Rola etyki w praktyce
prawniczej
ETYKA - POJĘCIE
Etyka (gr. ethos – obyczaj, zwyczaj, ethikos – obyczajowy) jest to
nauka filozoficzna obejmująca zespół zagadnień moralności w
relacji do moralnego dobra i zła; określa istotę powinności
moralnej człowieka oraz jej szczegółowej treści (słuszności
moralnej) i ostatecznie wyjaśnia fakt moralnego działania;
ponadto wskazuje na genezę zła moralnego i sposoby jego
przezwyciężania; różni się przedmiotem badań od metaetyki,
czyli teorii lub nauki badającej samą etykę, oraz teologii
moralnej, badającej również pozanaturalne źródła moralności i
kryteria jej ważności, stanowi część normatywną etosu. W jej
skład wchodzą: etyka gospodarcza, etyka polityczna i etyka
społeczna; swoiste odmiany etyki stanowią m.in. etyka
chrześcijańska, teologia moralna oraz etyka laicka.
Termin „etyka” wprowadził Arystoteles na oznaczenie
wyodrębnionej przez siebie dziedziny filozofii praktycznej; nazwa
„etyka” niekiedy oznacza określony system moralny, jeśli
występuje łącznie z określającym go przymiotnikiem (np. etyka
personalistyczna) lub nazwiskiem twórcy (np. etyka Schelera), a
potocznie – ogół ocen i norm moralnych, przyjętych w określonej
społeczności lub przez niektórych jej przedstawicieli; bywa też
utożsamiana z teorią uznawanych i na ogół praktykowanych
norm moralnych w określonym środowisku społecznym.
Rys historyczny etyki - dzieje
1. Sokrates – prekursor etyki; przedmiot etyki określił jako
powinność moralną działania; do zrozumienia jej istoty doszedł
na podstawie zdefiniowania poszczególnych typów tej
powinności, czyli cnót, zapoczątkował również mataetykę, czyli
logikę etyki; powinność tę utożsamił z tym, co jest człowiekowi
należne od innego człowieka ze względu na jego godność.
2. Uczniowie Sokratesa (uznali szczęście za źródło i rację bytu
cnoty):
- Arystyp z Cyreny (szkoła cyrenaików) - upatrywał istotę
szczęścia w doznawaniu przyjemności zmysłowej (hedonizm);
- Antystenes (szkoła cyników) – w niezależności jednostki od
uwarunkowań wewnętrznych (dążenie do przyjemności) i
zewnętrznych (konwenans, nacisk opinii);
- Platon – w intelektualnym kontakcie człowieka z
transcendentną ideą dobra i piękna, dzięki czemu mędrzec,
gdyby był władcą, mógłby prowadzić społeczeństwo do
szczęścia (powszechnej pomyślności).
3. Arystoteles – wyodrębnił etykę jako dyscyplinę filozofii
praktycznej, którą przeciwstawił filozofii teoretycznej; uważał on,
że moralna powinność postępowania wyznacza jego stosunek do
najwyższego dobra: jak najpełniejszego zrealizowania się natury
ludzkiej, stanowiącego zarazem przyczynę celową ludzkich działań.
Zwrócił też uwagę, że samo urzeczywistnienie się człowieka jako
istoty z natury społecznej możliwe jest tylko w związku z
urzeczywistnianiem się dobra wspólnego danej społeczności.
4. Tomasz z Akwinu – jego etyka jest analogiczna do etyki
Augustyna (nawiązującego do Platona), ponieważ obaj budowali
swe systemy na podstawie założeń realistycznej metafizyki:
Augustyn – na stworzeniu człowieka i świata przez Boga, Tomasz
zaś – na doświadczeniu przygodności bytu, które poddał analizie
filozoficznej, uznając, że jedyną racją uniesprzeczniającą fakt
istnienia człowieka i jego godności jest akt miłości stwórczej
osobowego absolutu, a człowiek (istniejący jako osoba)
uczestniczy w istnieniu i godności swego osobowego Stwórcy
(„istnieje z miłości ku miłości”). Augustyn oparł realistycznie
podstawy swej etyki na objawieniu, Tomasz zaś na filozofii bytu i
filozofii człowieka.
5. Thomas Hobbes – oparł etykę na fizykalnej koncepcji człowieka
jako rozsądnego egoisty, którego naczelną tendencją jest dążenie
do zachowania własnego bytu; rodzi ona wzajemną wrogość
wskutek dysproporcji pomiędzy liczbą ludzi a możliwościami
zaspokojenia ich potrzeb; doprowadziłoby to do wzajemnego
wyniszczenia się ludzkości, gdyby nie podyktowane przez rozum
normy współżycia ludzi, będące warunkiem koniecznym
przetrwania; etyka stanowi rodzaj rozsądnej umowy, której
naczelnym postulatem jest utworzenie państwa jako instytucji,
nadającej wykalkulowanym przez rozum naturalnym normom
postać prawa i gwarantującej jego przestrzeganie tak, aby jego
łamanie było dla przestępcy niekorzystne; etyka jest zatem
technologią życia zbiorowego w państwie, określającą reguły
współdziałania, którym jednostka powinna się bezwzględnie
podporządkować (heteronomizm) w swym własnym interesie
(eudajmonizm).
6. Immanuel Kant – opowiedział się za bezwarunkowością
powinności moralnej i bezinteresownością dobra moralnego
(zwalczając eudajmonizm) oraz za autonomią podmiotu działania
moralnego (zwalczając heteronomizm).
Powiązał także koncepcję etyki opartej na autonomii podmiotu ze szkołą
prawa natury; w etyce ogólnej (teorii moralności) odróżnił etykę
właściwą (jako naukę o cnocie), ograniczając ją do obowiązków
wewnętrznych (wobec siebie i bliźnich), od nauki o prawie, badającej
zasady zachowania ze względu na zewnętrzną wolność człowieka (którą
prawo ma zagwarantować wszystkim, ograniczając zarazem samowolę),
czyli jego legalność, bez wnikania w motywy; natomiast za przedmiot
etyki właściwej uznał działania, których wewnętrzną zasadą jest
samostanowienie istoty rozumnej na podstawie imperatywu „czystego
rozumu praktycznego”, czyli z wyłączeniem roli wszelkich skłonności
naturalnych jako ewentualnych warunków działania (formalizm), a więc
absolutnej wolności; aby w płaszczyźnie działania moralnego zapobiec
przerodzeniu się w samowolę, wprowadził postulat (zwany zasadą
uniwersalizacji) uznawania za normę moralną tylko takiej reguły
działania, którą ustanawiający ją podmiot uważa za regułę zobowiązującą
wszystkich ludzi do identycznego działania w podobnej sytuacji.
W XIX w. za sprawą J.S. Milla i J. Benthama, rozwinęły się –
utylitaryzm, stanowiący do dziś żywy nurt w refleksji etycznej,
zwłaszcza w krajach anglosaskich; jego pochodną są m.in. etyczne
składowe – pragmatyzmu W. Jamesa i współczesnego liberalizmu.
Znaczący wpływ na kształtowanie się poglądów etycznych w
czasach najnowszych wywarł też altruizm etyczny A. Comte`a
(hasło: „żyć dla innych” połączone z postulatem ciągłego
doskonalenia się). W okresie międzywojennym pojawiły się
tendencje do (mającego tradycje w koncepcjach Arystotelesa)
łączenia etyki z polityką czy szerzej – teorią państwa i prawa.
Reprezentowali ją m.in. przedstawiciele szkoły frankfurckiej i
erlangeńskiej szkoły filozoficznej.
Część XX-wiecznej myśli etycznej rozwijała się pod wpływem
pozytywizmu i neopozytywizmu, co zaowocowało m.in.
pogłębioną refleksją metodologiczną nad etyką, zwłaszcza nad
sądami etycznymi, którym generalnie odmawiano walorów
poznawczych, uznając je np. za narzędzie wyrażania własnych
potrzeb emocjonalnych, sposób wzbudzania pożądanych postaw u
innych czy pararacjonalne argumenty na rzecz wprowadzania
określonych przepisów.
W etyce współczesnej, m.in. ze względu na rozwój tzw. filozofii
dialogu, zaznacza się tendencja do akcentowania godności
osoby ludzkiej w kontekście moralnej oceny wszelkich działań –
podkreśla się, że pole powinności moralnej określa w istocie nie
abstrakcyjna wartość czy prawo, ale drugi człowiek.
W polskiej tradycji filozoficznej sięgającej do początków XII w.
myśl etyki nie zajmowała eksponowanego miejsca, ustępując
zagadnieniom przyrodniczym i społeczno-politycznym.
Dopiero w XX w. etyka stała się przedmiotem bardziej
systematycznych badań, np. Petrażyckiego stojącego na
stanowisku, że normy, nakazy i zakazy etyki są wynikiem emocji
wytwarzających prawidła postępowania.
Kotarbiński stworzył etykę niezależną, uznającą, że najważniejszym
celem człowieka jest osiągnięcie szczęścia. Etyka Kotarbińskiego
ma charakter naturalistyczny i pragmatyczny.
Duży wkład w rozwój polskiej myśli etycznej miała Maria Ossowska
autorka takich prac, jak: „Podstawy nauki o moralności”,
„Moralność mieszczańska”, „Normy moralne”.
Wśród współczesnych etyków polskich należy wymienić ks.
Tischnera, autora prac o charakterze filozoficznym i literackim
podejmującym zagadnienia etyki m.in. : „Etyka Solidarności”,
„Myślenie wg wartości”.
Etykę poszanowania godności osoby ludzkiej przedstawił Karol
Wojtyła
w
swoim
szkicu
„Elementarz
etyczny”.
Obecnie, w XXI wieku, z rozmaitych przyczyn w różnych krajach
obserwujemy szybki rozwój etyki zawodowej wielu zawodów,
wśród nich również zawodów prawniczych. Zawody prawnicze
wielu krajów współczesnego świata posiadają już w jakimś
stopniu i zakresie określone normy etyki prawniczej. Są to normy i
zasady, standardy i kanony, niepisane i pisane, ogólne i
szczegółowe, luźne i usystematyzowane, niekodeksowe i
kodeksowe, aspiracyjne i mandatoryjne, niesankcjonowane i
sankcjonowane. Etyka jest podstawą powodzenia wszelkich
działań.
FUNKCJE PODSTAWOWYCH ZASAD ETYKI:
1.FUNKCJE INTEGRUJĄCE – dzięki zasadom podstawowym możliwa
jest odpowiedź na pytania o powinności etyczne, powinności
wynikające z łączenia różnych zawodów prawniczych, czy też z
przechodzenia od jednego zawodu do drugiego, szczególnie
pomiędzy zawodami wolnymi a zawodami ze sfery służby
publicznej.
2.FUNKCJE SWOISTYCH REGUŁ KOLIZYJNYCH pomiędzy pozostałymi
normami etyki prawniczej. Takie konflikty są rzeczą dość
powszednią w praktyce prawniczej.
3. FUNKCJE UZUPEŁNIAJĄCE istniejące zbiory zasad etycznych,
które w wielu sytuacjach nie dają odpowiedzi, jak powinien
postąpić prawnik wykonujący dany zawód. Sytuacje te mogą stać
się przedmiotem postępowań dyscyplinarnych, w których rzecznicy
i sądy dyscyplinarne orzekają właśnie w oparciu o zasady
podstawowe.
Hierarchia zasad podstawowych etyki
prawniczej
Zasady chronią pewne dobra, stosunki faktyczne, interesy itp.
Rozstrzygnięcie konfliktu zasad podstawowych na rzecz którejś
z nich oznacza więc przyznanie wyższości określonym
interesom. Wśród zasad podstawowych wyróżnić możemy te,
które nakierowane są na ochronę interesu klienta, interesu
samego prawnika oraz interesu publicznego. Konflikty między
tymi trzema rodzajami zasad rozstrzygać należy za pomocą
twierdzenia, że w interesie klienta zawsze jest mieć
niezależnego prawnika, który przyczyni się do wydania przez
sąd sprawiedliwego wyroku. Jednak konflikty tego typu
rozstrzygać należy z uwzględnieniem rodzaju zawodu
prawniczego, który się wykonuje. Jest to stosunkowo proste,
gdy bierze się pod uwagę odrębnie zawód wolny i zawód
o charakterze służby publicznej – przedstawiciele wolnych
zawodów powinni uwzględniać przede wszystkim interesy
swoich klientów, przedstawiciele służby publicznej, którzy nie
mają klientów w tym samym znaczeniu, przede wszystkim
interes publiczny. Trudniej jest w przypadku zawodów
zbliżonych. W każdym razie interes samego prawnika powinien
być uwzględniany na samym końcu.
Kodeksy etyczne










Kodeks Etyki Radcy Prawnego
Kodeks Etyki Zawodowej Komornika Sądowego
Kodeks Etyki Zawodowej Notariusza
Kodeks Etyki Doradców Podatkowych
Zbiór Zasad Etycznych Prokuratora
Zbiór Zasad Etyki Adwokackiej i Godności Zawodu
Regulamin działania rzeczników dyscyplinarnych
Zbiór Zasad Etyki Zawodowej Sędziów KRS
Zbiór Zasad Postępowania Sędziów SSP Iustitia
Code of Conduct for European Lawyers
POJĘCIA
Zbiór zasad etyki adwokackiej i godności zawodu posługuje się
takimi terminami, jak:
 godność,
 lojalność,
 najlepsza wola,
 oględność,
 sumienność,
 takt,
 uczciwość,
 umiar,
 uprzejmość
Godność zawodu
jest pojęciem, które w adwokackim Zbiorze zasad etyki
adwokackiej i godności zawodu występuje w tytule oraz kilku
początkowych paragrafach. Tytuł wskazuje, iż godność zawodu
jest drugim, obok etyki zawodowej, źródłem moralnych
powinności adwokata, oczywiście odgrywa ona równie ważną
rolę także w etyce sędziowskiej, radców prawnych i notariuszy.
Zgodnie z § 1 ust. 2 adwokackiego Zbioru: „naruszeniem
godności zawodu adwokackiego jest takie postępowanie
adwokata, które mogłoby go poniżyć w opinii publicznej lub
poderwać zaufanie do zawodu”. Godność zawodu posiada nie
tyle każdy adwokat, co zawód adwokacki jako taki. Źródłem
godności jest przynależność do grupy zawodowej.
Godność w zachowaniu adwokata
Przed swoją grupą zawodową adwokat odpowiada nie
tylko za czyny popełnione w związku z wykonywaniem
zawodu, lecz także w działalności publicznej i życiu
prywatnym, o ile mogą one poniżyć go w opinii
publicznej lub poderwać zaufanie do zawodu. Jest to
źródłem bogatego orzecznictwa dyscyplinarnego.
Społeczne opinie na temat prawników rzadko
uwzględniają specyfikę poszczególnych zawodów
prawniczych i poderwać zaufanie do zawodu może
zachowanie osób, które nie wykonują żadnego zawodu
prawniczego, lecz legitymują się wykształceniem
prawniczym i w związku z tym można mówić o nich jako
o prawnikach.
Zaufanie (lojalność)
Minimum zaufania pomiędzy członkami społeczeństwa jest w
ogóle konieczne do jego istnienia. Im więcej zaufania pomiędzy
ludźmi, tym społeczeństwo lepiej funkcjonuje.
Zasada zaufania w sensie normatywnym oznacza obowiązek
ochrony stosunków zaufania. O zasadzie zaufania w etyce
prawniczej możemy mówić w dwóch aspektach.
W pierwszym oznacza ona obowiązek dbania o zaufanie klienta
do prawnika, a więc dotyczy konkretnych relacji prawnik-klient.
W drugim oznacza obowiązek dbania o zaufanie społeczeństwa
do prawników i zawodów prawniczych.
W odniesieniu do pierwszego aspektu mówić można o zasadzie
lojalności.
Zasada zaufania jako zasada lojalności dotyczy wolnych zawodów
prawniczych, w których mamy do czynienia z relacją prawnikklient.
Zbiór zasad etyki adwokackiej i godności zawodu stoi na
stanowisku, iż „stosunek klienta do adwokata oparty jest na
zaufaniu.
Adwokat
obowiązany
jest
wypowiedzieć
pełnomocnictwo , gdy z okoliczności wynika, że klient stracił do
niego zaufanie” (§ 51).
Podobnie Zasady etyki radcy prawnego głoszą: „stosunki
pomiędzy radcą prawnym a klientem powinny być oparte na
zaufaniu; utrata zaufania może być podstawą wypowiedzenia
pełnomocnictwa” (art. 24 ust. 1).
„Notariusz jako osoba zaufania publicznego wyposażona przez
Państwo w określone funkcje władcze, winien dokładać starań,
aby w działaniach zachować równowagę między publicznym ich
charakterem a swym statusem wolnego zawodu”
Ochrona zaufania klienta do prawnika
Poprzez konsekwentną pomoc w realizowaniu interesów
klienta.
Przykładowo § 6 adwokackiego Zbioru zasad stanowi, iż „celem
podejmowanych przez adwokatów czynności zawodowych jest
ochrona interesów klienta”.
Natomiast Zasady etyki radcy prawnego w art. 4 ust. 2
stwierdzają, iż „radca prawny obowiązany jest podejmować
wszelkie czynności […] w interesie podmiotu, na rzecz, którego
świadczy pomoc prawną […]”.
Istnieje jednak szereg ograniczeń dopuszczalnej działalności
prawnika na rzecz klienta.
Są to przede wszystkim ograniczenia wyrażone za pomocą
sformułowań „w granicach prawa” czy „przy zachowaniu
należytego sądowi i innym organom szacunku”.
Drugi aspekt zasady zaufania, to jest ochrona zaufania
społeczeństwa do prawników i zawodów prawniczych mówi, że
prawnik, który działałby na rzecz swego klienta bez
uwzględniania opinii na temat swojej działalności: jej
uczciwości, rzetelności, poszanowania organów państwowych
i oponentów, podrywałby zaufanie społeczne do swojego
zawodu. Działania oparte jedynie o interes klienta i nie
uwzględniające w żaden sposób interesu publicznego
prowadziłyby do poważnych dysfunkcji w danym zawodzie
prawniczym.
Istotną częścią zaufania społecznego do prawnika jest zaufanie
innych prawników do danego zawodu czy nawet pojedynczych
prawników.
Brak minimalnego zaufania pomiędzy sędzią i adwokatem czyni
proces sądowy o wiele trudniejszym do przeprowadzenia
i wielokrotnie zwiększa jego koszty. Utrudnia to pracę danego
prawnika, co, jeśli przeniknie do szerszej opinii społecznej,
potrafi skutecznie uniemożliwić pozyskiwanie nowych klientów.
Adwokat, jak i radca prawny nie mogą udzielać (świadczyć)
pomocy prawnej, która ułatwiałaby popełnienie przestępstwa
albo uniknięcie odpowiedzialności karnej za czyn, który miałby
zostać popełniony w przyszłości.
Zasady nakazujące niezależność i niezawisłość w wykonywaniu
wolnych zawodów prawniczych oraz unikania konfliktu
interesów pomiędzy prawnikiem a klientem.
Download

Rola etyki w praktyce prawniczej