METAMORFICZNE
(PRZEOBRAŻONE)
PRZYKŁADY W SUDETACH
GŁĘBINOWE:
GRANITY
WYLEWNE:
ZLEPIEŃCE
GNEJS
ŁUPKI
HORNFELS
PIASKOWCE
MARMUR
WAPIENIE
KWARCYT
BAZALTY
PORFIRY
MARGLE
WĘGLE
DIAGRAM (opracowanie Szymon Olszak)
19
4.2 Surowce mineralne
Sudety obfitują w liczne surowce mineralne miedzy innymi węgiel kamienny, brunatny, rudy miedzi,
uranu, srebra, złota, kamienie półszlachetne i szlachetne oraz różne surowce skalne. Ze względu na
ogromną różnorodność tych surowców w naszej pracy skupiliśmy się tylko na tych, z którymi
zetknęliśmy się w trakcie obozu jak też na tych, o których słyszeliśmy z ust przewodników podczas
odwiedzonych na obozie miejsc. Poniższa mapa obrazuje występowanie najważniejszych surowców
naturalnych w Sudetach i na Przedgórzu Sudeckim.10
Bazalty: Wilków
Miedź i srebro: Legnicko –
Głogowski Okręg Miedziowy
Złoto: Złotoryja,
Lwówek Śląski
Granity: Strzegom i
Strzelin
Węgiel brunatny:
Zagłębie Turoszowskie
Złoto: Złoty Stok
Uran: Kowary
Węgiel kamienny:
Zagłębie Wałbrzyskie
Bazalty: Lutynia
4.3 Surowce skalne w Sudetach
Podstawowymi budulcami skał są minerały, „Minerał to związek chemiczny, rzadziej pierwiastek
rodzimy o określonym składzie chemicznym i właściwościach fizycznych, odznaczający się stałym
stanem skupienia, powstający w wyniku procesów geologicznych lub kosmologicznych”11. Występują
skały zbudowane z jednego rodzaju minerału (skała monomineralna np.: marmur) lub z różnych
minerałów (skała polimineralna np.: granit).
10
Surowce mineralne w Sudetach, opracowanie Szymon Olszak, na podstawie: mapa bazowa
http://www.scholaris.pl, (dostęp 4.10 2014),
11
J. Burda, Uczę się geologii w Górach Kaczawskich, przewodnik geologiczny, Sosnowiec 2001, s. 9
20
Do najczęściej spotykanych surowców skalnych eksploatowanych w Sudetach należą granity, bazalty,
porfiry, wapienie, marmury i piaskowce.
Słynne na całą Polskę są kamieniołomy granitu w Strzegomiu i Strzelinie, a granit tam wydobywany
możemy spotkać w każdym rejonie Polski, jako materiał wykorzystywany do budowy dróg oraz jako
materiał dekoracyjny i wykończeniowy w budownictwie. Granit jest skałą o strukturze krystalicznej i
w zależności od składu przybiera różne barwy, najczęściej szare, jasnoszare, niekiedy prawie białe,
białoróżowe, zielone, czerwone.
Granit, kamieniołom w Strzegomiu, Dolny Śląsk, ze zbiorów Uniwersytetu Pedagogicznego w Krakowie, fot.
Bartłomiej Słupik
Dolny Śląsk jest również jedynym w Polsce regionem, gdzie eksploatuje się na skalę przemysłową
skałę bazaltową, niezbędną ze względu na swe właściwości (wytrzymałość i odporność na wietrzenie)
przy budowie dróg i autostrad (kruszywo bazaltowe). Bazalt jest skałą wylewną o strukturze bardzo
drobnoziarnistej o barwie czarnej, szarej lub zielonej.
Bazalt, kamieniołom Lubiechowa, Dolny Śląsk, zbiór własny, fot. Bartłomiej Słupik
21
W dolinie Kaczawy znajdują się duże kamieniołomy eksploatujące wapienie i porfiry, a marmur
wydobywany jest głównie ze złóż w rejonie Gór Złotych (patrz mapa str. 20).
Marmur, zbiory własne, fot. Szymon Olszak
4.4 Surowce metaliczne
Już w przeszłości w Sudetach wydobywano różne cenne metale i kruszce, pozostałościami po tym
wydobyciu są stare kopalnie stanowiące dzisiaj atrakcje turystyczne wielu miejsc (np. kopalnia uranu
w Kowarach, kopalnia złota w Złotym Stoku).
Poszukiwanie złota wciąż rozpala wyobraźnie ludzi, jednak ilość kruszcu znajdowanego w tym
obszarze nie była wystarczająca, aby rozwinął się przemysł wydobywczy. Największymi ośrodkami
wydobywczymi były: Stara Góra, Wielisław Radomice w Górach Kaczawskich oraz w Sudetach
Wschodnich - Złoty Stok.12
Złoto, zbiór Muzeum Geologicznego we Wrocławiu, fot. Mikołaj Reiter
12
Surowce Mineralne Dolnego Śląska, pod red. Kazimierza Dziedzica, Wrocław, Wydawnictwo Polskiej
Akademii Nauk, 1979, s.166
22
Co ciekawe dzisiaj również w Polsce wydobywa się złoto, ale jest to produkt uboczny prze wytopie
miedzi w Zagłębiu Legnicko-Głogowskim. Również srebro jest pozyskiwane przy okazji wytopu miedzi,
a spółka KGHM Polska Miedź jest największym producentem srebra na świecie. Pozostałe złoża
srebra w Sudetach nie są już eksploatowane. Zagłębie Legnicko-Głogowskie jest największym w
Europie i jednym z ważniejszych obszarów wydobycia rud miedzi na świecie. Spółka KGHM w roku
2013 zajmowała 8 pozycję pośród światowych producentów miedzi.13
4.5 Surowce energetyczne
Do niedawna Okręg Wałbrzyski był ważnym miejscem wydobycia węgla kamiennego, jednak ze
względu na wysokie koszty eksploatacji (wąskie pokłady) kopalnie zostały zamknięte, chociaż węgiel
ten jest najwyższej jakości spośród wszystkich zasobów węgla kamiennego w Polsce.14
Obecnie na Dolnym Śląsku wydobywa się jedynie węgiel brunatny w ogromnej kopalni odkrywkowej
w okolicach Bogatyni „Kopalnia Węgla Brunatnego – Turoszów”, którą odwiedziliśmy podczas obozu.
Jest to jedno z 3 największych eksploatowanych złóż tego surowca w Polsce, obok kopalni w
Bełchatowie i w Koninie. Jako ciekawostkę można też wspomnieć o kopalniach uranu na terenie
Karkonoszy w okolicach Kowar. Wydobycie prowadzono tu jedynie po II wojnie światowej w latach
od 1948 do 1953 na polecenie ZSRR. Obecnie są to sztolnie wykorzystywane w celach turystycznych
(w 2002 roku otwarto podziemną trasę turystyczną w sztolni w Kletnie).
4.6 Kamienie półszlachetne i szlachetne. Podział i miejsca występowania.
Kamienie półszlachetne i szlachetne występują w przyrodzie i są dziełem natury. Poniżej
przedstawiamy umowny podział na kamienie szlachetne i półszlachetne.15
13
Najwięksi producenci miedzi na świecie, www.kghm.pl, (dostęp: 5.10.2014)
Lencewicz, J. Kondracki, Geografia Fizyczna Polski, PWN, Warszawa 1964, str. 374
15
Kamienie-szlachetne-polszlachetne-i-ozdobne-czyli-dyskretny-urok-burzuazji, www.blog.SklepBukowiec.pl
(dostęp: 5.10.2014)
14
23
W Sudetach można je spotkać w wielu miejscach (zwłaszcza w kamieniołomach, gdzie towarzyszą
różnym skałom). Występują zazwyczaj lokalnie i w niewielkich ilościach. Wiele z nich obecnie jest
przebranych i bardzo rzadkich, przez co znalezienie ich przez zwykłego turystę jest niezmiernie
trudne. Udało nam się jednak w czasie wycieczki geologicznej znaleźć kilka okazów agatów w
okolicach Nowego Kościoła. Agaty występują również na Pogórzu Izerskim, w Górach Kamiennych i
Wałbrzyskich.
Ametyst, zbiór własny, fot. Szymon Olszak
Kryształ górski, zbiór Muzeum Geologicznego Uniwersytetu Wrocławskiego, fot. Bartłomiej Słupik
24
Występowanie innych kamieni szlachetnych i półszlachetnych w Sudetach obrazuje poniższa mapa16.
Melafir „migdałowiec”, kamieniołom Lubiechowa, Dolny Śląsk, zbiór własny, fot. Szymon Olszak
16
W. Heflik, Kamienie ozdobne Polski, Wydawnictwa Geologiczne ,Warszawa 1989, dostępny w internecie:
http://mineraly.pg.gda.pl/Mapy/ (04-10-2014)
25
4.7 Powstawanie minerałów
Minerały powstały w drodze wielu skomplikowanych procesów i przemian na przestrzeni tysięcy lat
geologicznej historii Ziemi. Powstały one:
- z magmy,
- w wyniku procesów wietrzenia,
- ze szczątków pochodzenia biologicznego,
- w wyniku przemian metamorficznych17
Powstawanie minerałów z magmy odbywa się w trakcie przemian, jakie zachodzą w samej magmie
w trakcie ruchów tektonicznych Ziemi. Magma z wnętrza skorupy ziemskiej przesuwa się w górę,
ulega ochłodzeniu i tworzy się skała magmowa podlegająca różnym reakcjom chemicznym. W
rezultacie powstają nowe związki - nowe minerały. Pochodzenia magmowego są m.in. magnetyt,
turmalin, kwarc, kalcyt, melafir (powstałe z pęcherzyków gazów, tworzących szczeliny w skale, w
których następnie, po ulotnieniu gazów powstały minerały).
Powstawanie minerałów w wyniku wietrzenia. Wietrzenie to stały i nieprzerwalny proces
przeobrażeń skał pod wpływem różnych czynników fizycznych. Wyróżniamy wietrzenie: fizyczne
(zmiany temperatury i niszczące działanie mrozu), chemiczne (tlen atmosferyczny, kwas węglowy i
woda) i biologiczne. W wyniku wietrzenia powstają m.in. malachity i limonity.
Minerały ze szczątków pochodzenia biologicznego powstają z martwych szczątków roślin i zwierząt z
mórz i oceanów, które na przestrzeni czasu pod wpływem temperatury i ciśnienia przeobraziły się w
skały i minerały. Dobrym przykładem takiego minerału jest powszechnie znany bursztyn powstały z
żywicy drzew, czy węgiel powstały z karbońskich lasów.
Minerały metamorficzne powstały w wyniku kontaktu różnych czynników (temperatury, ciśnienia,
reakcji chemicznych) na już istniejące skały, które uległy różnym przeobrażeniom, tworząc formy
wtórne. W ten sposób powstały np. kwarce, miki, granaty, cyjanity.
Agaty są przykładem minerałów powstałych ze skał magmowych, a także osadowych. Tworzyły się w
procesie zastygania lawy. Występują wewnątrz owalnych buł zbudowanych z porfiru, natomiast same
buły tkwią luzem w glinie. Barwa agatów jest różnorodna, najczęściej występują wstęgowe agaty o
zabarwieniu brązowoszarym lub żółtobrunatnym, miejscami ze wstęgami o barwie czerwonej czy
szaroniebieskiej.
Zbiór agatów przywiezionych
z obozu, fot. Szymon Olszak
17
Powstawanie minerałów,(dostęp:10 października 2014), dostępny w Internecie
http://skalymineraly.cbapl.powstawani%20mineralow.html
26
5. Dlaczego warto zostać geoturystą w Sudetach?
Geoturystyka to wędrowanie po górach, podczas którego turysta poznaje ich budowę geologiczną,
rozpoznaje skały, dostrzega interesujące i niezwykłe formy, jakie powstały na naszej planecie w ciągu
milionów lat18. Erupcje wulkanów i zastyganie lawy, topnienie lodowców i inne naturalne zjawiska
przyrodnicze, o których pisali koledzy, odcisnęły swoje piętno na powierzchni i formie Ziemi.
Geoturysta zauważa ślady działania sił przyrody i patrzy na otaczający go krajobraz świadomy jego
historii i zdarzeń, które ten krajobraz stworzyły i kształtowały przez wieki.
Podczas obozu przekonaliśmy się o tym, że Sudety to wymarzony cel podróży geoturysty.
Niepowtarzalne cechy geomorficzne19 tego terenu umożliwiły powstanie tam geoparku. Leży on na
terenie Karkonoskiego Parku Narodowego chroniącego przyrodę Sudetów Zachodnich i Masywu
Karkonosko-Izerskiego.
Geopark to obszar chroniony, na którym można obserwować geostanowiska, czyli fragmenty
geosfery ujawniające historię Ziemi. Mają one znaczenie naukowe, pozwalają odtworzyć zjawiska
geologiczne, mają też walory krajobrazowe. Na terenie Karkonoskiego Parku Narodowego
zinwentaryzowano 66 stanowisk oraz 69 na terenie otuliny i w pozostałej części Karkonoszy20.
Geopark chroni przyrodę nieożywioną, odgrywa też rolę edukacyjną i naukową. Jest celem wycieczek
turystów zainteresowanych procesami zachodzącymi w Ziemi.
Państwowy Instytut Geologiczny prowadzi Centralny Rejestr Geostanowisk Polski, w którym można
znaleźć informacje dotyczące najcenniejszych obiektów geologicznych. Dla ułatwienia powstała
internetowa aplikacja pozwalająca wyszukać geostanowiska w danym rejonie oraz pobrać informacje
na ich temat.
W czasie naszej wędrówki obserwowaliśmy różnorodność skał i wyjątkowe formy terenu. Naszą trasę
rozpoczęliśmy w Marysinie i pierwszym geostanowiskiem była Szrenicka Skała, następnie Trzy Świnki
– formacja skalna po obu stronach granicy. Skałki te mają wysokość od kilku do kilkunastu metrów.
Następna skała to Twarożnik, którą tworzą poukładane na sobie bloki granitowe. Tutaj można
obserwować interesujące nieregularne spękania – tzw. ciosy granitowe. Ciosem granitowym nazywa
się pęknięcia i szczeliny w skałach, występujące w niewielkich odległościach od siebie i tworzących
swego rodzaju naturalny wzór. Cios powstaje na skale pod wpływem wiatru, ruchów tektonicznych, a
w skałach magmowych jest skutkiem krzepnięcia magmy21. Kolejne geostanowisko to Łabski Szczyt,
Wahadło i Kukułcze Skały – granitowe ostańce (skałki). Jest to wspaniały punkt widokowy, z którego
można obserwować okolicę, a także nieodległe Borówczane Skały.
18
Wg: C. Cwojdziński , W. Kozdrój, Sudety przewodnik geoturystyczny, Państwowy Instytut Geologiczny,
Warszawa 2007
19
Geomorfologia to nauka o formach i formowaniu powierzchni Ziemi. Jej zadaniem jest badanie jednego z
ważnych elementów środowiska geograficznego – rzeźby powierzchni Ziemi. Definicja M. Klimaszewski,
Geomorfologia, PWN, Warszawa, 1994
20
R. Knapik, P. Migoń, Karkonoski Park Narodowy z otuliną jako geopark krajowy, Przegląd Geologiczny, vol. 58
nr 11, 2010
21
Słownik Geografii Turystycznej Sudetów, t.3 Karkonosze, 1993
27
Trasa naszej wycieczki, Mapa turystyczna Polskie i Czeskie Karkonosze, fot. Ignacy Morawski – Filak
Podczas tej wędrówki oglądaliśmy różnorodne formy skalne, drobne odłamki i interesujące kamienie.
Jednak teren geoparku jest obszarem chronionym, więc nie wolno zbierać tam kamieni.
Na Pogórzu Kaczawskim znajduje się odsłonięcie porfirów na zboczu góry Wielisławka – Organy
Wielisławskie – pomnik przyrody nieożywionej. W trakcie stygnięcia lawy powstały tu
charakterystyczne słupy. Robią one imponujące wrażenie i doskonale pokazują historię Ziemi sprzed
milionów lat. Patrząc na te formacje łatwo sobie wyobrazić wylewającą się i zastygającą na wieki
lawę.
28
Organy Wielisławskie, fot. Ignacy Morawski-Filak
Pasję zbieracza kamieni szlachetnych i półszlachetnych można za to realizować w kamieniołomie.
Początkowo zbieraliśmy je w Kamieniołomie Lubiechowa. Kamieniołom jest imponujący, mimo że
nie jest duży.
Najwięcej kamieni (w tym agaty) znaleźliśmy jednak w lesie koło wsi Nowy Kościół. Szukaliśmy ich
pod czujnym okiem przewodnika, pana Piotra Satula, który pokazał nam, jak wyglądają i w których
miejscach możemy je znaleźć. Poszukiwania zakończyły się sukcesem, ponieważ każdy z nas wrócił do
domu z własnym okazem agatu. Po ich zebraniu Pan Przewodnik przecinał je specjalną maszyną z
diamentowym ostrzem. Jest to bardzo ciekawa i wyjątkowa atrakcja, która może stać się początkiem
pasji geoturysty, a piękne kryształy agatów są wyjątkową pamiątką.
Agaty fot. Ignacy Morawski-Filak
29
Agaty to półszlachetne minerały, które powstają w geodach. Geoda to pusta przestrzeń w skale,
która wypełnia się minerałem. Geody są charakterystyczne dla skał wulkanicznych, powstają kiedy
stygnąca lawa zatrzyma pęcherzyk gazu22.
Agaty mają charakterystyczne warstwowe wzory o różnych barwach, przeważnie szarych,
bladoróżowych i brunatnych. Pasiaste wzory powstawały, kiedy geoda stopniowo zapełniała się
krzemionką (związkiem chemicznym z grupy tlenków).
Proces powstawania agatów, fot. Internet - http://www.kollathdesign.com/
22
www.wikipedia.org
30
Geoda ametystowa, fot. Internet
W skałach Karkonoszy zapisała się pasjonująca historia Ziemi. Nasza wycieczka pozwoliła nam poznać
zaledwie fragment tego interesującego terenu. Dla geoturysty jest jeszcze wiele powodów, żeby
powrócić w te okolice i poznać je bliżej. Karkonosze pełne są ciekawych szlaków turystycznych, po
których można wędrować i podziwiać malownicze kotły, wodospady – np. Wodospad Szklarki, czy
Wodospad Kamieńczyka, w którym znajduje się Złota Jaskinia. Nazwali ją tak w XV wieku walońscy
poszukiwacze złota, skarbów, minerałów i kamieni szlachetnych. Nie można tu, co prawda znaleźć
złota, ale jest tu duże bogactwo minerałów, miedzi, żelaza, piasków kwarcowych i różnych kamieni
półszlachetnych.
Wodospad Szklarki, fot.: http://www.panoramio.com/photo/86236630
31
Wąwóz Kamieńczyka http://fotomargi754.blox.pl/
Poniżej wodospadu rozpościera się przepiękny Wąwóz Kamieńczyka. Jego solidne, granitowe ściany
stały się scenerią filmu “Opowieści z Narnii”.
Warto też przekroczyć granicę i odwiedzić czeski zamek Trosky zbudowany na skalnym masywie
pochodzenia magmowego.
Wyjątkowym miejscem jest też Karkonoska tundra – górskie tereny ponad górną granicą lasów o
skalistej rzeźbie terenu.
Pamiątką po ostatnim zlodowaceniu jest Torfowisko Upy przypominające subarktyczną tundrę. Jest
to unikatowe miejsce.
Najbardziej charakterystyczną i najczęściej podziwianą formą skalną w Karkonoszach widoczną z
prawie każdego miejsca są Pielgrzymy wznoszące się na 25m ponad otaczający je teren. Są one
położone we wschodniej części Śląskiego Grzbietu. Ich wyjątkową cechą są ciekawe spękania w
granicie oraz kociołki wietrzeniowe. Na powierzchni granitu występują smugi – szliry – o
zróżnicowanej odporności na wietrzenie. Tam gdzie szliry są mniej wytrzymałe na działanie wiatru
powstają kociołki wietrzeniowe.23 Współczesny geoturysta zna genezę tych interesujących form, ale
kiedyś wierzono, że kociołki zostały wydrążone przez pogan i służyły im do składania ofiar bogom.
Pielgrzymy to jedna z największych atrakcji przyrody nieożywionej w Karkonoszach.
23
Zob. M. Szałamacha, Zagadnienie genezy kociołków skalnych w granitach Karkonoszy, Czasopismo
Geograficzne, t.36, z. 2, Wrocław, 1965
32
Kociołki wietrzeniowe, http://www.fotosudety.pl/
Pielgrzymy http://www.kpnmab.pl
33
Oprócz wędrówek po szlakach turystycznych geoturysta powinien odwiedzić muzea geologiczne. Z
racji geologicznego bogactwa terenów Karkonoszy jest ich w tych okolicach wiele. Muzea gromadzą
ciekawe eksponaty, tłumaczą geologiczną historię naszej planety i prowadzą działalność naukową.
Jednym z ciekawszych jest Muzeum Geologiczne im. Henryka Teisseyre we Wrocławiu. Można w
nim oglądać wystawy czasowe i stałe, wśród nich wystawę poświęconą stratygrafii utworów skalnych
Sudetów i budowie geologicznej Sudetów. Bardzo ciekawa jest wystawa “Jak powstają skały”, która
pozwala zrozumieć, jakie przemiany zachodziły na tych terenach i jakie procesy doprowadziły do
powstania form, które możemy dzisiaj oglądać wędrując po górach.
Również we Wrocławiu warto odwiedzić Muzeum Mineralogiczne im. K. Maślankiewicza, w którego
zbiorach znajduje się około 30 tysięcy okazów minerałów z całego świata. Osobną kolekcją są agaty
Gór Kaczawskich. Obydwa wrocławskie muzea są oddziałami Uniwersytetu Wrocławskiego.
Opracowanie Ignacy Morawski - Filak
Dziedzictwo ziemi Karkonoszy jest niezwykle bogate i warte bliższego poznania. Patrząc na formę
Ziemi poznajemy jej fascynującą i bardzo odległą historię opowiadaną przez samą naturę. Dlatego
warto zostać geoturystą w Karkonoszach.
34
6. Podsumowanie
Wybierając temat projektu: Sudety - raj dla geologów, postanowiliśmy na czas obozu zamienić się w
geoturystów, którzy postarają się zbadać dlaczego Sudety są miejscem tak wartym odkrycia.
Przygotowania do wyjazdu rozpoczęliśmy dość wcześnie, szukając różnych informacji w internecie.
Nie było to łatwe. Ilość i bardzo naukowa forma tekstów, które czytaliśmy, nieco nas przytłoczyła. To
wszystko ułożyło się nam w głowach dopiero, gdy na własne oczy zobaczyliśmy Sudety. ‘’Hornfelsy”,
„skały metamorficzne”, „orogenezy” i „kociołki wietrzeniowe” przestały być tylko hasłami z
encyklopedii.
Podczas wycieczek i badań w terenie zrozumieliśmy, że Sudety to przede wszystkim góry bardzo
różnorodne, co wynika ze skomplikowanych i długich procesów górotwórczych, jakie w nich zaszły.
Liczne surowce naturalne, ciekawe formacje skalne, wodospady, jaskinie, minerały, kamienie
szlachetne - wszystko to czyni Sudety miejscem, w którym każdy geoturysta znajdzie coś dla siebie.
Sudety to historia zapisana w skałach. Należy tylko nauczyć się ją czytać.
I jeszcze jedna ważna sprawa, którą wydaje się, że powinniśmy ująć w podsumowaniu. Dzięki temu
projektowi dowiedzieliśmy się więcej o sobie i o tym, jak na początku trudno pracować razem –
w grupie. Na jej końcu stało się jasne, że powstało nie kilka oddzielnych rozdziałów, tylko nasza
jedna, wspólna praca. Dała ona nam dużo satysfakcji.
35
7. Bibliografia
1. Atlas Gór Polskich Sudety, Karpaty, Góry Świętokrzyskie, Warszawa, Wydawnictwo ExpressMap
Polska, 2010 r. str.9-11, str. 17-43,
2. Brygier Waldemar, Karkonosze polskie i czeskie, przewodnik, Pruszków, Oficyna Wydawnicza
Rewasz, 2013, str.8-9
3. Burda Joanna, Uczę się geologii w Górach Kaczawskich, Sosnowiec, F.H.U.BIX BIT, 2001, ISBN 8388687-10-7,
4. Dziedzic Kazimierz, Kozłowski Stefan, Surowce mineralne Dolnego Śląska, Wrocław, Zakład
Narodowy im. Ossolińskich, 1979,
5. Cwojdziński Stefan, Kozdrój Wiesław, Sudety przewodnik geoturystyczny, Warszawa, Państwowy
Instytut Geologiczny, 2007, ISBN 978-83-7538-170-2
6. Hutnik Ryszard, Piątek Eufrozyna, Vademecum zbieracza kamieni szlachetnych i ozdobnych,
Warszawa, Wydawnictwa Geologiczne,1984, ISBN 83-220-0199-1.
7.
Jak powstają góry?, (dostęp: 11 października2014), dostępny w
http://geografiacd.blogspot.com/2013/04/jak-powstaja-gory-gory-powstaja-na.html
Internecie:
8. Knapik Roksana, Migoń Piotr, Karkonoski Park Narodowy z otuliną jako geopark krajowy, Przegląd
Geologiczny, vol 58, nr 11, 2010, (dostęp: 4 października 2014) dostępny w Internecie:
http://www.pgi.gov.pl/images/stories/przeglad/2010rok/pg_2010_11_20.pdf
9. Kwilecki Krzysztof, Pietrzak Mariola, Geoturystyka jako forma wzbogacenia tradycyjnego modelu
kultury uzdrowiskowej na przykładzie Karkonoszy, (dostęp 4 października 2014) dostępny w
Internecie: http://www w.depot.ceon.pl/,
10. Lencewicz Stanisław, Kondracki Jerzy, Geografia Fizyczna Polski, Warszawa, Państwowe
Wydawnictwo Naukowe, 1964
11. Moreny, (dostęp: 11 października 2014), dostępny w Internecie: www.portalwiedzy.onet
http://portalwiedzy.onet.pl/27934,,,,morena,haslo.html
12. Stecki Konstanty, Osobliwości, piękno i geneza krajobrazu Polski, Warszawa, Wydawnictwa
Szkolne i Pedagogiczne, 1978, rozdział Sudety str. 153-168,
13. Wolniewicz Paweł, Nie ma starych gór. To kiedy powstały Sudety i góry Świętokrzyskie?,(dostęp 1
października 2014), dostępny w Internecie: http://zywaplaneta.pl/sudety-i-gory-swietokrzyskie/
[dostęp: 11.10.2014 r.]
14. Wolniewicz Paweł, Wulkany w Polsce: paleozoik,(dostęp: 11 października 2014), dostępny w
Internecie: http://zywaplaneta.pl/wulkany-w-polsce-paleozoik/
15. Wolniewicz Paweł, Wulkany w Polsce: kenozoik, (dostęp: 11 października 2014), dostępny w
Internecie: http://zywaplaneta.pl/wulkany-w-polsce-kenozoik/
16. Zlodowacenia w Polsce, (dostęp
http://www.wiking.edu.pl/article.php?id=285
11
36
października),
dostępny
w
Internecie:
8. English summary
„The Sudetes – a geological paradise” – this is the subject of the project we worked on during the
camp in Lower Silesia. At the beginning we have formed some questions which were supposed to
help us prove our thesis. These questions were as follows:
1.
2.
3.
4.
What is the geological history of Sudetes?
How did the geological structure of Sudetes influence their landscape?
What are the natural resources of the Sudetes?
Is it worth to become a geo-tourist in Sudetes?
To answer those questions we read many books and articles, which we mainly found in the internet.
We also attended a lecture at the university, and visited the Mineral Museum in Szklarska Poręba.
There, we have learned a lot about the history of the mountains, their uplifts, volcanic eruptions and
ice ages.
But, we have gathered the most information during our mountain trip to Szrenica and to Lubiechowa
Quarry. We have found some interesting minerals there, including agates and amethysts, and taken
pictures of a lot of fantastic rock formations.
Now we are sure, that anybody who is interested in geology should definitely visit the Sudetes.
37
Download

Sudety obfitują w liczne surowce mineralne miedzy innymi węgiel