Diada w diadę - rzecz o terapii rodzin na terenie domu
mgr Ryszard Izdebski
Zespół Leczenia Domowego Oddziału Klinicznego Psychiatrii Dorosłych, Dzieci i Młodzieży
Szpitala Uniwersyteckiego w Krakowie; Stowarzyszenie SIEMACHA
„Diada w diadę” to opowieść o pułapkach zastawianych przez los na terapeutów
rodzinnych pracujących w paradygmacie systemowym, eksponujących walory leczenia
pacjenta w jego domu. Jest to zarazem wzbogacona o 26 lat doświadczeń Zespołu
Hospitalizacji Domowej dla Dzieci i Młodzieży historia wypracowanych przepisów
„antypułapkowych”.
Scena 1.
Naprzeciw pary rodzicielskiej, kobiety i mężczyzny (co nie oznacza „w opozycji do” lecz
dosłownie „naprzeciwko”) staje para terapeutyczna – kobieta i mężczyzna. Lepsi i gorsi.
Goście i gospodarze. Odpowiedzialni i nieodpowiedzialni. I vice versa.
Jedni znają się długo, w pewnym sensie od zawsze, rodzinnie i nieformalnie. Inni – ci drudzy
– krótko, profesjonalnie i w sposób sformalizowany.
Scena 2.
Rozpoczyna się gra. Jedni przeciw drugim. A może jedni na rzecz drugich? Albo wszyscy
wespół? Trudno się rozeznać.
Scena 3 i dalsze.
Odtworzona będzie na konferencji.
Proces budowania przymierza
dr n. hum. Bernadetta Janusz1, mgr Małgorzata Wolska2, Feliks Matusiak3
1
2
Zakład Terapii Rodzin Katedry Psychiatrii UJ CM
Ambulatorium Terapii Rodzin Oddziału Klinicznego Psychiatrii Dorosłych, Dzieci i
Młodzieży Szpitala Uniwersyteckiego w Krakowie
3
Oddział Kliniczny Psychiatrii Dorosłych, Dzieci i Młodzieży Szpitala Uniwersyteckiego w
Krakowie; Pracownia Psychologii i Psychoterapii Systemowej Kliniki Psychiatrii Dzieci i
Młodzieży UJ CM
Od kilku lat Zakład Terapii Rodzin we współpracy z Ambulatorium Terapii Rodzin
realizuje program badań jakościowych dotyczących pierwszej konsultacji w terapii rodzin i
terapii par. Do tej pory wykonano analizę konwersacyjną 7 pierwszych konsultacji oraz
przeprowadzonych po nich wywiadów z terapeutami metodą Interpersonal Process Recall,
poddanych badaniu metodą metodologii teorii ugruntowanej.
Jednym z obszarów poddanych badaniu jest proces budowania przymierza. W trakcie
analizy ustalono, że terapeuta stale balansuje pomiędzy przymierzem zadaniowym a
emocjonalnym. Na ten proces nakłada się „drugie balansowanie” terapeuty pomiędzy
indywidualnymi „przymierzami – przybliżeniami” do poszczególnych członków rodziny a
przymierzem systemowym.
W wystąpieniu skoncentrujemy się głównie na zakłóceniach w budowaniu przymierza,
które mają miejsce zarówno w fazie budowania kontaktu, w przebiegu sesji, jak również w
przeżyciach terapeuty. Omówimy wyłonione w analizie możliwe sposoby przezwyciężania
powstałych zakłóceń. Ten ostatni aspekt zostanie skomentowany z perspektywy z
perspektywy terapeutycznej i superwizyjnej.
Psychologia konstruktów osobistych w parze i rodzinie: odkrywanie znaczeń za pomocą
techniki "Bow-tie"
Michał Jasiński
Międzynarodowe Centrum Psychoterapii Hestia, Barcelona
Wystąpienie poświęcone będzie technice „muszki” („Bow-tie”), zaproponowanej
przez Harry’ego Proctera w 1985 roku. Narzędzie to jest owocem spojrzenia na terapię par i
rodzin z perspektywy psychologii konstruktów osobistych i przykładem kompatybilności
podejścia George’a Kelly’ego z konstrukcjonistyczną wizją tworzenia znaczeń w przestrzeni
pomiędzy jednostkami – w systemie rodzinnym czy społecznym. Sam Kelly podkreślał już w
latach pięćdziesiątych, że jego teoria przykłada dużą wagę do konstrukcji społecznej. Procter
stał się tym, który położył pomost między osobistym a zbiorowym tworzeniem znaczeń,
zwracając uwagę na to, jak rodzina porusza się w systemie subiektywnych, hierarchicznie
uporządkowanych, dychotomicznych konstruktów – nie tylko osobistych, ale i rodzinnych.
Nazwa techniki pochodzi od kolistego charakteru relacji między znaczeniami
konstruowanymi przez członków pary czy rodziny a wynikającymi z nich zachowaniami.
Podobnie jak systemowe pytania cyrkularne, pozwala zdefiniować błędne koła związane z
problemem, z którym klienci zjawiają się w naszych gabinetach. Procter, analogicznie do
postmodernistycznych terapeutów systemowych, wychodzi z założenia, że osoby będące w
interakcji konstruują siebie wzajemnie w konkretny sposób i zachowują się zgodnie z tymi
konstrukcjami. Zachowanie osoby lub systemu A wpływa na jego konstrukcję w oczach (czy
raczej umyśle) systemu B, z której to wynika zachowanie tego ostatniego. To z kolei wpływa
na konstrukcję systemu B w oczach systemu A. W ten sposób powstaje pętla (a dokładnie
muszka – nazwana tak z racji kształtu diagramu), której klienci często nie są w stanie
samodzielnie przerwać.
Zaletą „muszki” jest jej uniwersalność i łatwość użycia. Może być zarówno
narzędziem diagnostycznym pozwalającym zdefiniować problem cyrkularnie, jak i częścią
interwencji – dzięki zaprezentowaniu diagramu parze czy rodzinie. Członkom systemu
pozwala to na poczucie się zrozumianymi i spojrzenie na problem z nowej, niepatologizującej
perspektywy. Kolejnym krokiem w pracy z diagramem może być znalezienie alternatywnych
konstrukcji i zachowań, które pozwolą przerwać błędne koło i zrekonstruować system.
Zastosowania te zostaną przedstawione w prezentacji wraz z przykładami z praktyki
klinicznej.
Kierunki rozwoju terapii rodzin i par – kilka słów wprowadzenia
dr n. hum. Barbara Józefik, prof. UJCM
Pracownia Psychologii i Psychoterapii Systemowej Kliniki Psychiatrii Dzieci i Młodzieży UJ
CM, Ambulatorium Terapii Rodzin Oddziału Klinicznego Psychiatrii Dorosłych, Dzieci i
Młodzieży Szpitala Uniwersyteckiego w Krakowie
Mająca ponad 60 lat systemowa terapia rodzin znajduje się aktualnie w bardzo
interesującym momencie swojego rozwoju. Z jednej strony, w ramach systemowych idei
doszło, za sprawą konstrukcjonistyczno-narracyjnych idei, do zmiany paradygmatu w jakim
rozpatruje się problemy, objawy osób i ich funkcjonowanie w systemie rodzinnym i, co za
tym idzie, do wyłonienia się nowych praktyk terapeutycznych. Z drugiej, terapia rodzin
zasymilowała inne koncepcje, dzięki którym poszerzyło się rozumienie relacji diadycznych
funkcjonujących w ramach systemu rodzinnego i współtworzących ten system. Szczególnie
inspirujące są te koncepcje, które pokazują na cyrkularność pomiędzy tym co interpersonalne,
a tym co intrapsychiczne. Koncepcja przywiązania, mentalizacji opisują wzajemne
powiązania pomiędzy wzorcami relacji i rozwojem umysłu stanowiąc tym samym istotne
wzbogacenie systemowego myślenia.
Jednocześnie terapia rodzin dopracowała się wielu badań, które wskazują na jej
skuteczność w leczeniu dzieci i młodzieży i w rozwiązywaniu wielu problemów relacyjnych a
także opisują zjawiska, jakie występują w złożonym procesie terapii rodzinnej i par.
Celem konferencji jest próba przyjrzenia się niektórym z tych zjawisk z perspektywy praktyki
klinicznej.
Znaczenie płci w procesie terapii rodzin i par
dr n. hum. Barbara Józefik, prof. UJCM1, dr n. hum. Berandetta Janusz2
1
Pracownia Psychologii i Psychoterapii Systemowej Kliniki Psychiatrii Dzieci i Młodzieży UJ
CM, Ambulatorium Terapii Rodzin Oddziału Klinicznego Psychiatrii Dorosłych, Dzieci i
Młodzieży Szpitala Uniwersyteckiego w Krakowie
2
Zakład Terapii Rodzin Katedry Psychiatrii UJCM
Prezentacja ma na celu zilustrowanie znaczenia jakie płeć odgrywa w przebiegu
procesu terapii rodzin i par. Płeć stanowi podstawowy wymiar tożsamości, stąd sposób
definiowania przez psychoterapeutę i osoby uczestniczące w procesie psychoterapii
kobiecości/męskości i powiązanych z nimi ról wydaje się być szczególnie ważny w praktyce
psychoterapeutycznej. Pojęcie gender jest pomocne w analizowaniu tej problematyki: pomaga
opisać jak zróżnicowane i zmieniające się wzorce kulturowe dotyczące kobiecości i męskości
są reflektowane procesie terapii, jak psychoterapeuta definiuje pojęcia męskość/kobiecość,
jakie stereotypy zostają uruchomione, gdy analizowana jest rola kobiet, mężczyzn, matek,
ojców, córek, synów w rodzinie i jak rozumienie to wpływa na przebieg procesu terapii.
Czy psychoterapeuta w terapii rodzin i par jest, powinien, może być neutralny?
Feliks Matusiak1, Bernadetta Janusz2
1
Oddział Kliniczny Psychiatrii Dorosłych, Dzieci i Młodzieży Szpitala Uniwersyteckiego w
Krakowie; Pracownia Psychologii i Psychoterapii Systemowej Kliniki Psychiatrii Dzieci i
Młodzieży UJ CM
2
Zakład Terapii Rodzin Katedry Psychiatrii UJ CM
W trakcie wystąpienia zostanie przedstawiony przykład kliniczny ilustrujący proces
uzyskiwania przez terapeutę „czasowej neutralności”. Istotą prezentowanego zjawiska jest
stosowanie przez terapeutę, „wewnętrznych” i „zewnętrznych” strategii ukierunkowanych na
jego „przybliżanie się”, bądź „dystansowanie się” wobec poszczególnych członków rodziny
celem zbalansowania czasowej „nie-neutralności”. Prezentacja opiera się na wynikach badań
prowadzonych przy użyciu analizy jakościowej (Metodologia Teorii Ugruntowanej, Analiza
Tematyczna) materiału pochodzącego z pierwszych konsultacji terapii rodzin i małżeństw
oraz przeprowadzonych po nich wywiadów z terapeutami (Interpersonal Process Recall).
Proces w terapii rodzin z perspektywy psychodynamicznej
dr n. med. Maciej Pilecki
Klinika Psychiatrii Dzieci i Młodzieży UJ CM, Oddział Kliniczny Psychiatrii Dorosłych,
Dzieci i Młodzieży Szpitala Uniwersyteckiego w Krakowie
Terapia rodzin stanowi jedną z możliwych form pracy terapeutycznej w ramach ujęcia
psychodynamicznego. Podobnie jak inne formy pracy (indywidualna, grupowa) czy grupa
pacjentów (dorośli, dzieci, pacjenci z różnorodną psychopatologią) konfrontuje ona z
koniecznością refleksji nad modyfikacjami techniki pracy. W terapii rodzin w ujęciu
psychodynamicznym należy respektować konfliktowy aspekt zarówno cyklu życia rodziny,
jak i procesu terapii. Celem dla rodziców jest zachowanie integralności w związku
małżeńskim, dla dziecka uzyskanie gotowości do opuszczenie rodziców zarówno w wymiarze
intrapsychicznym, jak i realnym. Terapia rodzin, podobnie jak sama rodzina jest wspólną
przestrzenią niezależnych bytów. Tak jak w domu istnieją drzwi oddzielające poszczególne
pomieszczenia, tak w terapii rodzin są tematy, o których się nie rozmawia. Proces
terapeutyczny w terapii rodzin nie wiedzie do rozmowy wszystkich o wszystkim. Terapia
rodzin doprowadza raczej do momentu, w którym w jednej strony terapeuta nie jest już dalej
potrzebny w dialogu rodziny, z drugiej możliwe, a czasem konieczne stają się inne rozmowy terapia indywidualna dziecka, terapia pary, terapia indywidualna rodziców. Wskazuje to na
konieczność istotnej modyfikacji techniki terapeutycznej swobodnych skojarzeń, modyfikacji
interwencji terapeutycznych, refleksji nad celem, intensywnością i czasem terapii. Terapia
rodzin postrzegana z perspektywy psychodynamicznej konfrontuje z pytaniami o rozumienie
postaci index pacjenta w kategoriach procesów nieświadomych, specyfikę oporu w pracy z
rodziną czy wreszcie przeciw-przeniesienia właściwego dla tej formy pracy. Istotnym
zagadnieniem są też konsekwencje wyboru poszczególnych konceptualizacji źródeł problemu
pacjenta oraz rozumień istoty interakcji rodzinnych w ramach samego podejścia
psychodynamicznego.
Pokonywanie obcości w terapii rodzin. Od dystansu do przymierza terapeutycznego
dr n. med. Krzysztof Szwajca
Zespół Leczenia Domowego Oddziału Klinicznego Psychiatrii Dorosłych, Dzieci i Młodzieży
Szpitala Uniwersyteckiego w Krakowie; Krakowski Instytut Psychoterapii Stowarzyszenia
SIEMACHA
Autor reprezentuje ośrodki (Zespół Leczenia Domowego Kliniki Psychiatrii Dzieci i
Młodzieży oraz Krakowski Instytut Psychoterapii Stowarzyszenia SIEMACHA), które
specjalizują się w terapii rodzin, prowadzą także terapię na terenie domów pacjentów.
Ośrodki te specjalizują się w pracy z rodzinami o poważnych problemach wychowawczych,
zagrożonych
marginalizacją,
z
przemocą
wewnątrzrodzinną,
z
żałobą,
traumą,
nieoptymalnymi wzorami przywiązania, problemami bytowymi, zerwanymi przekazami
międzypokoleniowymi. Terapia takich „nowych pacjentów", którzy wcześniej znacznie mniej
licznie docierali do placówek psychoterapeutycznych, stanowi poważne wyzwanie.
Psychoterapia, która została „wymyślona” dla klasy średniej i bazuje na jej kulturowych
metaforach, skryptach i wyobrażeniach, demokratyzuje się i staje przed nowymi wyzwaniami.
Część docierających do ośrodków rodzin jest kierowana przez instytucje (pomoc społeczną,
system szkolny, instytucje związane z zapobieganiem przemocy) bywa, że terapia dokonuje
się z nakazu sądu. Ich motywacja jest chwiejna i często zewnętrzna, nieufność i opór –
poważne, gotowość do zmiany – nierówna (niektórzy członkowie rodziny nie chcą pracować
nad zmianą). W tym kontekście problematyka tworzenia atmosfery zaufania, pracy z oporem,
konstruowania sojuszu terapeutycznego i mobilizacji do zmiany staje się podstawowo ważna.
Zagadnieniom tym będzie poświęcone wystąpienie.
Mentalizacja w procesie terapii wielorodzinnej
dr n. med. Bartosz Treger
Zespół Leczenia Domowego Oddziału Klinicznego Psychiatrii Dorosłych, Dzieci i Młodzieży
Szpitala Uniwersyteckiego w Krakowie; Pracownia Psychologii i Psychoterapii Systemowej
Kliniki Psychiatrii Dzieci i Młodzieży UJ CM
Celem wystąpienia jest prezentacja technik pracy psychoterapeuty opartych na
koncepcji mentalizacji w procesie terapii wielorodzinnej. Praca grupowa obejmuje rodziców i
dzieci, a metody pracy są kompilacją wielu technik, w tym technik warsztatowych
ułatwiających przepracowanie trudnych problemów w relacjach rodzinnych. Specyfika grupy,
jej dynamika, faza procesu czy cel pracy stanowią kontekst, który wyznacza zastosowanie
interwencji. Koncepcja mentalizacji stanowi fundament i inspirację technik terapeutycznych
opartych na doświadczaniu umysłów innych ludzi. Rola psychoterapeuty polega, w
odróżnieniu od klasycznych metod pracy, na wejściu w rolę „katalizatora” procesu i
„animatora” wydarzeń, aby uczestnicy terapii weszli w rolę ekspertów w zakresie rozumienia
interakcji społecznych i ich wpływu na funkcjonowanie emocjonalne. Tak sformułowana
koncepcja pracy, ze względu na swoją oryginalność, może być interesująca dla wielu
zespołów terapeutycznych nie tylko konfrontujących się z problemem przemocy w rodzinie.
Terapia rodzin. Przywiązanie, mentalizacja, kultura
dr n. med. Cezary Żechowski
Katedra Psychologii Klinicznej, Instytut Psychologii WFCh UKSW, Ośrodek Psychoterapii i
Badań nad Więzią, Warszawa
Badanie przekazu międzygeneracyjnego jest jednym z elementów terapii rodzin.
Przekaz ten polega na transmisji ważnych, w tym traumatycznych doświadczeń
wcześniejszych pokoleń na pokolenia następne. Doświadczenia te z jednej strony mogą
posiadać
własną
reprezentację
w
rodzinnych
narracjach,
co
sprzyja
wglądowi,
przepracowaniu, zbudowaniu aparatu psychicznego rodziny i poszczególnych jej członków
(R. Kaes). Aparat ten wspiera się wtedy na dialogu, wspólnym myśleniu, funkcji refleksyjnej i
mentalizacji. Z drugiej strony wyparte doświadczenia pozostawiają „białe plamy” istotnie
zakłócają, bądź uniemożliwiają rozwój powyższych funkcji, a prawdopodobnie także
kompetencji językowych. Wyparte treści nadal pozostają w psychicznym aparacie rodzinnym,
nie uzyskując jednak reprezentacji na poziomie języka. Podlegają natomiast masywnym
projekcjom, uzyskują status lęków, objawów lub zostają włączone w zachowania społeczne i
interakcje symbolicznie odtwarzające wypartą treść. Artykuł omawia wpływ czynników
historycznych i makrokulturowych na rozwój przywiązania i mentalizację w rodzinach.
Download

Proces w terapii rodzin z perspektywy