Szkodniki
i choroby wirusowe zbóż
Szkodniki
i choroby wirusowe zbóż
Spis treści
Wprowadzenie
Wprowadzenie
3
Mszyce
4
Zwalczanie szkodników zbóż, z pozoru mniej istot-
Niezmiarka paskowana
6
w ostatnich latach znaczenia. Coraz wyższe straty
Ploniarka zbożówka
8
powodowane przez szkodniki oraz ich rola w roz-
Pryszczarek pszeniczny
10
stają bez wpływu na dla uzyskiwane plony, a tym
Pryszczarek zbożowiec
12
Skrzypionki
14
Śmietka ozimówka
16
Wirus mozaiki żółtej na jęczmieniu ozimym
18
i szkodników. Szczególnie dobre warunki rozwoju
Wirus żółtej karłowatości jęczmienia
20
którymi także są uprawy rolnicze, prowadzone na
Zasady stosowania insektycydów
22
ne niż zwalczanie chwastów czy chorób, nabiera
przestrzenianiu się chorób wirusowych nie pozosamym na opłacalność uprawy zbóż.
Zwrócenie większej uwagi na problem szkodników
jest tym bardziej uzasadnione, że wielu entomologów wyraża opinię, iż nastała „era owadów”, a więc
stwarzają owadom wszelkie monokultury roślinne,
dużych obszarach. W takich warunkach może dochodzić do gradacji, czyli do masowego występowania poszczególnych gatunków.
W przypadku roślin uprawnych taka sytuacja może
doprowadzić do znacznego spadku plonów. Pewnym pocieszeniem dla rolników jest fakt, że zwalczanie szkodników nie stwarza wielu problemów
i jest stosunkowo tanie. Pod warunkiem, że użyjemy
właściwych insektycydów we właściwym czasie.
Właśnie temu ma służyć niniejsza publikacja.
Zamieszczone fotografie i opisy szkodników zbóż
pomogą w identyfikacji agrofaga, co również jest
podstawą skutecznej ochrony.
Produkty wymienione w tej publikacji powinny być stosowane zgodnie z etykietami rejestracyjnymi
i tylko do zalecanych celów. Ponieważ producent nie ma wpływu na magazynowanie i stosowanie
produktów, nie ponosi żadnej odpowiedzialności za ewentualne szkody wynikłe ze sposobu
magazynowania i stosowania tych produktów. Różne, szczególnie występujące miejscowo
iregionalnie czynniki mogą wpływać na działanie produktów. Należą do nich np. czynniki pogodowe,
stosunki glebowe, odmiany roślin uprawnych, zmianowanie, terminy zabiegow, stosowane dawki,
mieszaniny z innymi produktami, występowanie odpornych organizmów (np. szczepy grzybów,
roślin, owadów), technika stosowania itp. W wyniku szczególnie niekorzystnych warunkow nie można
wykluczyć zmian w skuteczności preparatów lub uszkodzeń roślin uprawnych. Za takie przypadki
producent lub sprzedawca nie ponosi żadnej odpowiedzialności.
Z poważaniem
Jacek Brol
Produkt Manager
BASF Polska
Rhopalosiphum padi
Sitobion avenae
Metopolophium dirhodum
Mszyce
Opis
Zboża są atakowane przez różne gatunki mszyc.
Pospolicie występują:
= Mszyca czeremchowo-zbożowa (Rhopalosiphum padi),
= Mszyca zbożowa (Sitobion avenae),
= Mszyca różano-zbożowa (Metopolophium dirhodum).
Mszyca czeremchowo-zbożowa jest najczęściej występującym
gatunkem mszyc w uprawach zbóż.
Występowanie
Wszystkie gatunki zbóż zasiedlane są przez mszyce. Mszyce dwudomowe opanowują także inne rośliny np. czeremchę – (mszyca
czeremchowo-zbożowa), różę – (mszyca różano-zbożowa).
Mszyca czeremchowo-zbożowa
Szkodliwość
Występowanie mszyc na zbożach jest przyczyną powstawania
dwóch rodzajów szkód.
Szkody bezpośrednie to: wysysanie soków, a w konsekwencji
np. bielelenie kłosów, obniżkę MTZ.
Szkody pośrednie to: przenoszenie wirusa żółtej karłowatości
jęczmienia (BDYV) – choroby pszenicy ozimej i jęczmienia ozimego.
Spadź wydzielana przez mszyce i mechaniczne uszkodzenie
tkanki roślinnej ułatwia wnikanie grzybów chorobotwórczych.
Ograniczenie występowania
Usuwanie z sąsiedztwa pól roślin żywicielskich (np. czeremchy).
Mszyca zbożowa
Zwalczanie
Stosowanie preparatów Fastac® 100 EC i Bi® 58 Nowy w okresie nalotu i bytowania mszyc na zbożach.
Można wyróznić trzy terminy zwalczania mszyc:
1. jesienny (w okresie nalotu form uskrzydlonych) – termin
zabiegu można wyznaczyć używając umieszczonych na
wysokosci 1 m nad powierzchnią gleby żółtych naczyń.
Po stwierdzeniu obecności mszyc w żółtym naczyniu
natychmiast wykonać zabieg ochronny.
2. wiosenny – wczesną wiosną po stwierdzeniu obecności
mszyc.
3. letni – w okresie kłoszenia i kwitnienia zboż.
4
Mszyca różano-zbożowa
5
Niezmiarka paskowana
Chlorops pumilionis
Opis
Muchówka koloru żółtego, o ciele długości około 3-4 mm,
z pięcioma czarnymi paskami na grzbiecie.
W warunkach Polski rozwijają się dwa pokolenia:
1. Wylot muchówek pierwszego pokolenia następuje w maju
i czerwcu. Samice składają jaja na liściach zbóż ozimych
i jarych.
2. Wylot drugiego pokolenia ma miejsce w sierpniu – przed
żniwami. Składnie jaj następuje we wrześniu i październiku
na perzu, samosiewach zboż i zasiewach zboż ozimych.
Muchówka pokolenia drugiego jest wyraźnie ciemniejsza
od osobników pierwszego pokolenia.
Występowanie
Niezmiarka paskowana – postać dorosła
Jęczmień ozimy i jary, pszenica ozima i jara, żyto, perz, trawy.
Nie są atakowane rośliny owsa.
Szkodliwość
Główne szkody w zasiewach zbóż są powodowane przez larwy
pierwszego pokolenia niezmiarki.
W czasie kłoszenia zbóż ozimych na dokłosiu widoczna jest
bruzda wyżarta przez larwę. Dochodzi także do utrudnienia
w kłoszeniu.
Wyróżnia się trzy stopnie porażenia:
I
– niski, kłos całkowicie wychodzi z pochwy,
II
– średni, kłos częściowo ukryty w pochwie,
III
– najsilniejszy, kłos pozostaje ukryty w pochwie.
Obniżka plonów może sięgać 30%.
Larwy pokolenia zimującego (drugiego) mogą atakować wczesne zasiewy zbóż ozimych, głównie jęczmień i pszenicę. Zaatakowane rośliny nadmiernie się krzewią, niekiedy zamierają.
Niezmiarka paskowana – postać dorosła i bobówka
Ograniczenie występowania
W regionach o nasilonym występowaniu późniejszy siew zbóż
ozimych, natomiast wcześniejszy siew zbóż jarych, higiena pól.
Zwalczanie
Brak zarejestrowanych w Polsce preparatów. W Europie Zachodniej stosowany jest dimetoat w celu zwalczania nalatujących muchówek, w terminie od początku do końca kłoszenia.
Niezmiarka pakowana – uszkodzenia
6
7
Oscinella frit
Oscinella pusilla
Ploniarka zbożówka
Opis
Jedną nazwą polską obejęte są dwa gatunki muchówek Oscinella frit oraz Oscinella pusilla.
Muchówka długości około 2-3 mm, czarna, lśniąca, z czerwonymi oczami i czarnym lśniącym trójkątem czołowym. Oscinella frit ma nogi czarne, Oscinella pusilla jest nieco jaśniejsza,
a jej nogi są żółte.
= Jaja – białe, lśniące, podłużnie żebrowane.
= Larwa – początkowo biała lub przezroczysta, później żółtawa. Ciało cylindryczne, z przodu zwężone, z tyłu tępo zakończone.
= Poczwarka – biała, ukryta w baryłkowatej, jasnobrązowej
bobówce.
= 3 do 4 pokoleń w ciągu roku.
= zimuje larwa.
Występowanie
Wszystkie gatunki zbóż, kukurydza, różne gatunki traw.
Szkodliwość
Stadium szkodliwym jest larwa, która uszkadza pęd, dokłosie.
Gdy składanie jaj ma miejsce jesienią, to objawy żerowania widoczne są już jesienią (w przypadku długiej i ciepłej jesieni)
lub dopiero wiosną – rośliny słabo rosną, nadmiernie się krzewią, liść sercowy jest zżółkły, daje się łatwo wyjąć.
Gdy jaja składane są wiosną, to żerująca larwa uszkadza dokłosie, czego efektem jest niewykłaszanie się lub usychanie
kłosa.
Możliwe jest także uszkodzenie ziarna będące wynikiem żerowania larw w ziarniakach.
Ploniarka zbożówka –- postać dorosła
W rejonach o dużym nasileniu występowania ploniarki późniejszy siew zboż ozimych, wcześniejszy zbóż jarych.
3-4 mm
Ograniczenie występowania
Zwalczanie
Stosować Fastac® 100 EC w okresie nalotu muchówek i składania jaj. W Europie Zachodniej stosowane są także prepraty
fosforoorganiczne.
Ploniarka zbożówka – bobówki
8
9
Pryszczarek pszeniczny
Sitodiplosis mosellana
Opis
Muchówka barwy pomarańczowej. Larwa pomarańczowoczerwona, długości 1,5-2,5 mm.
Występowanie
Wszystkie gatunki zbóż.
Szkodliwość
Samica składa jaja do środka kwiatków – pojedyncze lub po kilka. Larwa żeruje w rozwijających się kłoskach, wysysając soki
z zawiązujących sią ziarniaków, powodując ich niedorozwój.
Ograniczenie występowania
Unikanie siewu zbóż po zbożach.
Zwalczanie
Zalecane stosowanie preparatu Fastac® 100 EC na początku
kwitnienia zboż.
Pryszczarek pszeniczny – larwa
Pryszczarek pszeniczny – larwy
10
11
Pryszczarek zbożowiec
Haplodiplosis equestris
Opis
Muchówka, podobna do komara, żółtopomarańczowa, długości 3-6 mm. Jaja czerwonopomarańczowe. Larwa o ciele
długości 4-5 mm, ceglastoczerwona z przeświecającym zielonkawo jelitem.
Występowanie
Pszenica, żyto, jęczmień, perz oraz inne gatunki traw.
Szkodliwość
Stadium szkodliwym jest larwa. Jeśli jaja złożone na dolnej
częsci liścia to larwy uszkadzają dolne międzywęźla, zaś gdy
na górnej stronie to uszkadzane są górne międzywęźla.
Pryszczarek zbożowiec – owad dorosły
Objawem uszkodzeń są powstające w miejscu żerowania larw
siodełkowate wyrośla (galasy) na źdźbłach. Na jednym źdźble
– w międzywęźlach – może być zgrupowane rzędami po kilka
galasów wytworzonych przez kilka do kilkuset larw.
W miejscu, gdzie znajduje się galas, roślina łatwo się łamie. Silnie zaatakowane rośliny nie kłoszą się lub też kłosy są płone.
Ograniczenie występowania
Unikanie wysiewu zbóż po przedplonach zbożowych, wykonywanie głębokiej orki jesiennej.
Zwalczanie
W czasie nalotu muchówek stosować Fastac® 100 EC.
Pryszczarek zbożowiec – larwy
Pryszczarek zbożowiec – uszkodzenia
12
13
Oulema melanopa
Oulema lichenis
Skrzypionki
Opis
Skrzypionka zbożowa (Oulema melanopa)
Skrzypionka błękitek (Oulema lichenis)
Oba gatunki występują najczęściej razem.
Chrząszcze, długości 4-5 mm (skrzypionka błękitek jest nieco mniejsza 3-4 mm), mają ciało wydłużone o metalicznym
połysku. Larwy obu gatunków są brunatnożółte. Cała larwa
pokryta jest lepką, czarną substancją.
Larwy skrzypionki błękitek przepoczwarczają się w białych kokonach w kątach pochew liściowych lub na kłosie. Przepoczwarczenie się skrzypionki zbożowej następuje w glebie na
głębokości 2-5 cm.
Skrzypionka zbożowa i błękitek – chrząszcze
Występowanie
Wszystkie gatunki zbóż, ale najsilniej porażana jest pszenica
ozima oraz jęczmień jary.
Szkodliwość
Stadium szkodliwym są larwy obu gatunków. Larwy wyjadając (zeskrobując) tkankę miękiszową pomiędzy nerwami liści
powodują powstawanie białych podłużnych pasemek, które
łącząc się tworzą niereguralne białe plamy, powodując zmiejszenie powierzchni asymilacyjnej, co prowadzi do obniżenia
plonowania. Uszkodzone tkanki są drogą infekcji grzybami
chorobotwórczymi.
Skrzypionki mogą być wektorami wirusów traw.
Zwalczanie
Larwa skrzypionki
Po zauważenie objawów żerowania larw stosować preparat
Fastac® 100 EC.
Skrzypionka – uszkodzenia
14
15
Phorbia coarctata
Śmietka ozimówka
Opis
Owad dorosły jest podobny do muchy domowej, ma ciało długości około 6-8 mm, szarożółte z licznymi, czarnymi włoskami.
Larwa cylindryczna, kremowobiała, długości do 9 mm. Ostatni
segment ma charakterystyczną budowę: dwa silnie schitynizowane wyrostki stigm i cztery mięsiste brodawki.
Występowanie
Zboża ozime, sporadycznie także zboża jare, trawy. Nie występuje na owsie.
Szkodliwość
Stadium powodującym szkody jest larwa. Samica składa jaja
w sierpniu i wrześniu do gleby, gdzie zimują.
Śmietka ozimówka – owad dorosły
Wiosną (marzec) wylęgają się larwy, przedostają się do środka
źdźbła i wyżerają całe wnętrze. Po zniszczeniu jednej rośliny
przenoszą się na drugą. Uszkodzone rośliny giną lub nadmiernie się krzewią. W przypadku długich i ciepłych jesieni możliwy jest wylęg larw już jesienią.
Ograniczenie występowania
W rejonach o dużym nasileniu występowania poźniejszy siew
ozimin, uprawa międzyplonów, higiena pól.
Zwalczanie
Brak zarejestrowanych insektycydów w Polsce. W krajach Europy Zachodniej prowadzone jest zwalczanie tego szkodnika
w następujący sposób:
Śmietka ozimówka – bobówka
1. Zaprawianie materiału siewnego zbóż preparatem Fastac®
100 EC, lub też opryskiwanie w czasie nalotu much.
2. Stosowanie w okresie wiosennym preparatów zawierających dimetoat.
Śmietka ozimówka – uszkodzene rośliny
16
17
Wirus mozaiki żółtej
na jęczmieniu ozimym
Barley yellow mosaic virus
Występowanie
W rejonach porażeń najgroźniejsza – o wzrastającym
znaczeniu – choroba jęczmienia ozimego.
Okres wykrywania
Wczesna wiosna.
Objawy choroby
Żółknięcia o gniazdowym charakterze. Na młodszych liściach
widać równoległe do nerwów liścia smugowate, żółtawe
rozjaśnienia. Wraz ze starzeniem się liści plamy powiększają
się i zlewają ze sobą. Liście żółkną od końca i obumierają.
System korzeniowy chorych jest bardzo zmniejszony i brunatny, także rośliny przedwcześnie obumierają. Choroba może
przebiegać bez wyraźnych objawów.
Ogniska infekcji w jęczmieniu ozimym
Wzmożone występowanie
=
=
=
=
ciężkie gleby,
podatne odmiany,
wczesny wysiew i długa, łagodna jesień,
długo utrzymująca się chłodna pogoda wiosną sprzyja
nasileniu się objawów i szkód, szybkie ocieplenie ogranicza wielkość uszkodzeń.
Działania zapobiegawcze
= uprawa odpornych odmian,
= ewentualne zwiększenie uprawy jęczmienia jarego,
= unikać czynników stresowych dla roślin na stanowiskach
objętych chorobą.
Porażone rośliny
Smugi na liściach
18
Nekrozy na liściach
19
Wirus
żółtej karłowatości jęczmienia
Barley yellow dwarf virus
Występowanie
Na jęczmieniu, owsie, na pszenicy rośnie znaczenie choroby.
Okres wykrywania
Po wschodach aż do kłoszenia.
Objawy choroby
Intensywne żółte przebarwienie liści jęczmienia; na pszenicy
i owsie przebarwienie czerwone. Niejednolity rozwój łanu –
porażone rośliny są niższe. Często obserwuje się rośliny silnie
wyprostowane oraz nadmiernie rozkrzewione. Czasami w ogóle nie dochodzi do wykształcenia się kłosów lub niedostatecznie rozwija się ziarno. Kłosy chorych roślin często zasiedlane
są przez pasożyty atakujące osłabione organizmy. Głównymi
wektorami są mszyce, wśród których do najgroźniejszych
zalicza się mszycę czeremchowo-zbożową i mszycę zbożową.
Objawy na pszenicy ozimej
Wzmożone występowanie
= wysokie temperatury latem (minimum przez trzy doby
średnia dobowa równa lub wyższa niż 26°C),
= obecność mszyc jesienią na zasiewach pszenicy ozimej
i jęczmienia ozimego,
= wysoki poziom porażenia wirusem na sąsiednich stanowiskach (trawy na terenach zielonych i miedzach przydrożnych, kukurydza).
Działania zapobiegawcze
Ze względu na brak możliwości zwalczania chorób wirusowych największe znaczenie zapobiegawcze rozwoju tej choroby ma zwalczanie mszyc bytujących na zbożach. Coraz większego znaczenia
nabiera lustracja pól pod kątem występowania mszyc. Pierwszym
sygnałem zagrożenia chorobami wirusowymi jest wystąpienie co
najmniej kilku upalnych dni, a także stwierdzenie masowego występowania mszyc skupionych na źdźbłach tuż przy ziemi.
Jesienne występowanie mszyc na oziminach jest najgroźniejsze
– doświadczenia ostatnich lat pokazują, że jest to pewnym sygnałem wystąpienia chorób wirusowych. Konieczne jest zatem
monitorowanie jesienią czasu zasiedlenia siewek zbóż przez
mszyce. W praktyce można tego dokonać umieszczając żółte
naczynia wypełnione wodą ze środkiem zmniejszającym napięcie
powierzchniowe na wysokości 1 m nad powierzchnią gleby. Po
stwierdzeniu obecności mszyc w naczyniu w ciągu kilku godzin
należy wykonać zabieg zwalczania mszyc za pomocą insektycydów Bi® 58 Nowy lub Fastac® 100 EC.
20
Jęczmień ozimy o zakłóconym wzroście i z objawami żółknięcia
Luki w łanie na skutek porażenia wirusem żółtej karłowatości
21
W ostatnich latach coraz częściej mamy do czynienia ze szkodnikami zbóż. Już nie tylko te najpowszechniej występujące jak,
mszyce i skrzypionki, lecz także muchówki (śmietka ozimówka, pryszczarki) wyrządzają coraz więcej szkód w zasiewach
zbóż – głównie ozimin. Do bezpośrednich szkód wyrządzanych
przez owady dochodzą pośrednie gdzie mszyce i skrzypionki
są wektorami (roznosicielami) chorób wirusowych.
Prawidłowe zwalczanie szkodników jest tanie, stwarza jednak
dużo problemów.
O skuteczności zabiegu decyduje kilka czynników:
= termin zabiegu,
= dobór odpowiedniego insektycydu,
= warunki atmosferyczne panujące podczas i po zabiegu.
Terminu zabiegu:
= Zależy od stadium rozwojowego owada, które jest zwalczane np. muchówki możemy zwalczać w czasie nalotu
osobników dorosłych, skrzypionkę po pojawieniu się larw.
= Szczególnie dużą wagę należy przyłożyć do obserwacji
pojawiania się szkodników, a głównie do czasu pojawiania
się stadiów, które możemy skutecznie zwalczać.
Dobór rodzaju preparatu
= Do zwalczania szkodników ssących (mszyce) stosujemy
preparaty systemiczne (Bi® 58 Nowy).
= Skrzypionki, ze względu na sposób żerowania, lepiej jest
zwalczać preparatami, które nie wnikają do rośliny, a wobec szkodnika wykazują działanie kontaktowe (Fastac®
100 EC).
Warunki atmosferyczne
Warunki atmosferyczne nie tylko wpływają na bezpośrednie
działanie insektycydu (pyretroidy są skuteczne w niższej temperaturze), ale także na sposób bytowania i żerowania szkodników.
22
Orientacyjne terminy zwalczania różnych grup szkodników zbożowych
Zasady stosowania insektycydów
23
Download

Szkodniki i choroby wirusowe zbóż