HISTORIA MYŚLI EKONOMICZNEJ jest
dyscypliną naukową w zbiorze nauk
społecznych, która bada przeszłość myśli
ekonomicznej, opisuje ją i poszukuje
prawidłowości służących praktyce
gospodarczej.
CZASY ANTYCZNE
Układ społeczny ówczesnej Grecji rozwinął
się w ramach niewolnictwa, w którym
występowały dwie klasy – właścicieli
środków produkcji i niewolników, często
pozbawionych wszelkich praw. Od VIII do
VI w p.n.e. niewolnictwo miało charakter
patriarchalny, co oznacza, że niewolnik
pracował jeszcze razem z właścicielem,
ponieważ z produktu pracy samego
niewolnika jego pan nie mógłby się
utrzymać. Obok bogatej arystokracji
ziemskiej gardzącej pracą i niewolnikami,
traktowanymi jako „żywe narzędzia pracy”,
egzystują w państwach antycznych drobna
własność rzemieślnicza i chłopska oraz
kupiectwo. Wraz z rozwojem handlu
wewnętrznego i zagranicznego oraz
spekulacji i lichwy kupiectwo wzmacnia
stopniowo swą pozycję ekonomiczną,
zagrażając dotychczasowej wyłącznej
hegemonii właścicieli ziemskich w życiu
społeczno – gospodarczym. Podstawowym
działem gospodarki było rolnictwo. Wraz z
rozwojem handlu pojawiło się zjawisko
lichwy – pożyczania pieniędzy na bardzo
wysoki procent.
Praca fizyczna była pogardzana i nie godna
wyższych sfer.
STAROŻYTNA GRECJA
KSENOFONT – wielki myśliciel i historyk
grecki (ok. 430 – 355 p.n.e.). Uczeń
Sokratesa, zwolennik ustroju
spartańskiego. W jednej ze swoich prac
poświęconej umiejętności gospodarowania
– „Oikonomikos” (oikos – dom, ojczyzna,
rodzina; nómos – prawo, zasada)
podkreśla, że zasadniczym warunkiem
rozwoju kraju i zamożności obywateli jest
poziom gospodarowania na roli. Od rozwoju
rolnictwa, które stanowiło wówczas
podstawę egzystencji, uzależnia on rozwój
wszystkich innych dziedzin działalności
gospodarczej, społecznej i kulturalnej.
Obok sformułowanych zasad podziału
pracy pomiędzy niewolników i ich panów,
Ksenofont rozważa podział pracy według
kwalifikacji zawodowych. Ksenofont
podkreśla jako zasadę rozwoju kraju
organizację gospodarstwa publicznego
zarządzanego przez państwo, które dba o
utrzymanie dróg w należytym stanie, o
rozwój państwowych stoczni i
przedsiębiorstw budowlanych oraz
dokonuje rozdziału zboża między ubogich
obywateli. Podnosi przy tym znaczenie
pokoju dla wzrostu zamożności kraju.
Uważał, jako rzecznik niewolnictwa, że
fizyczna praca hańbi „wolnego” człowieka,
zniekształca jego ciało i nie pozostawia
czasu na sprawy polityczne, społeczne i
kulturalne.
PLATON – filozof i utopista grecki (ok. 428
– 347 p.n.e.). Żył w epoce rozkwitu Aten.
Miał dobre pochodzenie, był uczniem
Sokratesa, ale nie przejął jego poglądów.
Był twórcą koncepcji „idealnego państwa”.
Społeczeństwo „państwa idealnego” ma
zapewnić wolnym obywatelom, zespolonym
wspólną wolą i równowagą interesów,
szczęście i dobrobyt. Społeczeństwo to
składać się ma z trzech warstw, którym
odpowiadają określone cnoty: warstwy
rządzącej cechującej się roztropnością,
rycerzy – obrońców charakteryzującej się
męstwem i warstwy żywicieli – pracującej,
cechującej się umiarkowaniem. Wszystkie
stany z właściwymi im cnotami są
zespolone przy pomocy sprawiedliwości,
zapewniającej konieczny porządek
wewnętrzny kontrolowany przez rozum.
Myśliciele i rycerze nie powinni zajmować
się zarobkowaniem. Muszą oni mieć
zapewnione utrzymanie ze wspólnej
własności nieruchomej oraz żyć w
komunizmie. Zarobkowaniem powinna
zajmować się warstwa żywicieli (rolnicy i
rzemieślnicy), która może posiadać
własność ruchomą oraz życie rodzinne.
Warstwa rządząca w „państwie idealnym”
musi dbać, by obywatele nie wzbogacali się
nadmiernie lub nie popadli w nędzę.
Bogactwo rozleniwia a nędza rodzi
zbrodnię.
ARYSTOTELES ZE STAGIRY (384 – 322
p.n.e.) – największy filozof starożytności,
pochodził z rodziny lekarskiej; posiadał
wiedzę przyrodniczą i lekarską.
Celem państwa i gospodarowania jest
zapewnienie obywatelom szczęścia i
warunków dla życia cnotliwego, wspólnocie
ludzi wolnych, ale zróżnicowanych ze
względu na posiadane bogactwo. Jako
rzecznik ustroju niewolniczego uważa, że
bogactwo nie jest koniecznym warunkiem
szczęścia. Urzędy sprawować powinni tylko
ludzie zamożni, a własność w państwie
powinna znajdować się w ręku warstwy
rządzącej. Uważa, ze ludzie są z natury
wolni bądź są niewolnikami. Są bowiem
ludzie, którzy nie potrafią samodzielnie żyć.
Niewola jest dla nich koniecznością
życiową, a więc jest pożyteczna i
sprawiedliwa. Pieniądz traktuje jako środek
do nabywania dóbr, a procent, pochodną
pieniądza, jako niemoralne wzbogacanie
się wierzyciela.
Przez prawie pięć wieków istniała szkoła
stoików, założona przez Zenona z Kition w
III w p.n.e. Rozwinęli ona znacznie logikę i
etykę, w której centralnym zagadnieniem
było dążenie człowieka do życia cnotliwego.
CHRZEŚCIJAŃSKA GMINA
JEROZOLIMSKA (czasy apostolskie) –
pisarze pierwszych wieków chrześcijaństwa
do 5 wieku zwani byli OJCAMI KOŚCIOŁA.
Zagadnienia gospodarcze nie były dla nich
przedmiotem pierwszorzędnego
zainteresowania. Dążyli do zachowania i
upowszechniania wartości ewangelicznych.
Pisarze ci podnosili godność pracy ludzkiej.
Zajmowali się normami postępowania
ludzkiego. Surowo oceniali ludzi.
Pierwsze pięć wieków naszej ery to
powstanie, rozkwit i upadek cesarstwa
rzymskiego. Następował rozkład
niewolnictwa i rozkwit instytucji kolonatu.
Ogromna rolę w przemianach ustrojowych
odegrało chrześcijaństwo, które
opanowując początkowo masy najuboższej
ludności, uzyskało w początkach IV w
status religii państwowej. Patrystyka
(patres – ojcowie) – nazwa przyjęta dla
określenia poglądów najwybitniejszych
postaci rodzącej się instytucji Kościoła.
STAROŻYTNY RZYM
LUCIUS SENECA (I wiek, ok. 3 – 65) –
przeciwstawia się degeneracji i zbytkowi
patrycjatu. Głosi filozofie stoicką – wszyscy
ludzie z natury swej są równi. Zaleca
wszystkim wytrwałą pracę, pilność i
aktywne wykorzystywanie czasu. Uważa,
że nie jest sprzeczne z moralnością
zdobywanie majątku, ale należy go dobrze
używać – w interesie całego
społeczeństwa. Twierdził, że nie należy
kochać bogactwa, ale trzeba je stawiać
wyżej od nędzy. Potępiał ostro lichwę, a
lichwiarzy nazywał krwiopijcami. Seneca,
mając znaczny wpływ polityczny, niczego
nie uczynił dla poprawy położenia
niewolników, którym jednak przyznawał
człowieczeństwo i nie starał się dowieść, że
niewolnictwo jest czymś naturalnym. Głosił
monoteizm. Zauważa, że rozwój
specjalizacji poszczególnych krajów
przyczynia się do korzystnej wymiany
międzynarodowej.
ŚW. AUGUSTYN (354 – 430) – ojciec
Kościoła katolickiego; ojciec – poganin,
matka – chrześcijanka. Zmieniał swoje
poglądy nieraz o 1800 . W wieku dojrzałym
został ochrzczony, uczył retoryki. Od 395
był biskupem Hippony. Był przeciwnikiem
materializmu. Uważał, że niewolnictwo jest
sprzeczne z porządkiem naturalnym
(boskim). W obliczu Boga wszyscy ludzie
są sobie równi. Porządek boski został
obalony jednak przez grzech, a
niewolnictwo jest karą za grzechy.
Sprowadza ona rolę Kościoła do
podnoszenia moralności niewolników i ich
wiary. Nawiązując do Ewangelii uzasadnia
on tezę o słuszności istnienia własności
prywatnej, która nie wynika z prawa
naturalnego, ale z prawa pozytywnego
(państwowego). Odszedł od rzymskiego
pojmowania własności (nieograniczone,
nieskrępowane prawo do dysponowania
rzeczą ruchomą lub nieruchomą). W to
miejsce wysunął zasadę: posiadanie
własności ozn. administrowanie tą rzeczą.
Dowartościował pracę fizyczną a w
szczególności pracę na roli. Św. Augustyn
podkreśla rolę pracy ludzkiej – stawia pracę
fizyczną ponad umysłową i handel, nadając
pracy fizycznej charakter powszechny.
Praca jest nakazem boskim, a więc
obowiązkiem każdego człowieka, pozwala
utrzymać się przy życiu. Kto nie chce
pracować, ten niech nie je. W pracy
dopatruje się podstawowego czynnika
przysparzającego bogactwa. Przez pracę
można wyrównać różnice społeczne.
Wysunął postulat słusznej ceny. Cena
towaru powinna być zwrotem trudu
poniesionego na jego wytworzenie i
sprzedaż. Udzielanie jałmużny ubogim nie
rozwiązuje problemu. Zamiast jałmużny dać
ubogiemu pracę lub pożyczkę, która
umożliwi mu zarabianie.
KANONIŚCI
ŚW. TOMASZ Z AKWINU (1225 – 1274)
pochodził z rodziny hrabiowskiej, był
dominikaninem. Pozostawił wiele dzieł,
spośród których istotne znaczenie mają
„Suma przeciw poganom” i „Suma
teologiczna”. W 1323 r ogłoszono go
świętym. Celem ostatecznym człowieka jest
zbawienie. Bogactwo to tylko środek do
urzeczywistnienia tego celu. Dlatego
państwo, którego zadaniem jest
utrzymywanie pokoju i podnoszenie
dobrobytu społeczeństwa oraz popieranie
wszelkich poczynań prowadzących do
cnoty, powinno być podporządkowane
Kościołowi, który realizuje cel najwyższy –
zbawienie. W życiu społeczno –
gospodarczym potrzebna jest ingerencja
Kościoła i państwa, które kierując się
zasadami moralnymi będą regulować
produkcję i poziom cen „sprawiedliwych” w
interesie całego społeczeństwa. Cenę
„sprawiedliwą” wyznaczają: ilość pracy
potrzebna do wytworzenia towaru, koszty
transportu i magazynowania oraz
stanowisko społeczne producenta. Cena
„sprawiedliwa” zapewnia sprawiedliwą
wymianę, gwarantującą jednakowe korzyści
kontrahentom. Cena rynkowa zależna od
podaży i popytu powoduje wymianę
nieekwiwalentną – szkodliwą dla
gospodarki i wywołującą zaburzenie
porządku społecznego i etycznego. Praca
będąca głównym źródłem dochodu ma
swoja cenę. Wysokość płac zależy od
stopnia kwalifikacji pracy (godności
zawodu) i od intensywności pracy.
Sformułował on postulat oparcia poziomu
płac najniższego stanu na poziomie
minimum egzystencji. Usprawiedliwia
natomiast wysokie dochody osób
wysokiego stanu. Św. Tomasz uzasadnia
konieczność istnienia własności prywatnej,
która bardziej odpowiada naturze ludzkiej
niż własność wspólna, gdyż najlepiej
zapewnia porządek w społeczeństwie oraz
stanowi bodziec do wydajnej pracy.
Własność jest prawem natury – pochodzi
od Boga i powinna służyć społeczeństwu.
Św. Tomasz twierdził, ze pieniądz posiada
wartość zewnętrzną, określoną przez
panującego monarchę i wartość
wewnętrzną, określoną przez zawartość w
nim kruszcu.
BANKI POBOŻNE
Od połowy XV wieku Kościół zakładał
banki, które miały obsługiwać całą ludność.
Udzielały tanich pożyczek, ratowały przed
lichwiarzami ludność, obsługiwały miasta i
pobliskie wsie. Kapitał obrotowy najczęściej
pochodził z darowizn. Była to działalność
charytatywno – ekonomiczna. Były to
niewielkie instytucje, które trwały bardzo
długo – do czasów PRL i potem
zlikwidowane.
MERKANTYLIZM
Pierwszy burżuazyjny system poglądów
ekonomicznych, który stara się uzasadnić
celowość prowadzenia przez państwo
polityki przyspieszonego rozwoju
gospodarczego, wskazując
najskuteczniejsze (zdaniem merkantylistów)
metody tej polityki. Poglądy
merkantylistyczne posiadają charakter laicki
i zrywają z normatywną interpretacją
rzeczywistości. Podstawą rozumowania nie
jest autorytet, lecz fakty – empiryczna
obserwacja rzeczywistości, z której należy
wyciągać wnioski dla polityki gospodarczej.
Merkantylizm zrywał z dawną koncepcją
państwa kościelnego. Duch tego systemu
był materialistyczny. Jako cel stawiano
bogactwo określonego narodu. Po to, aby
zdobyć bogactwo kraju należy zubożyć inne
kraje. Merkantyliści cenili handel i przemysł,
a przede wszystkim eksport, który
dostarczał pieniędzy (monety).
Merkantyliści przywiązywali dużą wagę do
przyrostu ludności. Uważano, że gęste
zaludnienie kraju jest symbolem jego
zamożności.
ŹRÓDŁA BOGACTWA KRAJU
Bogactwem kraju jest pieniądz kruszcowy.
Jednostka jest bogata, gdy dysponuje dużą
ilością pieniądza kruszcowego, a jej
dochody przewyższają wydatki. Państwo
jest bogate, gdy w obiegu znajduje się duża
ilość pieniądza kruszcowego oraz gdy ma
dodatni bilans handlowy. Duży obieg
pieniądza umożliwia ściąganie podatków i
utrzymywanie licznej armii bez uszczerbku
dla gospodarki. Działalnością produkcyjną
jest wg merkantylistów praca wytwarzająca
towary na eksport, dzięki temu napływa do
kraju pieniądz. Merkantyliści uważają, że z
punktu widzenia wzrostu bogactwa kraju
większe znaczenie posiada produkcja
przemysłowa niż rolna. Rozwój produkcji
przemysłowej powoduje wzrost
zatrudnienia. Koncepcje merkantylistyczne
zrywają ze średniowieczną
kosmopolityczną koncepcją,
przeciwstawiając jej koncepcję państwa
określonego narodu. Celem
gospodarowania jest bogactwo określonego
kraju, a nie świata. Dla osiągnięcia tego
celu można nawet zubażać inne kraje. Jest
to ich zdaniem konieczne, gdyż ilość
kruszców na świecie jest ograniczona.
POLITYKA EKONOMICZNA PAŃSTWA
Polityka ekonomiczna państwa winna
zmierzać do zapewnienia dodatniego
bilansu handlowego jako warunku
powiększania ilości pieniędzy w obiegu, a
przez to bogactwa kraju.
MONETARYZM (bulionizm) – wczesny
merkantylizm – stał na gruncie
administracyjnych metod realizacji tego
celu – zakazu wywozu kruszców jako
warunek uzyskiwania dodatniego bilansu
handlowego i kruszcowego. Coraz większą
rolę przypisuje się ekonomicznym środkom
osiągania tego celu. Dostrzega się korzyści
importu towarów nie wytwarzanych w kraju
oraz możliwości rozwoju eksportowych
gałęzi przemysłu przysparzających krajowi
kruszcu. Postulowano wysokie oclenie
artykułów importowanych (protekcjonizm
celny), które można wyprodukować w kraju.
Wolny od ceł winien być import surowców
potrzebnych dla przemysłu krajowego oraz
tania żywność dla utrzymania płac
robotników na niskim poziomie i obniżenia
kosztów. Państwo powinno z własnych
środków zakładać manufaktury i rozwijać
produkcję przemysłową. Wywołuje to
wzrost zatrudnienia i dochodów ludności.
KAMERALISTYKA – system poglądów
wyrastających na stosunkowo zacofanej
strukturze gospodarczej, społecznej i
politycznej krajów niemieckich. W wyniku
wojny trzydziestoletniej (1618 – 1648)
liczba ludności spadła o 30 – 40 %, upadło
rolnictwo i rzemiosło w mniejszych
miastach, zmniejszyła się wymiana
handlowa. Myśl ekonomiczna była
inspirowana dwoma celami: odbudową
życia gospodarczego i troską o zapełnienie
skarbca lokalnego władcy. Kamera to izba
(urząd) administracji, działająca przy
dworze takiego władcy, zarządzająca jego
majątkiem i ściągająca należne daniny i
podatki.
Akumulacja kapitału doprowadziła do
zwiększenia liczby tzw. ludzi wolnych
(luźnych), zwłaszcza chłopów
wyrugowanych z ziemi, którzy nie
aklimatyzowali się w nowych warunkach
pracy – manufakturach i z trudem ją
znajdowali. Niska wydajność ich pracy i
niskie płace zapewniające jedynie minimum
egzystencji oraz pozostałości ideologii
średniowiecznej – spowodowały brak
dyscypliny oraz rozwój żebractwa,
kradzieży i rozboju. Myśl merkantylistyczna
sugerowała potrzebę uproduktywnienia
społeczeństwa, a zwłaszcza ludzi luźnych,
postulując wprowadzenie przez państwo
zakazu żebractwa i obowiązku pracy.
Merkantyliści uważali, że obok robotników
również ich żony i dzieci już od piątego roku
życia same powinny na siebie zarabiać (w
Anglii, a od szóstego roku życia we Francji).
Praca dzieci była przymusowa. Niska płaca
i niemożność żebrania uczynią robotników
pracowitymi i zwiążą ich z miejscem pracy.
Nakaz pracy stosowano również jako karę
za przestępstwo.
Merkantyliści dużą wagę przywiązywali do
przyrostu ludności. Uważali, że gęste
zaludnienie kraju jest symbolem jego
zamożności.
FIZJOKRATYZM
Kolebką była Francja, a twórcą FRANCOIS
QUESNAY (1694 – 1774) – syn właściciela
ziemskiego i lekarz z wykształcenia, zostaje
przybocznym lekarzem królewskim. Lekarz
– ekonomista, żyjący w bliskich stosunkach
z królem uważa, że wystarczy przekonać
monarchę, by przeprowadzić reformy
uzdrawiające rolnictwo. Podstawą koncepcji
ekonomicznej fizjokratów jest teza
głosząca, że tylko w produkcji rolnej
powstaje nadwyżka ponad koszty produkcji,
powstaje produkt dodatkowy zwany
PRODUKTEM CZYSTYM. Podstawowym
źródłem dochodu czystego jest praca w
rolnictwie. Fizjokraci dochód ujmują w
sposób rzeczowy – jako sumę dóbr,
zaniedbując ujęcie wartościowe. To
techniczne ujęcie dochodu czystego
prowadzi do uznania wyłącznej
produkcyjności ziemi. Jedynie ziemia i
gospodarowanie na niej tworzą nowe dobra
– produkt czysty i powinien istnieć tylko
jeden podatek pobierany z tego produktu.
Quesnay zdecydowanie uznaje wielką
produkcję rolną za produkcyjną. Aby
uzyskać produkt czysty należy uprzednio
zainwestować kapitał potrzebny do
prowadzenia działalności gospodarczej.
Ten pierwotny wkład kapitału jest tytułem
do otrzymywania renty dzierżawnej przez
właścicieli gruntów. Zatrudnione w
rolnictwie kapitały dzieli się na tzw. nakłady
pierwiastkowe, czyli kapitał trwały
(maszyny, bydło, urządzenia) i nakłady
roczne, czyli kapitał obrotowy (płace
robocze, ziarno). Czynnikiem decydującym
o wydajności pracy są nakłady
pierwiastkowe (kapitał trwały).
Fizjokraci dzielą społ. na trzy klasy:
- klasę produkcyjną – rolnicy, dzierżawcy,
którzy tworzą tzw. dochód czysty,
- klasę właścicieli – posiadacze ziemscy
(feudałowie) oraz sprawujący władzę w
społeczeństwie z różnego tytułu,
- klasę jałową – rzemieślnicy,
manufakturzyści, kupcy, robotnicy –
klasa pożyteczna, ale nieprodukcyjna.
Istotne znaczenie dla teorii ekonomii miała
główna praca Quesnay „Tablica
ekonomiczna” z 1758 r., będąca pierwszą
próbą wyjaśnienia problemów realizacji
produktu i wskazania podstawowych
zależności i powiązań między wielkościami
globalnymi występującymi w gospodarce.
„Tablica ekonomiczna” stanowiła model
funkcjonowania gospodarki. Posiadała też
znaczenie praktyczne – służyła do
poznania stanu gospodarki.
INNI MYŚLICIELE TEJ EPOKI:
JOHN LAW (1671 – 1729) – Szkot
działający we Francji. Jego poglądy były
reakcją na merkantylizm. Uważał, że
pieniądz papierowy, którego
zabezpieczeniem byłaby ziemia i na którą
byłby wymienialny, posiada stałą, a nawet
zwyżkową wartość. Za zgodą regenta
francuskiego Filipa Orleańskiego otworzył w
Paryżu bank akcyjny z prawem emisji not
wymienialnych na kruszce w stałym
stosunku. Bank Akcyjny został
upaństwowiony w 1718 r jako Bank
Królewski pod kierownictwem Lawa.
Założona przez Lawa „Kampania
Missisippi” z koloniami francuskimi,
finansowana przez Bank Królewski, nie
przyniosła spodziewanych zysków.
Doprowadziło to do deprecjacji not,
urzędowej deprecjacji, a w 1720 r do
upadku Banku królewskiego.
ANNE ROBERT JEAN TURGOT (1726 –
1781) – był zwolennikiem niektórych tez
fizjokratycznych. Jako minister Ludwika XVI
miał wpływ na życie gospodarcze kraju.
Realizował postulat wolności gospodarczej,
wolnego handlu zbożem, zniesienia
przywilejów cechowych. Turgot sformułował
zręby „prawa malejącej wydajności gleby”.
Najpierw, jak twierdzi, bierze się pod uwagę
ziemie najlepsze. W miarę jak się
przystępuje do uprawy gruntów gorszych,
te same nakłady środków przynoszą coraz
mniejsze efekty. Wydajność jednostki gleby
jest ograniczona i dochodzi się do punktu,
w którym dodatkowe nakłady nie przynoszą
żadnego efektu.
IDEE FIZJOKRATÓW W POLSCE
Hasła fizjokratów wiązały się z
polepszeniem doli chłopów. Hasła wolności
gospodarczej, własności i bezpieczeństwa
własności dostosowywano do
formułowanych programów mających
wydźwignąć rolnictwo ze stanu zacofania i
stagnacji. Hasła nieingerencji głoszone we
Francji ustępowały u nas z czasem hasłom
aktywnej polityki gospodarczej państwa.
Wysuwano tu na czoło potrzebę
wszechstronnego uprzemysłowienia kraju,
rozwoju handlu i stosunków kredytowych
oraz infrastruktury społecznej i
gospodarczej.
ANGIELSKA EKON. KLASYCZNA
Druga połowa XVIII wieku to okres
szybkiego rozwoju gospodarczego Wysp
Brytyjskich. Następuje szybki rozwój
manufaktur, rozwija się dzierżawa i handel
międzynarodowy. Rodzi się
zapotrzebowanie na siłę roboczą. Anglia
była wówczas jedynym wielkim państwem,
w którym bez barier i przeżytków
feudalnych rozwijała się gospodarka
rynkowa i kapitalizm. Około ¾ ówczesnej
światowej produkcji przemysłowej
wytwarzano w Anglii.
ADAM SMITH (1723 – 1790) – syn
szkockiego urzędnika, wykładał filozofię
moralną. W 1776 r ukazuje się jego główne
dzieło „Badania nad naturą i przyczynami
bogactwa narodów”.
KONCEPCJA INTERESU OSOBISTEGO
zawiera następujące założenia
metodologiczne:
- zasadę egoizmu powiązaną z zasadą
gospodarności – interes osobisty stanowi
podstawową pobudkę działalności
gospodarczej człowieka dążącego do
osiągnięcia celu za pomocą minimum
środków,
- zasadę indywidualizmu poznawczego –
zakładającą wyjście w badaniach od
analizy działania jednostki, gdyż tylko
ona jest zdolna dostarczyć konkretnego
materiału do rozważań,
- zasadę zgodności interesu osobistego z
interesem społecznym; interes społeczny
jest sumą interesów jednostek; wobec
tego maksymalna korzyść jest sumą
zmaksymalizowanych działań i korzyści
jednostkowych; interes osobisty jednostki
działającej w atmosferze wolności
zapewnia samoczynnie najlepszy rozwój
gospodarczy i realizację interesu
społecznego.
KONCEPCJA PRAW EKONOMICZNYCH –
wskazuje na obiektywne działanie praw
ekonomicznych, co powoduje zbędność
ingerencji państwa w życie gospodarcze i
samoczynnie zapewnia równowagę
ekonomiczną. Wszelkie prawa
ekonomiczne przejawiają się w wyniku
działalności gospodarczej ludzi, która
przybiera postać rzeczową. Przejawianie
się praw ekonomicznych znajduje wyraz w
postępowaniu jednostek gospodarczych –
homo oeconomicus. Cechują go: skłonność
do wymiany i skłonność do specjalizacji
pracy, wynikające z własnego interesu.
Przejawem działania praw ekonomicznych
jest kształtowanie się cen
wolnokonkurencyjnych i wyrównywanie się
stóp zysku.
BOGACTWO NARODU I CZYNNIKI JEGO
WZROSTU – bogactwo narodu zależy od
stopnia produkcyjności pracy i od ilości
pracy wydatkowanej przez społeczeństwo.
Głównym sposobem powiększania
bogactwa jest zwiększenie podziału pracy,
który ma decydujące znaczenie dla wzrostu
jej produkcyjności, gdyż umożliwia
stosowanie narzędzi i maszyn. Stopień
produkcyjności pracy zależy od rozmiarów
rynku, który określa zasady podziału pracy.
Rozszerzanie rynku prowadzi do
powiększania bogactwa kraju. Podział
pracy sprzyja też wynalazkom, w wyniku,
czego wzrasta sprawność robotników.
TEORIA WARTOŚCI I PODZIAŁU DÓBR –
A. Smith rozróżnia wartość użytkową i
wartość wymienną. Rzeczywistą miarą
wartości wymiennej towaru jest ilość pracy,
którą otrzymuje się za pracę innych ludzi.
W kapitalizmie na wartość wymienną
towaru składają się trzy części: płaca, zysk i
renta gruntowa. Realna wartość każdego z
nich równa się ilości pracy. Ich suma
określa cenę naturalną towaru, czyli jego
wartość.
TEORIA CEN – A. Smith rozróżnia CENĘ
RYNKOWĄ, ukształtowaną na rynku przez
podaż i popyt, która w długich okresach
zmierza do ceny naturalnej, która równa się
kosztom produkcji. Koszty produkcji
sprowadza się do sumy wynagrodzeń
czynników wytwórczych – pracy, kapitału i
ziemi, czyli sumy płac, zysków i rent.
TEORIA PŁACY ROBOCZEJ – w
kapitalizmie robotnik najemny nie otrzymuje
całego efektu swej pracy i musi dzielić się z
właścicielem kapitału. W tych warunkach
poziom płac określony jest na poziomie
minimum egzystencji. Ukształtowanie płacy
poniżej tego minimum spowodowałoby
zmniejszenie się liczebności robotników i
brakowałoby rąk do pracy. Wzrost płac
powyżej minimum egzystencji
spowodowałoby wzrost rozmnażalności i
wzrost podaży siły roboczej ponad potrzeby
wyrażone w popycie na pracę, co
spowodowałoby spadek płac. Działanie
mechanizmu rynkowego doprowadza cenę
rynkową pracy do ceny naturalnej –
minimum utrzymania robotnika.
ROLA AKUMULACJI W ROZWOJU
GOSPODARCZYM – wzrost zatrudnienia w
manufakturach, pogłębianie podziału pracy
i wzrost wydajności pracy wymagają
akumulacji kapitału. Stała i szybka
akumulacja kapitału działa dodatnio na
wzrost zatrudnienia. Akumulacja pracy
działa dodatnio także na pogłębianie i
rozszerzanie rynku pracy. Smith jest
zwolennikiem liberalizmu gospodarczego,
który umożliwia, jego zdaniem równomierny
rozwój zgodny ze strukturą popytu
efektywnego na rynku. W miarę
nagromadzenia kapitału realizowane są
coraz mniej rentowne inwestycje. W
rezultacie tego maleje stopa zysku i
następuje brak zainteresowania nowymi
inwestycjami.
ZAGADNIENIA PIENIADZA – A. Smith stoi
na stanowisku nominalizmu pieniężnego.
Pieniądz kruszcowy nie jest bogactwem.
Bogactwem są towary, które można nabyć
za pieniądze. Zasadniczymi funkcjami
pieniądza są funkcje miernika wartości i
pośrednika wymiany. Dla umożliwienia
nabywania większej ilości towarów
zagranicą wskazane jest wprowadzenie
banknotów, które uwalniają pewna ilość
kruszcu w obiegu krajowym i przyczyniają
się do powiększania dochodu kraju. Ilość
pieniądza dostosowuje się samoczynnie do
zapotrzebowania na pieniądz. Jeśli bowiem
bank zwiększy nadmiernie emisję
pieniądza, rosną ceny towarów. Wówczas
wzmaga się import i następuje odpływ
pieniądza za granicę, co przywraca
równowagę na rynku pieniężnym.
WYMIANA ZAGRANICZNA – A. Smith
uważa wymianę zagraniczną za niezwykle
pożyteczną. Wypowiada się za wolnym
handlem. Podkreśla korzyści
międzynarodowego podziału pracy i
specjalizacji powodujące obniżkę kosztów
produkcji. Handel międzynarodowy jest
korzystny dla krajów uczestniczących w
wymianie, a zyski stąd płynące powiększą
bogactwo narodowe. Smith sprowadza
jednak podstawy wymiany
międzynarodowej do kosztów absolutnych.
DAVID RICARDO (1772 – 1823)
Na przełomie XVIII i XIX wieku Anglia
przechodzi okres rewolucji przemysłowej.
Powstaje produkcja wielkoprzemysłowa i
rezerwowa armia pracy, ulega przedłużeniu
dzień pracy i spadają płace. Rodzą się
bunty robotników, którzy uważają, że
przyczyną ich nędzy jest maszyna. Wojny
napoleońskie wzmagają kontynentalną
blokadę Anglii, w wyniku, czego rosną ceny
zboża i artykułów pochodnych oraz renta
gruntowa. Po zakończeniu wojny
zdemobilizowani żołnierze zasilają armię
bezrobotnych, normalizuje się handel
zagraniczny i spadają ceny. W tych
warunkach D. Ricardo wysuwa tezę, ze
podstawową przyczyną trudności
gospodarczych w Anglii były wysokie cła
importowe na zboże powodujące wysokie
ceny zboża i wysokie renty gruntowe, które
obniżają stopę zysku w przemyśle i
uniemożliwiają rozwinięcie eksportu.
Wysokie ceny zboża powodowały nędzę
robotników. Jego rozważania są
dedukcyjne, a założenia ideologiczne
utożsamiał z rzeczywistością.
D. Ricardo był synem maklera handlowego.
Początkowo pracował u ojca, następnie
sam zaczyna prowadzić operacje giełdowe.
W wieku 25 lat staje się najzamożniejszym
finansistą Londynu. W 1817 r ukazuje się
jego podstawowe dzieło „Zasady ekonomii
politycznej i opodatkowania”, w którym
przedstawił swoje poglądy z zakresu teorii
wartości, podziału pracy, teorii płac, zysku,
renty gruntowej, rozwoju gospodarki,
pieniądza i wymiany międzynarodowej.
TEORIA WARTOŚCI – D. Ricarda
interesuje głównie problem podziału
wytworzonych dóbr pomiędzy klasy
społeczne. Zajmuje się przede wszystkim
wartością wymienną, która zależy od ilości
pracy niezbędnej do wytworzenia towaru i
od rzadkości towarów. W gospodarce
wolnokonkurencyjnej, której zwolennikiem
jest R., wzrost podaży towarów ponad
popyt efektywny powoduje spadek cen i
odwrotnie. Kapitał i ziemia nie tworzą nowej
wartości. Otrzymują one wynagrodzenie z
wartości produktu powstałej dzięki
nakładom pracy. Ricardo jest
konsekwentnym zwolennikiem teorii
wartości opartej na pracy. Wzrost
wydajności pracy powoduje spadek
wartości towarów, a podstawowym
czynnikiem wzrostu wydajności pracy jest
postęp techniczny.
TEORIA PODZIAŁU DÓBR – podział
wytworzonej wartości pomiędzy czynniki
wytwórcze – pracę, kapitał i ziemię R.
opiera na teorii wartości. Łączna wysokość
płac, zysków i rent – dochodów czynników
wytwórczych jest równa wytworzonej
wartości. Zmiany w poziomie jednego z
dochodów oddziałują na poziom dochodów
pozostałych. Nowo wytworzona wartość
dzieli się pomiędzy robotników i właścicieli
środków produkcji. Istnieje tu sprzeczność
interesów, bowiem jeden z dochodów może
rosnąć tylko kosztem innego dochodu.
TEORIA PŁAC – Ricardo twierdzi, że płaca
nominalna jest pewnym zewnętrznym
wyrazem płacy realnej i waha się w
zależności od zmian wartości pieniądza
(cen). Dolną granicą płac realnych są
fizyczne koszty utrzymania robotnika i jego
rodziny. Fizyczne koszty utrzymania
odpowiadają pewnej liczbie godzin pracy
świadczonej przez robotnika. Ricardo
sformułował tezę o niemożności wzrostu
płac w kapitalizmie. Gdy rynkowa cena
pracy jest wyższa od ceny naturalnej,
następuje wzrost liczby ludności, a to
powoduje wzrost podaży siły roboczej w
stosunku do popytu i w konsekwencji
spadek płac do poziomu ceny naturalnej.
TEORIA ZYSKU – zysk jest potrąceniem z
produktu pracy robotnika, a poziom zysku,
przy danej wytworzonej wartości, zależy od
poziomu płac. Ricardo traktuje zysk jako
rzecz naturalną, warunkującą rozwój
gospodarczy. Ricardo jest zwolennikiem
akumulacji i wysokich zysków, wskazując
na postępową rolę przedsiębiorców
kapitalistycznych w rozwoju gospodarczym.
TEORIA RENTY GRUNTOWEJ – renta
gruntowa jest dochodem, który otrzymuje
właściciel ziemski, a wynika ona z różnic w
urodzajności gleby i położenia od rynków
zbytu. Ceny płodów rolnych wyznaczają
społeczne koszty produkcji. Podstawą
rozszerzenia upraw na ziemie najmniej
urodzajne jest działanie malejącej
urodzajności gleby – uniwersalnego prawa
produkcji rolnej. W normalnych warunkach
popyt na produkty rolne rośnie stosunkowo
szybko, a postęp techniczny może tylko
zahamować tempo działania prawa
malejącej urodzajności gleby, ale nie może
go wyeliminować.
TEORIA ROZWOJU GOSPODAR. – w
krótkim okresie rozwój gospodarczy ma
charakter zrównoważony i w warunkach
gospodarki wolnorynkowej zapewnia pełne
wykorzystanie czynników wytwórczych.
Realizacja pełnego zatrudnienia następuje
w wyniku akumulacji kapitalistycznej w
następstwie, której poprzez zmianę
poziomu płac robotników kształtuje się
tempo przyrostu naturalnego i liczba
ludności dostosowuje się do
zaangażowanego kapitału. W długich
okresach rozwój gospodarczy cechuje
stagnacja sekularna. Głównym czynnikiem
rozwoju gospodarczego jest akumulacja,
która umożliwia wzrost zatrudnienia
produkcyjnego i wzrost wydajności pracy.
Następstwem akumulacji jest również
wzrost liczby ludności i wzrost popytu na
środki konsumpcji.
TEORIA PIENIĄDZA I WYMIANY
MIĘDZYNARODOWEJ – pieniądz jest
towarem i ma wartość wewnętrzną, jako
produkt pracy ludzkiej (a nie tylko znak
wartości). Rozpatruje, więc Ricardo
pieniądz kruszcowy, a banknot traktuje jako
surogat pieniądza kruszcowego,
zakładając, że powinien być zawsze
wymienialny na złoto. Przyjmuje on, że cała
ilość pieniędzy znajdująca się w kraju
obiega i oddziałuje na kształtowanie się
cen. Uważa, że w obiegu może znaleźć się
zbyt duża lub zbyt mała ilość pieniędzy w
następstwie polityki menniczej, w
zależności od kształtowania się bilansu
handlowego. Wzrost ilości pieniądza w
sferze cyrkulacji w stosunku do potrzeb
spowoduje obniżenie się siły nabywczej
pieniądza w stosunku do wartości kruszcu i
wzrost cen. Ricardo dochodzi do ilościowej
teorii pieniądza – nie ilość pieniądza zależy
od procesów kształtowania się cen, lecz
przeciwnie – ilość pieniądza na rynku jest
czynnikiem aktywnym, wywołującym
procesy cenotwórcze. Odchylenia od
równowagi uruchamiają samoczynnie
procesy korekcyjne przywracające w
sposób żywiołowy równowagę na rynku.
Role mechanizmu korekcyjnego w
gospodarce wolnorynkowej spełnia handel
zagraniczny i międzynarodowy przepływ
kruszców, powodując samoregulację ilości
pieniądza w obiegu. Handel zagraniczny
oddziałuje dodatnio na tempo rozwoju
gospodarczego kraju. Ricardo formułuje
teorię kosztów względnych
(komparatywnych), która dowodzi
opłacalności międzynarodowego podziału
pracy i specjalizacji.
JEAN CHARLES SIMONDE DE
SISMONDI (1779 – 1842)
Rewolucja przemysłowa pogorszyła
sytuacje materialną klasy robotniczej.
Napływ ludności wiejskiej do miast
spowodował wzrost bezrobocia,
przedłużenie się dnia roboczego i obniżkę
płac. Procesy te ostro wystąpiły we Francji,
która na drogę kapitalizmu wstępowała z
pewnym opóźnieniem.
Sismondi był początkowo zwolennikiem
poglądów A. Smitha, ale z czasem zmienił
swoje zapatrywania. Przyczyną była
obserwacja stosunków gospodarczych w
okresie wojen napoleońskich. Swoje nowe
poglądy przedstawił w książce w 1819 roku
pt. „Nowe zasady ekonomii politycznej”.
PRZEDMIOT EKONOMII – przedmiotem
ekonomii politycznej jest dobrobyt
materialny człowieka, a głównym sposobem
jego realizacji jest odpowiedni podziału
wytworzonego bogactwa, co z kolei
wymaga ingerencji państwa. Z ekonomii
klasycznej przejmuje on teorie wartości
opartą na pracy, teorię podziału – zysk
traktuje jako potrącenie z produktu pracy
robotnika, a wysokość płac zależy od
kosztów utrzymania robotnika i jego
rodziny, która odchyla się od tych kosztów
pod wpływem mechanizmu rynkowego.
Uważa, że należy badać proces
dochodzenia do równowagi, gdyż ma to
największe znaczenie dla przedmiotu
ekonomii, dla dobrobytu materialnego
społeczeństwa.
TEORIA PAUPRYZMU – podstawową
wadą gospodarki kapitalistycznej zdaniem
Sismondiego jest koncentracja własności i
mechanizm konkurencji. W tych warunkach
postęp techniczny wywiera rujnujący wpływ
na gospodarkę, a szczególnie:
- powoduje masowe bezrobocie – istnienie
bezrobocia umożliwia oferowanie i
przyjmowanie gorszych warunków pracy
i płacy; klasa robotnicza żyjąca w nędzy
jest mało wydajna, a jej niska
konsumpcja ogranicza popyt na rynku,
- postęp techniczny w kapitalizmie
prowadzi do ruiny producentów
drobnotowarowych; niski potencjał
ekonomiczny drobnych wytwórców
powoduje, że w warunkach konkurencji
przegrywają oni i przekształcają się w
proletariuszy poszukujących pracy.
Sismondi stwierdza, że pogoń za zyskiem
przedsiębiorstw kapitalistycznych w
warunkach gospodarki
wolnokonkurencyjnej zwiększa rozmiary
produkcji i ogranicza rynki zbytu.
TEORIA KRYZYSÓW EKONOMICZNYCH
– gospodarce kapitalistycznej właściwa jest
sprzeczność między produkcją i
konsumpcją. Sprzeczność ta prowadzi do
kryzysów ekonomicznych, wstrząsów
gospodarczych. W kapitalizmie istnieją jego
zdaniem mechanizmy umożliwiające
wydźwignięcie się gospodarki ze stanu
kryzysu ekonomicznego. W okresie kryzysu
produkcja spada szybciej niż konsumpcja
oraz następuje pewne przestawienie
struktury produkcji na rzecz dóbr
luksusowych. Powoduje to wzrost
zatrudnienia w tym dziale gospodarki i
wzrost popytu konsumpcyjnego, co
rozpoczyna okres ożywienia
gospodarczego.
GRANICE ROZWOJU KAPITALIZMU –
zbyt niskie dochody robotników nie
pozwalają na realizację całej produkcji i
zysków. Ceny kształtują się na poziomie nie
zapewniającym w długich okresach
odpowiedniego poziomu rentowności.
Przesłanką istnienia i realizacji normalnych
zysków jest istnienie klas pośrednich, tzw.
osób trzecich gospodarki kapitalistycznej
reprezentowanych przez producentów
drobnotowarowych. Rozwój gospodarki
kapitalistycznej niszczy jednak gospodarkę
drobnotowarową. Przejściowo rolę
stabilizatora (wentyla bezpieczeństwa)
spełnia handel zagraniczny, który umożliwia
sprzedaż nadwyżek nie wchłanianych przez
rynek krajowy. Jest on jednak zawodny,
ponieważ inne kraje też dążą do rozwoju
gospodarczego. W efekcie następuje ostra
konkurencja międzynarodowa.
POZYTYWNY PROGRAM ROZWOJU
GOSPODARCZEGO – rozwój gospodarki
kapitalistycznej wymaga zdaniem
Sismondiego pewnych modyfikacji,
zapewniających równomierny wzrost
podaży i popytu, a szczególnie należy:
- zapewnić poprzez ingerencję państwa
rozwój produkcji drobnotowarowej w
mieście i wzrost liczby producentów
drobnotowarowych na wsi poprzez
reformę rolną,
- zapewnić warunki trwałości produkcji
rzemieślniczej; postuluje tu
zawiązywanie kooperacji
rzemieślniczych, co umożliwiłoby im
korzystanie z nowoczesnej techniki oraz
skuteczną konkurencję z produkcją
wielkofabryczną,
- zmienić metody podziału dochodu
wytworzonego w produkcji
kapitalistycznej poprzez wzmożenie
pozycji przetargowej robotników z
kapitalistami; wymaga to przyznania
robotnikom prawa zrzeszania się w
związki zawodowe walczące o lepsze
warunki pracy i płacy oraz stosowanie
zasady udziału robotników w zyskach,
jako podstawowej formy wynagradzania i
wprowadzenia tzw. gwarancji zawodowej
– czyli wypłacanie robotnikom
kilkumiesięcznego odszkodowania przy
zwalnianiu ich z pracy,
- organizować roboty publiczne przez
państwo dla zwiększenia zatrudnienia i
popytu efektywnego.
Jego program, mimo że spotkał się z dość
dużym uznaniem, to jednak nie wywarł
większego wpływu na rozwój ekonomii
klasycznej. Jako krytyk gospodarki
liberalnej poczynił wiele cennych uwag, ale
nie dał im jednak wykończonej teoretycznej
postaci. Dyskredytuje do przede wszystkim
niechęć do postępu technicznego.
JEAN CHRZCICIEL SAY (1769 – 1832) –
Był profesorem College de France,
liberałem, republikaninem. Po upadku
cesarstwa napoleońskiego rozwinął szerszą
działalność. W 1803 roku ogłasza „Traktat o
ekonomii politycznej”, w którym przedstawia
teorię wartości, podziału dóbr, rozwoju
gospodarczego i praw rynku. Głosi
formalnie idee A. Smitha, jednakże swymi
próbami porządkowania jego tez upraszcza
ich treść. Say kładzie nacisk na analizę
zewnętrznych zjawisk rynku, na analizę
prawa podaży i popytu, a nie praw
ekonomicznych rządzących gospodarką.
Był zwolennikiem uprzemysłowienia i
wielkiego przemysłu, jaki wówczas
powstawał. Wychwalał postęp techniczny
jako zjawisko korzystne. Wprowadzenie
maszyn jest pożyteczne, ponieważ tanieją
wyroby, powiększa się dobrobyt i powstaje
zbyt. Zastosowanie maszyn powoduje
bezrobocie, które jest przejściowe. Uważał,
że bezrobotni wskutek potanienia wyrobów
znajdą pracę. Nie interesował się
zagadnieniami społecznymi.
TEORIA WARTOŚCI – źródłem wartości
wymiennej jest użyteczność rozumiana
obiektywnie. Użyteczność jest górną
granicą wartości wymiennej, dolną zaś są
koszty produkcji. W gospodarce
wolnokonkurencyjnej mechanizm rynkowy
przybliża cenę do kosztów produkcji.
Koszty produkcji Say sprowadza do
kosztów wynagrodzeń czynników
wytwórczych za świadczone usługi w
postaci: płacy jako ceny pracy, procentu
jako ceny kapitału i renty gruntowej jako
ceny ziemi. Suma wynagrodzeń czynników
wytwórczych jest kosztem wytworzenia
dobra. Wysokość wynagrodzeń czynników
wytwórczych zależy od podaży i popytu na
usługi.
TEORIA PODZIAŁU DÓBR – podstawą tej
teorii jest teoria produkcji. Dochody
czynników wytwórczych są
wynagrodzeniem ich wkładu w proces
produkcji. Istnienie dochodów
poszczególnych czynników wytwórczych
jest konsekwencją naturalnych praw
produkcji, które wymagają istnienia tych
czynników. Say dostrzega przy tym rolę
przedsiębiorcy obok właściciela jako
czwarty czynnik produkcji.
PRAWO RYNKOW SAYA I TEORIA
ROZWOJU GOSPODARCZEGO – Say był
przekonany o bezkryzysowym rozwoju
gospodarki wolnorynkowej. W odniesieniu
do krótkiego okresu, Say stwierdza, że
produkcja sama tworzy sobie rynki zbytu, a
jedynym czynnikiem ograniczającym rozwój
gospodarczy jest tempo akumulacji kapitału
i wzrost zdolności produkcyjnych
gospodarki. Z „prawa rynku”, które
sformułował Say wynika wniosek, że
rozmiary popytu efektywnego w
gospodarce są wyznaczone ostatecznie
przez rozmiary produkcji i wypłacone
dochody. Nieprodukcyjna konsumpcja
właścicieli środków produkcji i państwa nie
rozszerza rynku zbytu. Say występuje
przeciw nieprodukcyjnej konsumpcji części
dochodu. Usprawiedliwiając wysokie zyski
podkreśla potrzebę przeznaczenia ich na
akumulację i rozwój gospodarczy.
THOMAS ROBERT MALTHUS (1766 –
1835) – Polemizował ze współczesnymi
sobie ekonomistami. Podważał prawo
rynków Saya oraz koncepcję Adama
Smitha i Davida Ricarda nawołujące do
oszczędzania i likwidacji wydatków
niepublicznych.
Malthus swoje miejsce w historii
zawdzięcza teorii ludnościowej, tłumaczącej
nędzę skłonnością do szybszego
rozmnażania się ludności w porównaniu do
przyrostu środków konsumpcji. Podstawą
jego teorii zawartej w „Rozprawie o prawie
ludności i jego oddziaływaniu na przyszły
postęp społeczeństwa” z 1798 roku jest
stwierdzenie, że ilość dóbr konsumpcyjnych
wytwarzanych głównie w rolnictwie
decyduje o liczbie ludności, która może
egzystować w danych warunkach. Wysuwa
tezę, że produkcja środków utrzymania
może w najlepszych warunkach rosnąć
jedynie w postępie arytmetycznym w
danym przedziale czasowym (25 – 30 lat).
Na przeszkodzie wzrostowi produkcji
artykułów konsumpcyjnych stoi działanie
prawa malejącej urodzajności gleby.
Dodatkowe nakłady kapitału w produkcji
rolnej przynoszą mniej niż proporcjonalny
przyrost produkcji. Ludność w przypadku
posiadania dodatkowej ilości środków
utrzymania cechuje tendencja do
szybszego rozmnażania się. Należy
ograniczyć nadmierne rozmnażanie się
ludności poprzez: późne zawieranie
małżeństw i wprowadzenie obowiązku
posiadania przez małżonków
wystarczających dochodów w chwili
zawierania związku. Odrzucał wszelkie
formy pomocy dla ubogich w Anglii.
Uważał, że skromne nawet formy pomocy
oddziałują na spotęgowaną tendencję do
nadmiernego rozmnażania się.
SOCJALIZM UTOPIJNY
Wylansował go Karol Marks i jego
zwolennicy. Myśl socjalistyczna rozwinęła
się z rozwojem kapitalizmu. Rozwój
koncepcji socjalistycznych przypada na
początek XIX wieku.
Koncepcje socjalistyczne traktowane są
jako prawdy objawione „genialnym
jednostkom”. Ponieważ, jak sądzili utopiści,
socjalizm zapewni wszystkim poprawę
stopy życiowej, rozpowszechnianie i
realizacja idei socjalistycznych będzie
sprawą łatwą i szybką. Zwracają oni uwagę
na bezrobocie i trudności zbytu towarów
prowadzące do kryzysów i marnotrawstwa
dóbr. Masy pracujące – twórcy bogactwa
społecznego – żyją w coraz gorszych
warunkach materialnych (spadek płac
roboczych, przedłużanie dnia pracy). Nie
maja też możliwości zdobywania wiedzy.
Przyszłość należy do klasy produkcyjnej,
która zainteresowana jest budowaniem
społeczeństwa socjalistycznego.
CLAUDE H. DE SAINT – SIMON (1760 –
1825) – Miał znakomite pochodzenie
społeczne i odegrał dużą role w
kształtowaniu życia politycznego i
społecznego. Początkowo w swoich
poglądach był umiarkowany i nie chciał
zniesienia instytucji własności prywatnej,
uważał, że trzeba ja zmodyfikować tak, aby
służyła społeczeństwu. W późniejszym
okresie wysunął postulat ograniczenia
własności. Środki produkcji po śmierci
właściciela miałyby przechodzić na
własność państwa a nie spadkobierców. Na
tej podstawie powoli postępowałoby
stopniowe wywłaszczenie. Postulował
centralne sterowanie i planowanie
gospodarką. Uważał, że usunie to anarchię
kapitalistycznej gospodarki. W sprawach
gospodarki władza miała należeć do
przemysłowców. Terminem
„przemysłowców” Simon obejmował
zarówno robotników jak i przedsiębiorców.
Przemysłowcy mieliby z czasem stworzyć
nową warstwę społeczeństwa, która
miałaby wyprzeć z życia społecznego
dawne warstwy niepracujące z okresu
feudalnego (szlachta, wojsko,
duchowieństwo). Kierownikami pracy będą
wielcy przemysłowcy i bankierzy. Simon
uważał, że nie można myśleć o całkowitej
równości ekonomicznej. Uważał natomiast,
że należy polepszyć byt tych ludzi, którzy
oprócz pracy nie mają żadnego innego
źródła utrzymania. Postęp społeczeństwa
widział także w rozwoju chrześcijańskiej
moralności, w chrześcijańskich zasobach
braterstwa ludzi. Zauważał antagonizm
między pracodawcami a pracownikami.
Uważał, że źródłem tego jest
nieporozumienie. Interesy jednych i drugich
powinny wiązać się ze sobą. Należy dążyć
do dobrobytu robotników oraz wzbogacania
się pracodawców. Centralny system
bankowy miałby kierować wykonaniem
planu przez udzielanie kredytów oraz
ewidencję produkcji.
W kapitalizmie sporo jest ludzi leniwych,
którzy chętnie żyją na koszt pracujących
ludzi. Władze państwowe powinny temu
zapobiegać. Leniwych zmusić do pracy, a
bezrobotnym zapewnić pracę. Wskutek
tego każdy miałby prawo do pracy i
jednocześnie obowiązek pracy. Taka
organizacja społeczna zapewni podział
dochodu stosowny do wkładu pracy.
Poprawę bytu moralnego i materialnego
zapewni się na drodze wychowania
społeczeństwa.
Uczniowie Simona po jego śmierci
utrzymywali silne związki między sobą. Z
biegiem czasu w ich gronie powstała jak
gdyby sekta z obrzędami prawie jak
religijnymi.
W 1852 roku w Paryżu powstał pierwszy
Bank Akcyjny, który miał gromadzić drobne
kapitały, wykupywać akcje przedsiębiorstw i
odprowadzać zyski dywidendowe do
szerokich warstw pracowników. Założyciele
tego banku byli gorliwymi wyznawcami
doktryny Simona. Bank upadł z powodu
nadmiernej spekulacji giełdowej, utraty
zaufania grup, które ten bank popierały na
skutek nie tworzenia rezerw z części zysku
i nie powiększania dywidend przy wzroście
wartości akcji.
CHARLES FOURIER (1772 – 1837)
Syn zamożnego kupca, ale zawodu tego
nie lubił. Chciał studiować inżynierię
wojskową, ale nie został przyjęty z powodu
braku szlacheckiego pochodzenia. Zajęcia
handlowe stały się dla niego koniecznością,
zwłaszcza po śmierci ojca, gdyż
odziedziczył po nim znaczny majątek. W
1971 roku przeniósł się do Lionu i tam
poznał nędzne warunki bytowania
pracowników i złe warunki pracy. Pracował
jako agent, podróżował w interesach swego
szefa. Dla Fouriera wstrząsem była podróż
do Marsylii, aby w morzu zatopić transport
ryżu. To posunięcie miało spowodować
podwyżkę cen.
Jego dzieła były niejasne, chaotyczne i
nieuporządkowane. Uznania nie znalazł.
Fourier pozyskiwał nielicznych, ale wielkich
zwolenników zwłaszcza, gdy przeniósł się
do Paryża. Fourier w stosunku do
simonistów zajął niechętne stanowisko.
Przez długie lata żył nadzieją, że jakiś
bogaty zwolennik jego doktryny wyłoży
pieniądze na jej realizację. Ok. 1830 roku
jego zwolennicy energicznie podjęli próbę
realizacji jego polityki. Jednak próba ta nie
powiodła się. Panujący system potępiał,
gdyż prowadził on do nadprodukcji i biedy.
Za sprawę konieczną uważał potrzebę
przebudowy tego systemu, ale bezkrwawo
przy użyciu perswazji. On i jego zwolennicy
z upojeniem kreślili wizję nowego
społeczeństwa, które byłoby całkowicie
bezpieczne. Jako podstawową jednostkę
organizacyjną tego społeczeństwa uważał
KOOPERATYWĘ WYTWÓRCZĄ. Miała to
być jednostka samowystarczalna,
zaspokajająca potrzeby produkcyjne i
konsumpcyjne wszystkich członków
wspólnoty. Kooperatywa miała zapewnić
najlepsze warunki bytowania swym
członkom. Wspólne stołówki, pralnie, żłobki,
przedszkola, szkoły miały odciążyć kobiety
od ich trudnych obowiązków. Kooperatywy
(falangi) miały składać się na nowy świat
dostosowany do potrzeb społeczeństwa,
stopniowo zanikałyby narody i konkurencja
między nimi. Świat stałby się miejscem
współpracy licznych falang, gdyż ta idea
miała ogarnąć cały świat. Falangi
współpracowałyby między sobą, więc
zbyteczne byłoby pośrednictwo handlowe.
Dobrowolna praca nie oznaczałaby
równości majątkowej i konsumpcyjnego
komunizmu. Miały być swego rodzaju
spółką akcyjną założoną przy udziale
kapitalistów, dla których byłaby to lokata
kapitału przynosząca zysk. Członkowie to
socjetariusze (wnoszą pracę; z czasem
dzięki oszczędnościom mogliby nabywać
akcje i przechodzić do grupy kapitalistów) i
akcjonariusze (wnoszą kapitał).
Fourier jest przeciwny egalitarnemu
podziałowi dochodu. Odrzuca też zasadę
podziału według pracy. Podział dochodu
miał następować według zasady: 3/12 w
produkcji do wkładu kapitału przez
członków na zorganizowanie kooperatywy
wytwórczej, 5/12 do podziału według
wkładu pracy, 4/12 – dzielone w proporcji
do „talentu”.
ROBERT OWEN (1771 – 1858)
Syn drobnego rzemieślnika walijskiego.
Dużo czytał i poprzez lekturę zdobywał
wykształcenie. W wieku 18 lat założył
wytwórnię maszyn przędzalniczych. Przed
ukończeniem 40 lat na własną rękę założył
przędzalnię bawełny. W 1799 roku kupił
fabrykę w Szkocji, która po kilku latach
przynosiła duże zyski. Nakłonił on swoich
wspólników do pewnych reform. Nie
przyjmował do pracy dzieci poniżej 10 lat,
obniżył dzień pracy do 11 godz., polepszał
mieszkania robotników, prowadził
samorząd mieszkańców, założył sklep
spożywczy. Chciał zbudować szkołę, ale
jego wspólnicy się temu sprzeciwili. Wtedy
założył nową spółkę. Umowa tej spółki
przewidywała, że nadwyżki zysku będą
przeznaczone dla pracowników. Dzięki
temu mógł budować nowe gmachy o
charakterze socjalnym, wprowadzono
ubezpieczenie od choroby i na starość,
skrócono dzień pracy do 10 godz. Wróżono
mu bankructwo, jednak fabryka przynosiła
duże zyski. Wspólnicy stawiali opór i
odebrano mu wpływ na szkołę. Z czasem
sprzedał udziały a fabryka zaczęła bez
niego upadać. W 1821 roku przedstawił
wizję kolonii robotniczych i pomysły, które
miały dać bezrobotnym pracę i chleb.
Pomysły te nie znalazły uznania, gdyż
konserwatyści dostrzegli tu zagrożenie
panującego porządku, a utworzenie
wspólnoty nędzarzy było dla radykałów
farsą. Stał na czele starań o skrócenie
czasu pracy dzieci, o opiekę nad nimi.
Przewidywał możliwość wybuchu
niepokojów społecznych. Odwoływał się do
uczuć ludzkich. Jego nieustępliwa
działalność doprowadziła do uchwalenia w
1819 roku ustawy zakazującej zatrudniać
dzieci poniżej 9 roku życia w przemyśle
bawełnianym. Zaangażował własny majątek
dla realizacji nowej społeczności. W 1824
roku kupił wieś „Nowa Harmonia” w stanie
Indiana. W tym kolektywie Owena wszyscy
są równi, własność jest wspólna a
wynagrodzenie jest niezależne od wartości
pracy. Władza prawodawcza należy do
wszystkich członków po ukończeniu 21
roku życia, a każdy ma wgląd na sprawy
administracji. Jednak okazało się, że takie
kierowanie i administrowanie jest
niemożliwe. Dochodziło do kradzieży,
marnotrawstwa i rozrzutności. Nowa
Harmonia upadła. Od 1820 roku
propagował zniesienie handlu i pieniądza,
ponieważ uważał, że pieniądz jest złym
elementem społeczeństwa. W to miejsce
chciał wprowadzić wymianę pracy. Giełda
wymiany miała przyjmować towar i
sprawdzać jego wartość według ilości
włożonej pracy. Zapłatą miały być „bony
pracy”, które uprawniały do nabycia innych
artykułów, które były tak samo wyceniane.
W Londynie w 1832 roku powstał według
pomysłu Owena BAZAR SPRAWIEDLIWEJ
WYMIANY. W magazynie bazaru
nagromadziły się towary niezbyt chodliwe.
W końcu magazyn zalegały artykuły bez
popytu, a bony towarowe traciły swoja
wartość. W rezultacie przedsięwzięcie to
upadło.
Swoje pomysły przedstawiał nie tylko na
piśmie, ale próbował je realizować bez
użycia przemocy, lecz drogą wykładu. Pod
koniec swego życia zajął się spirytyzmem.
SOCJALIZM RICARDIAŃSKI
Reprezentują go JOHN GRAY, JOHN F.
BRAY, THOMAS HODGSKIN, WILLIAM
THOMPSON. Do krytyki kapitalizmu
wykorzystują oni teorię wartości opartą na
pracy Davida Ricarda. Robotnik –
bezpośredni wytwórca nowej wartości nie
otrzymuje całego efektu swej pracy.
Wywołuje to naruszenie ekwiwalentności
wymiany. Socjalizm, ich zdaniem zlikwiduje
wyzysk i zapewni wytwórcy cały efekt jego
pracy.
SOCJAL. DROBNOMIESZCZAŃSKI
JEAN JOSEPH LOUIS BLANC (1811 –
1882) – W swojej pracy „Organizacja pracy”
z 1839 roku postuluje bezkrwawą
przebudowę ustroju poprzez tworzenie tzw.
warsztatów społecznych na wzór falang
utopistów. Miały one zrzeszać wytwórców
tylko jednego zawodu. Płace w warsztatach
miały być jednakowe dla wszystkich, a ich
zarząd byłby wybierany przez członków
zrzeszenia. Dochód w warsztatach
społecznych miał być dzielony na płace,
wydatki na utrzymanie starców i chorych
oraz wydatki na rozwój. Warsztaty
społeczne miały stanowić podstawę
przebudowy całego systemu społeczno –
gospodarczego. Mimo pomocy ze strony
państwa warsztaty społeczne upadły, gdyż
jak podkreślali przedstawiciele rządowi –
były niegospodarne.
ANARCHIZM
Szczególna forma socjalizmu. Przekonanie,
ze człowiek jest z natury skłonny do
dobroci, dało taką konsekwencję, że
należałoby znieść organizację państwową.
Czołowym przedstawicielem był PIERRE
JOSEPH PROUDHON (1809 – 1865) – W
swych pracach „Co to jest własność” z 1840
roku i „System sprzeczności
ekonomicznych, czyli filozofia nędzy” z
1846 roku atakuje własność kapitalistyczną
i zrzeszeniowe formy organizacji pracy
utopistów. W swych rozważaniach
formułuje 2 tezy:
- „własność to kradzież”,
- „własność to wolność”.
Istniejący system wymiany, a zwłaszcza
sfera obiegu i instytucja pieniądza, jest
największym złem. Likwidację władzy
pieniądza widział poprzez utworzenie
banku narodowego, który zapewniałby
robotnikom darmowy, bezpłatny kredyt i
pożyczki na rozwinięcie własnej
działalności gospodarczej. Bilety wymiany
banku (bony) nie będą wymienialne na
złoto, gdyż bank nie będzie miał własnych
kapitałów. Pomysł ten miał zlikwidować złą
instytucję własności a w jej miejsce
wprowadzić instytucję pośrednią, która
zachowałaby walory własności. Zniknie
wówczas przymus pracy, nastąpi
połączenie klas społecznych i likwidacja
aparatu państwowego jako narzędzia
wyzysku. Podjęta w 1849 roku próba
utworzenia takiego banku nie zdała
egzaminu.
SOCJALIZM PAŃSTWOWY
Jego cechą jest utrzymanie własności
indywidualnej oraz interwencja państwa w
stosunki gospodarcze. Ingerencja ta dąży
do przeprowadzenia reform w duchu
równości gospodarczej.
FERDYNAND LASSALLE (1825 – 1864) –
Zwolennik kolektywizmu. Uważał, że
rewolucja społeczna podąża do
ograniczenia prawa własności. Wyobrażał
sobie, że w przeciągu jednego lub dwóch
stuleci indywidualne prawo własności
zaniknie. Uważał, że dojdzie do tego w
skutek uzyskania przez robotników coraz
większego wpływu na bieg spraw
państwowych. Zmiana ta powinna być
przeprowadzona przez państwo. Potrzebna
jest organizacja silnej partii robotniczej,
która ma dążyć do zwiększenia roli
proletariatu. W programie tej partii były dwa
postulaty:
- powszechne prawo głosowania,
- popieranie przez państwo wytwórczych
kooperatyw robotniczych.
Władze państwowe powinny opiekować się
warstwami słabszymi i biednymi, dążyć do
poprawy bytu robotników. Dotychczas byt
robotników był wyznaczany przez
SPIŻOWE PRAWO PŁACY. Lassalle dążył
do ustroju kolektywistycznego poprzez
kooperatyzm (spółdzielczość)
syndykalistyczny (kontrolowany i sterowany
przez związki zawodowe).
Lassalle w 1863 roku utworzył organizację
robotniczą – powszechny niemiecki
związek robotniczy, która po jego zgonie
straciła na znaczeniu.
Krytykował ideę stowarzyszeń, które
opierały się na samopomocy. Takie
stowarzyszenia nie mogą pomóc
robotnikom w polepszeniu ich życia ze
względu na spiżowe prawo płacy.
STARSZA SZKOŁA HISTORYCZNA
EKONOMII NIEMIECKIEJ - drugi element,
z którego rozwinął się socjalizm
państwowy. Szkoła ta kładła nacisk na role
instytucji społecznych, a w szczególności
na rolę państwa w kształtowaniu się praw
ekonom. W Niemczech w XIX wieku
rozwinął się wielki przemysł i w związku z
tym powstała kwestia robotnicza.
Uznawano, że interwencja państwowa
powinna zwracać się ku sprawom
społecznym.
Ekonomiści zwołali w 1872 roku w
Aizenach kongres, który stworzył program
wyrażający tezy socjalizmu państwowego.
Program ten stwierdził konieczność
interwencji państwa w życie gospodarcze,
w szczególności kładł nacisk na poprawę
bytu robotników oraz stawiał tezę
utrzymania własności indywidualnej.
Do niemieckiego socjalizmu państwowego
był zbliżony angielski SOCJALIZM
FANIAŃSKI, który wywarł duży wpływ na
poglądy i kierunki działania Partii Pracy,
która założono w 1900 roku.
JAN KAROL RODBERTUS (1803 – 1875)
– Z wykształcenia prawnik. Początkowo był
liberałem. Był zwolennikiem programu,
który wyrażał się w zdobyciu ustroju
konstytucyjnego dla Prus. Zwolennik
zjednoczenia Niemiec. W 1848 roku w
okresie Wiosny Ludów został posłem
Zgromadzenia Narodowego. Po
rozwiązaniu zgromadzenia zrezygnował z
działalności politycznej. Stał się
konserwatystą i monarchistą. Stał się
przeciwnikiem rewolucji. Przeciwstawiał się
ruchowi socjalistycznemu w Niemczech.
Wyznawał społeczno – gospodarcze tezy
socjalistów. Był bezwzględnym
zwolennikiem kolektywizmu. Przeciwstawiał
się niemieckiemu socjalizmowi
państwowemu. Z tych powodów odmówił
udziału w kongresie w Aizenach w 1872
roku. Jego niechęć wynikała z tego, że
kierunek ten ograniczał się tylko do reform
na korzyść robotników.
Rodbertus na społeczeństwo patrzył jak na
organizm. Jego zdaniem wynikało to z
podziału pracy. I z tego wynikał
SOLIDARYZM SPOŁECZNY czyli
solidarność i zgodność wszystkich
członków społeczeństwa. Podkreśla, że
kwestię społeczną należy rozwiązać drogą
ewolucyjną poprzez rozbudowanie
solidarności społecznej i obowiązków, które
z niej wynikają.
Uważał, że wolny, konkurencyjny rynek nie
dostosowują produkcji do potrzeb
społecznych. Wysunął zarzut, że w tym
właśnie porządku ekonomicznym produkcja
dostosowuje się do popytu efektywnego.
Producenci kierują się dążeniem do
maksymalnego zysku. Zaspokajane są
nawet nieistotne potrzeby ludzi zamożnych,
a zaniedbywane są istotne, ważne potrzeby
ludzi biednych. Dla usunięcia takich wad
wolnej konkurencji należy znieść wymianę,
która opiera się na cenie i wprowadzić w to
miejsce przydziały administracyjne:
- władze państwowe mają ustalić ilość
pracy, jaka jest do dyspozycji
społeczeństwa,
- władze administracyjne mają ustalać, co
należy produkować,
- rozdzielić rozporządzalną ilość pracy
pomiędzy poszczególne gałęzie
produkcji.
Rodbertus wysunął postulat PRODUKCJI
PLANOWEJ. Państwo ma kierować
produkcją. Władze państwowe są
obarczone wielkimi zadaniami –
prowadzeniem, kierowaniem produkcją, tak,
aby produkcja zaspokoiła potrzeby
społeczeństwa.
Sprawiedliwy podział produktu społecznego
wymaga, aby pracownik otrzymywał cały
efekt swojej pracy, po odliczeniu środków
na zaspokojenie zbiorowych potrzeb,
środków na funkcjonowanie państwa oraz
nakładów na rozwój gospodarczo –
społeczny. Praca jest jedynym źródłem
produktu. Jednak pogląd ten dotyczy tylko
pracy fizycznej.
Ostatecznym celem rozwoju społeczeństw
jest ustalenie wartości, która byłaby zgodna
z ilością pracy, co zapewni każdemu
pracownikowi pełen efekt jego pracy.
Realizacja tego postulatu nastąpi poprzez
upaństwowienie środków produkcji.
PAŃSTWOWY KOLEKTYWIZM
INTEGRALNY – ustrój kolektywistyczny ze
względu na prowadzenie produkcji przez
państwo i na administracyjny przydział
dóbr. Zniesienie pieniądza musiałoby
spowodować wprowadzenie miernika
wartości opartego na pracy.
Administracyjny przydział pracy
spowodowałby zlikwidowanie swobodnego
wyboru pracy. Brak instrumentów podaży i
popytu oraz brak pieniądza wywołałoby
brak kontroli kosztów. Jednak taki ustrój nie
mógłby racjonalnie funkcjonować.
Rodbertus zaproponował kompromis, który
polegałby na zachowaniu własności, ale
zniesieniu wolności umów. Ustrój ten
polegałby na państwowej gospodarce
planowej przy zachowaniu własności
indywidualnej. Kompromis ten określono
jako PLANOWO –
INDYWIDUALISTYCZNY.
Interesował się problemami ówczesnych
wielkich własności ziemskich. Wysunął
koncepcję kredytu ziemskiego.
SPÓŁDZIELCZOŚĆ
Wyrazem solidarności społecznej miał być
system spółdzielczości. Jednym z
pierwszych propagatorów był Robert Owen,
ale jego zrzeszenia miały charakter
komunistyczny. Jego wspólnoty były bliższe
komunie wytwórczej.
Czysta forma spółdzielczości pojawiła się w
teorii i działalności praktycznej francuskiego
syndykalisty Blanca. Jego warsztaty
narodowe organizowano w okresie Wiosny
Ludów (1848) i polegały na wspólnej
własności zakładu pracy a zyski dzielono
między członków.
Pod wpływem zniesienia zakazu
stowarzyszania się szukano sposobów
realizacji współpracy. Pod koniec roku 1843
po załamaniu się strajków w Rochdale
grono tkaczy postanowiło szukać
polepszenia swego bytu przez współpracę i
kooperację. Przez cały rok 28 założycieli
zdołało zebrać 28 funtów wspólnego
kapitału. Za 10 funtów wynajęto sklepik, w
którym było na początku kilka towarów. Nie
starczyło środków na najpotrzebniejszy
asortyment. Sklepik był otwarty dwa razy w
tygodniu i obsługiwany był przez członków
zarządu. Największą trudnością było
dotychczasowe przyzwyczajenie nabywców
do kupowania na kredyt oraz to, że zwykli
wybierać towary byle jakiej wartości lecz
tanie. W sklepiku obowiązywały 3 zasady:
- dobry towar,
- uczciwa waga,
- sprzedaż za gotówkę.
Od 1851 roku sklepik był otwarty przez cały
dzień a sprzedaż była w cenach
detalicznych. Członkowie otrzymywali
pewien procent tytułem zwrotu od zakupów.
Jest to pierwsza spółdzielnia spożywców.
Od ok. połowy XIX wieku prowadzono także
własną pracownię szewską, krawiecką i
piekarnię, otworzono także własną rzeźnię.
Pewien procent zwrotów od zakupów
przeznaczano na działalność
wychowawczo – oświatową. Prowadzono
ubezpieczenia na wypadek choroby.
Cechy spółdzielni:
1. jeden członek jeden głos,
2. decyduje nie kapitał ale osoba,
3. udział członka spółdzielni w zyskach
zależy od jego zakupów w spółdzielni,
4. spółdzielnia sprzedaje za gotówkę po
cenach nie wyższych niż gdzie indziej, a
nawet po cenach niższych.
W połowie XIX wieku powstały spółdzielnie
kredytowe w Niemczech i rozkwitały
spółdzielnie wytwórcze we Francji i Anglii.
W 1864 roku w Manchesterze powstała
centrala spółdzielcza – spółdzielnia
spółdzielni, która zajmowała się hurtem dla
potrzeb swoich członków oraz produkcją.
Ekonomiści, którzy propagowali i popierali
myśl spółdzielczą spodziewali się, że
samopomoc i wychowanie społeczeństwa
za pomocą organizacji spółdzielczych
doprowadzi do przebudowy stosunków
społecznych i ekonomicznych. Mieli
nadzieję, że nastąpi to pokojowo,
ewolucyjnie, bez użycia przymusu,
interwencji państwa i wstrząsów
politycznych a także bez naruszania
wolności gospodarczej, prawa własności i
dziedziczenia.
Doświadczenia angielskie i niemieckie
uczyły, że robotnicze spółdzielnie
spożywcze są skutecznym środkiem walki z
wielką produkcją kapitalistyczną.
Doświadczenia te wskazywały, że są one
skuteczniejsze niż spółdzielnie wytwórcze.
Spółdzielnie dążą do zakupu towarów
bezpośrednio od producentów. Omijały
pośredników, uzyskiwały dogodniejsze
ceny, stosowały kontrolę jakości.
Spółdzielnie kredytowe dostarczają taniego
kredytu, eliminują lichwiarzy, zachęcają do
oszczędzania, stwarzają korzystną lokatę
drobnych sum oszczędności.
Spółdzielnie pracy dają pracę robotnikom
bez pośrednictwa przedsiębiorcy, sprzedają
towary konsumentowi bez pośrednictwa
handlowego.
W okresie międzywojennym spółdzielcy
lansowali hasło: Rzeczypospolita
spółdzielcza.
Spółdzielczość w Polsce została
zniszczona po I wojnie światowej, ale
odbudowana po II wojnie.
EKON. NIEMIECCY XVIII I XIX W
ADAM MULLER (1779 – 1829)
Prekursor szkoły narodowej w Niemczech,
konserwatywny działacz polityczny.
Idealizował państwo jako rozszerzoną
rodzinę zespoloną więzami duchowymi.
Traktuje państwo jako duchowy związek
ludzi. Prawo, ekonomia i religia to czynniki
regulujące stosunki międzyludzkie w
zorganizowanym społeczeństwie.
Propaguje ustrój stanowy, w którym nie
będzie miejsca na walkę klas. Między
stanami istnieć będzie ścisła współpraca,
wynikająca z idei narodowych i porządku
narodowego. W rolnictwie chce zachować
własność feudalną, a w produkcji
przemysłowej – własność typu
kapitalistycznego. Własność prywatna
powinna być użytkowana w interesie
społecznym. Do czynników produkcji
zalicza naturę, ludzi i duchowe zasoby
narodu. Pieniądz to znak państwowy
wyposażony w moc prawną. Apeluje do
więzi narodowej i pojednania narodowego.
Podkreślał, że człowiek jest całkowicie
związany ze społeczeństwem, nie może
być oderwany od społeczeństwa lub
państwa bo wówczas przestanie być sobą.
Do jego poglądów później nawiązał
narodowy socjalizm czyli hitleryzm.
LUDWIG BRENTANO (1844 – 1931)
Uważa, że państwo nie może być jedyną
instytucją gwarantującą sprawiedliwość
społeczno – gospodarczą, gdyż jego aparat
może być opanowany przez przedstawicieli
określonych warstw. Postuluje potrzebę
obrony interesów klasy panującej przez
związki zawodowe.
MARKSISTOWSKI SYSTEM EKONOMII
Teorię marksistowską stworzyli KAROL
MARKS (1818 – 1883) oraz FRYDERYK
ENGELS (1820 – 1895).
W okresie Wiosny Ludów w 1848 r napisali
„Manifest Komunistyczny”, w którym
ukazują historię powstania i rozwoju
kapitalizmu, jego rolę w rozwoju społeczno
– ekonomicznym, wyczerpanie się
możliwości dalszego rozwoju kapitalizmu,
który zostanie obalony przez klasę
robotniczą, która z kolei na gruzach
kapitalizmu zbuduje socjalizm. Po upadku
Wiosny Ludów Marks emigruje do Anglii.
Marks nie miał stałej pracy i egzystencja
Marksa i jego rodziny zależała od
pożyczek, które przekazywał mu Engels.
Systematyczny wykład swej teorii
ekonomicznej przedstawił Marks w
„Kapitale”. Pierwszy tom ukazał się w 1867
roku, drugi tom zredagował i wydał Engels
w 1885 roku, a trzeci – w 1894 roku.
FILOZOFIA MARKSISTOWSKA
Podstawą jest MATERIALIZM. Istnieje tylko
materia. Jedynym możliwym bytem jest byt
materialny (to, co istnieje lub istnieć może).
Duch jest najwyższym wytworem materii a
istnieje tylko w związku z ciałem. Wszelkie
inne zjawiska życia stanowią mniej lub
bardziej subtelną postać materii.
Materializm głosi, ze każdy ustrój społeczny
zależy od warunków, które go zrodziły. Nie
ma niewzruszonych ustrojów i idei. Wobec
tego przewroty rewolucyjne są zjawiskiem
naturalnym i nieuniknionym.
Marks stwierdza, że jedynym źródłem
pomnażania wartości jest praca ludzka,
której społeczny charakter przejawia się w
wymianie. Wartość wytworzona przez
robotnika jest większa od wartości
produktu.
Marks zapożyczył od Hegla METODĘ
DIALEKTYCZNĄ czyli LOGIKĘ
PRZECIWIEŃSTW.
I PRAWO DIALEKTYKI – współzależność
zjawisk w przyrodzie i społeczeństwie.
Każde zjawisko jest jednocześnie
przyczyną i skutkiem. Jest zdeterminowane
przez inne zjawiska. W przyrodzie i
społeczeństwie istnieje automatyczny
mechanizm, który ze swej istoty działa w
sposób konieczny. Zastąpienie
mechanizmu świata kapitalistycznego przez
nowy system jest wewnętrznie
zdeterminowany. Kapitalizm jest z góry
zdeterminowany przez siły rewolucji, które
narastają, które obalą kapitalizm i
wprowadzą socjalizm.
II PRAWO DIALEKTYKI – wszystko jest w
ruchu. Ruch polega na zmianach, a więc na
stałym rozwoju. Zmiany i rozwój
doprowadzą do przejścia do nowego,
doskonalszego bytu. W przyrodzie i
społeczeństwie nie ma niczego, co byłoby
stałe i niezmienne.
III PRAWO DIALEKTYKI – ilość przechodzi
w jakość. Dzieje się to skokowo i
rewolucyjnie. Skokowe zmiany miały
uzasadnić rewolucję na pewnym etapie
kapitalizmu.
IV PRAWO DIALEKTYKI – wszystkie byty
w przyrodzie i społeczeństwie istnieją tylko
dlatego, że są zbiorem sprzeczności.
Sprzeczności są przyczyną ruchu. Ruch
jest identyczny z przyczyną.
Człowiek jest częścią przyrody, wobec
czego wszystkie prawa odnoszą się do
niego i do stosunków społecznych.
Ta metoda dialektyczna oraz światopogląd
materialistyczny dają MATERIALIZM
DIALEKTYCZNY, który uważa, że każda
idea jest tezą. Idea znajduje swoje
zaprzeczenie – antytezę. Starcie tezy i
antytezy przeradza się w ich połączenie
czyli powstaje synteza.
W ustroju społecznym Marks wyróżnia
dwa elementy:
1. baza – człowiek + środki techniczne +
środki produkcji,
2. nadbudowa – określone relacje
społeczne, polityczne, prawne, religijne,
filozoficzne.
Baza + nadbudowa tworzą formację
gospodarczo – społeczną.
Marks wyróżnił następujące formacje
społeczno – gospodarcze:
- wspólnota pierwotna,
- niewolnictwo,
- feudalizm,
- kapitalizm,
- socjalizm jako przejściowy okres do
najwyższej formy społeczności, do
komunizmu.
Wolność wg Marksa – odrzucał pojęcie
swobodnego kontraktu między kapitalistą a
robotnikiem. Prawdziwą ludzką wolnością
jest komunizm.
SUBIEKTYWNO – MARGINALISTYCZNA
TEORIA EKONOMII (ekonomia po 1870
roku)
Przesunięto problematykę wartości z
płaszczyzny obiektywnej na płaszczyznę
subiektywną. O wartości decydowała
użyteczność dla człowieka. Przedmiotem
dociekań uznano stosunki miedzy ludźmi a
rzeczami.
Założenia ekonomii subiektywistycznej:
1. stosowano badania mikroekonomiczne,
2. stosowano dociekania subiektywistyczno
– psychologiczne,
3. w badaniach dano pierwszeństwo
konsumpcji nad produkcją,
4. stosowano rachunek marginalny, który
polegał na stosowaniu krańcowych
przyrostów lub krańcowych ubytków,
5. badano współzależność zjawisk
ekonomicznych w analizie funkcyjnej
(charakter ilościowy a nie przyczynowo –
skutkowy).
TEORIA ROZWOJU GOSPODARCZEGO
JÓZEFA SCHUMPETERA (1883 – 1950) –
austriacki ekonomista, uznanie zyskał w
latach międzywojennych.
W 1912 r opublikował „Teorię rozwoju
gospodarczego”. Punktem wyjścia tej teorii
była gospodarka statyczna – RUCH
OKRĘŻNY ŻYCIA GOSPODARCZEGO.
Zysk jako odrębny dochód powstaje
dopiero w warunkach wzrostu
gospodarczego, w gospodarce
dynamicznej. Jest to rezultat
przedsiębiorców, którzy wprowadzają
innowacje a te zapewniają powstawanie
zysku, ponieważ koszty produkcji są
mniejsze. Zdaniem Schumpetera w
kapitalizmie nie oszczędności decydują o
rozmiarach inwestycji, ale inwestycje
decydują o rozmiarze oszczędności.
SOCJALISTYCZNA MYŚL
EKONOMICZNA XIX I XX WIEKU
EDWARD BERNSTEIN (1850 – 1932)
Podjął się rewizji marksizmu w swojej pracy
„Przesłanki socjalizmu o zadania
socjaldemokracji” z 1899 r. Należał do
czołowych działaczy niemieckiej
socjaldemokracji i II Międzynarodówki.
Bernstein uważał, że w epoce rozwiniętego
kapitalizmu trzymanie się przestarzałych
tez Marksa naraża ruch robotniczy na
skostnienie. Oto główne tezy Bernsteina:
- motyw nauki jest inny niż motyw ruchów
społecznych; motywem nauki (teorii) jest
czynne poznanie, motywem ruchów
społecznych jest interes gospodarczy,
moralny i idealny,
- wynika stąd, że ruch społeczny jest
tendencyjny; nauka powinna być
obiektywna, pozbawiona tendencyjności,
- skoro ruch społeczny kieruje się
interesem określonej klasy, to jest on
tendencyjny i partyjny; nauka musi być
wolna od tendencyjności, musi dbać o
czyste fakty i nie może należeć do
żadnej klasy ani partii.
Jego zdaniem tych warunków nie spełnia
teoria Marksa, gdyż jest partyjna i
tendencyjna i trudno ją uważać za system
w pełni naukowy. Postanowił oczyścić
marksizm z tych elementów oraz odrzucić
te koncepcje, które nie znajdują
potwierdzenia w rzeczywistości społeczno –
gospodarczej. Odrzucił materializm
historyczny, koncepcję walki klas oraz tezę
o nieuchronności upadku kapitalizmu.
Uważał, że podział klasowy zależy od
własności, od wysokości dochodów, które
rosną, podobnie jak klasa średnia. Hipoteza
o nieuchronności kapitalizmu w drodze
rewolucji jest więc fałszywa. Należy dążyć
do socjalizmu drogą reform.
Jego zdaniem marksistowskie pojęcia
wartości i wartości dodatkowej są
abstrakcyjne i nic nie wnoszą do poznania
rzeczywistości. Produkt dodatkowy
zawłaszczony przez kapitalistów powiększa
się.
KAROL KAUTSKY (1854 – 1938)
Teoretyk i działacz niemieckiej
socjaldemokracji. Socjalizm to
uspołecznienie środków produkcji oraz
przekształcenie gospodarki rynkowej w
produkcję, która zaspokajać ma potrzeby
bezpośrednie. W kapitalizmie robotnik
może zmienić pracodawcę co nie oznacza
pełnej wolności, ponieważ robotnik nie
dysponuje swoją pracą. W socjalizmie
praca będzie służyć interesom ogółu,
będzie zorganizowana racjonalnie. Praca
przestanie być odczuwana jako przymus
zewnętrzny, a jej czas będzie skrócony.
W stosunkach wiejskich zamiast podatków
pieniężnych będą świadczenia dla państwa
w ziemiopłodach. Produkcja rolna przybiera
charakter kapitalistyczny. Gospodarstwa
wiejskie nadal istnieją w skutek ciężkiej
pracy całej rodziny wieśniaczej. Pojawia się
konieczność przekształcenia wsi
indywidualnej w gospodarstwa typu
socjalistycznego. Uważał, że potrzebna jest
reforma rolna, czyli podział majątków
obszarniczych. Dostrzegał potrzebę
sojuszu robotniczo – chłopskiego.
W 1921 r opublikował „Od demokracji do
państwowego niewolnictwa”. W 1922 r –
„Proletariacka rewolucja”, w której określił
komunizm jako życzenie nie do spełnienia.
Uważał, że dla socjalistów demokracja jest
tak samo ważna jak sam socjalizm.
Należy wprowadzić spółdzielczość
spożywczą i rolną przy pomocy technicznej
państwa.
Kautsky po I wojnie światowej potępił
rewolucję i władzę radziecką. Po 1905 r był
coraz mniej radykalny. W okresie
międzywojennym odszedł od
ortodoksyjnego marksizmu. W imię
wolności odrzucił pomysł zniesienia
pieniądza oraz model społeczeństwa jako
jednej wielkiej fabryki.
LUDWIK KRZYWICKI (1895 – 1941)
W pracy „Kwestia rolna” z 1903 roku
wskazywał, że działanie wielkich rynków
powoduje centralizację produkcji rolnej.
Rozwój gospodarki towarowo – pieniężnej
powoduje wzrost zadłużenia drobnych
chłopów, którzy stają się zależni od
lichwiarzy. Według Krzywickiego teoria
ludnościowa Malthusa jest błędna,
ponieważ są duże rezerwy w rolnictwie,
jednak ich wykorzystanie wymaga zmian
warunków społeczno – ekonomicznych.
Przeszkodą jest wielka i mała własność.
Warunkiem wykorzystania ziemi w interesie
ogólnospołecznym jest spółdzielczość
spożywcza i rolna. Realizacja tego celu jest
możliwa poprzez reformę rolną i podział
majątków obszarniczych oraz rozwój
przemysłu dla potrzeb rolnictwa.
RUDOLF HILFERDING (1877 – 1941)
Jeden z przywódców SPD i ortodoksyjny
marksista. W „Kapitale finansowym –
studium o najnowszym rozwoju kapitalizmu”
z 1910 r. podjął analizę kapitalizmu
monopolistycznego. Dowodził, że ówczesny
mu kapitalizm nie ma wolnej konkurencji.
Ten brak wynikał z tego, że powstawały
rozmaite związki kapitalistyczne (kartele,
triady).
Przedstawiciele kapitału finansowego stoją
u szczytu powodzenia i mają władzę nad
przemysłem. Hilferding dowodził, że
kapitalizm przezwyciężał anarchizm wolnej
konkurencji oraz przejmuje zasadę
produkcji planowej. Okresowe wahania
gospodarki słabną. Wzrastają tendencje
pokojowe. Wielki kryzys lat 1929 – 1933
oraz zwycięstwo faszyzmu w Niemczech
stały się przyczyną porażki teoretycznej i
osobistej Hilferdinga.
Zginął w obozie koncentracyjnym.
RÓŻA LUKSEMBURG (1871 – 1919)
Był współtwórcą i czołowym ideologiem
partii Socjaldemokracji Królestwa Polskiego
i Litwy.
Negowała sojusz robotniczo – chłopski.
Całkowicie pomijała zasadę samoistnienia
narodu. Uważała, że ważne jest jedynie
wyzwolenie proletariatu, pomijała dążenie
narodu do odzyskania wolności. Pojmowała
przejście od kapitalizmu do socjalizmu jako
radykalny przełom, nagły skok a nie
rewolucyjna przemiana. Zwycięstwo
socjalizmu rozumiała jako przejęcie władzy
przez robotników i wprowadzenie ustroju
socjalistycznego. Uważała, że zwycięstwo
socjalizmu spowoduje dezaktywację
ekonomii jako nauki o regułach systemu
kapitalistycznego.
WŁODZIMIERZ ILJICZ LENIN (1870 –
1924) – Przywódca rewolucji
październikowej w Rosji i twórca państwa
radzieckiego. Z przekonania niezachwiany
marksista, to co Marks napisał było dla
niego nieomylne. W swoim dziele „Państwo
i rewolucja” z 1917 r. zastanawiał się nad
przejściem gospodarki od kapitalizmu do
socjalizmu. Rysował wizję gospodarki
socjalistycznej na podstawie systemu
nakazowo – rozdzielczego Marksa.
Według Lenina nawoływanie do pokoju
społecznego jest zjawiskiem wstecznym,
zamazuje istotę walki klasowej, która jest
wyrazem postępu.
W okresie wojen domowych oraz
zewnętrznych prowadził KOMUNIZM
WOJENNY – polegał on na likwidacji
stosunków towarowo – pieniężnych oraz na
wprowadzaniu gospodarki nakazowo –
rozdzielczej (lata 1918 – 1921). Ten okres
gospodarki nakazowo – rozdzielczej był
okresem gospodarki rabunkowej. Jednak
trudności gospodarcze spowodowały
częściowe odejście od tych zasad.
Spowodowały częściowy powrót do
gospodarki towarowo – pieniężnej.
Produkcja przemysłowa zmniejszyła się bo
nie było bodźców pobudzających do jej
wzrostu. Dotyczy to również produkcji
rolnej. Wieś przestała produkować na
sprzedaż bo nic nie można było kupić.
Gospodarka cofała się do gospodarki
naturalnej czyli chłopi produkowali tylko dla
siebie. Dezorganizacja i upadek gospodarki
było coraz większy. Ten okres określa się
mianem NOWA POLITYKA
EKONOMICZNA (NEP).
Myśl budowy kapitalizmu państwowego
okazała się nierealna. Natomiast bardzo
szybko rosło znaczenie drobnych
producentów.
Lenin ok. 1923 r zwrócił uwagę na
znaczenie kooperacji i spółdzielczości,
która miała objąć całą ludność i miała stać
się podstawą wsi radzieckiej.
Uprzemysłowienie Rosji kosztem wsi
przeprowadził po śmierci Lenina Stalin.
Była to tzw. kolektywizacja wsi.
ARTUR CECIL PIGOU (1887 – 1959)
Wprowadził termin ekonomii dobrobytu.
Pigou ogranicza swe badania do dobrobytu
ekonomicznego, którego poziom można
pośrednio wyrazić w pieniądzu. Nawiązywał
do renty konsumenckiej. Usystematyzował
teorię dobrobytu w swojej rozprawie z 1920
r „Ekonomia dobrobytu”. Praca ta była
nawiązaniem do kierunku
subiektywistycznego. Dotychczasowa
ekonomia zbyt jednostronnie zajmowała się
produkcją i wymianą dóbr natomiast
pomijała dobrobyt społeczny. Dobrobyt
ekonomiczny stanowi materialną stronę
zagadnienia ogólnego dobrobytu. Ten
dobrobyt ekonomiczny zależy od
przeciętnej wielkości wolnego dochodu, od
rozdziału, od zmienności dochodu
narodowego czyli społecznego. Dobrobyt
społeczny jest to wielkość zadowolenia
jakie odnośny dochód daje określonym
grupom ludności. Powiększa go wzrost
wydajności pracy, wzrost części ogólnego
dochodu jaki przypada na warstwy
niezamożne. Bardziej równomierny podział
dochodu narodowego daje warunki do
zwiększenia dobrobytu społecznego. Tę
równomierność podziału można osiągnąć
przez politykę podatkową, np. przez
ograniczenie praktyk monopolistycznych,
przez przenoszenie produkcji.
Pigou odradzał pewne działania
interwencyjne władz państwowych, a to ze
względu na sprzeczności jakie występują w
gospodarce wolnorynkowej. Uważał, że
działania żywiołowe nie służą dobrobytowi
społecznemu. Uważał, że sprzeczności
pomiędzy interesem prywatnym a
interesem społecznym należy niwelować.
Pigou był zwolennikiem własności
prywatnej i wolności gospodarczej. Uważał,
że swoboda gospodarowania zapewnia
optymalne wykorzystanie środków
produkcji. To wszystko jest najlepszą
możliwą drogą do osiągnięcia wysokiego
dochodu narodowego.
KONCEPCJA RACJONALNEGO
GOSPODAROWANIA (Pigou)
Pigou zwrócił uwagę na formy ingerencji
władz państwowych w gospodarkę
narodową (rynkową). Ingerencja ta miała
dać w efekcie:
a) roztropne wykorzystanie czynników
wytwórczych,
b) podział dochodu narodowego w sposób
słuszny czy też względnie równomierny,
c) względną trwałość dochodu
społeczeństwa.
Z tych powodów celem gospodarczym
powinien być nie zysk, lecz dobrobyt
społeczny.
Dobrobyt jednostki wystąpi w warunkach
równowagi między wysiłkiem a
zadowoleniem z uzyskanych dochodów.
Dobrobyt ekonomiczny w skali całego
społeczeństwa uzależniony jest od:
a) wielkości dochodu narodowego,
b) dystrybucji dochodu narodowego
pomiędzy klasy społeczeństwa,
c) trwałości dochodu.
Kontynuacją przemyśleń Pigou była
koncepcja PAŃSTWA DOBROBYTU.
Program ten poprzez wzmożenie ingerencji
w życie gospodarcze miał na celu
zastąpienie dotychczasowej filantropii
państwa działalnością zmierzającą do
skutecznego kształtowania procesów
społeczno – ekonomicznych. Działalności
państwa dobrobytu miały towarzyszyć
zmiany w sferze polityczno – ustrojowej, w
myśl ponadklasowego charakteru państwa.
Wyrażać się to miało w umocnieniu roli
parlamentu i publicznej roli działalności
społeczno – gospodarczej.
GUNNAR MYRDAL (1898 – 1987)
Przedstawiciel szwedzkiej ekonomii
dobrobytu. Nie podał definicji ekonomii
dobrobytu, lecz wyliczył jej cech:
- znaczne wyrównanie różnic
ekonomicznych między regionami kraju,
- wyrównanie szans życiowych młodego
pokolenia, a przynajmniej dążenie do
tego,
- pełne zatrudnienie oraz stosowanie
bodźców do zwiększenia produkcji,
- dążenie do coraz bardziej egalitarnego
(równego) społeczeństwa,
- panowanie przez państwo nad żywiołem
sił rynkowych przez interwencję.
TEORIA NIEDOSKONAŁEJ I
MONOPOLISTYCZNEJ KONKURENCJI
Niedoskonała konkurencja powoduje:
- niepełne wykorzystanie zdolności
produkcyjnych co jest normalnym
stanem w kapitalizmie, dochód narodowy
jest niższy od możliwego,
- są trudności w osiąganiu stanu
równowagi, przy większych zmianach
popytu następują wahania. Naruszonej
równowagi nie reguluje automatyczny
bodziec, a to ostatecznie odbija się na
stabilizacji gospodarki,
- sprawiedliwy podział dochodu
narodowego ulega zakłóceniu.
JOHN KEYNES (1883 – 1946)
Aktywny polityk. Wielki kryzys (1929 –
1933) wywarł na nim duży wpływ.
Opracował doktrynę interwencjonizmu
państwowego, którą zawarł w „Ogólnej
teorii zatrudnienia, procentu i pieniądza” z
1936 r. Keynes za punkt wyjścia przyjął
krytykę ekonomii neoklasycznej. Jego
poglądy były dalekie od optymizmu. Uznał,
że gospodarka kapitalistyczna
charakteryzuje się stałą nierównowagą a
swobodna gra sił ekonomicznych pogłębia
tę niestabilność.
Keynes wywarł duży wpływ przez swoją
teorię nierównowagi gospodarczej. Wywarł
wpływ, ponieważ pokazywał sposoby
powiększania dochodu narodowego.
Życiowe podejście do spraw
ekonomicznych przewyższyło doktrynę.
Rozważania Keynesa uznano w wielkim
stopniu za drogowskazy z zakresu polityki
socjalnej. Keynes uzasadnił i stworzył
podstawy teoretyczne dla ingerencji
państwa w życie gospodarcze. Jego
rozważania uzyskały ogromne znaczenie a
jego dzieło wywarło olbrzymi wpływ. Z jego
dorobku korzystali również ci, którzy
programowe teorie Keynesa odrzucali.
Keynes odrzucił analizę mikroekonomiczną
i powraca do badań makroekonomicznych.
Podstawowe wielkości ekonomiczne w
gospodarce powiązane są ze sobą
związkami przyczynowo – skutkowymi, a
nie funkcyjnymi. Bezrobocie w gospodarce
ma charakter przymusowy, a nie
dobrowolny. Pieniądz traktuje nie jako
bierny, ale aktywny instrument państwa w
oddziaływaniu na procesy gosp.
Keynes opracował pojęcie MNOŻNIKA
INWESTYCYJNEGO. Wykazuje on
rozmiary działań łańcuchowych, które
następują po uruchomieniu inwestycji
pierwotnej. Mnożnik inwestycyjny to
ilościowe ujęcie zjawiska pobudzania
wydatków konsumpcyjnych przy pomocy
wydatków na inwestycje.
LEWE I PRAWE SKRZYDŁA
ZWOLENNIKÓW KEYNESIZMU
PRAWICA – reprezentowana przez
producentów broni i związanych z nimi
wysokich wojskowych i polityków, którzy
uważali, że podstawową formą nakręcania
koniunktury są wydatki zbrojeniowe
finansowane z długu publicznego.
Powstający z tego dodatkowy popyt
uruchamia efekty mnożnikowe, a wzrost
produkcji nie pogarsza sytuacji rynkowej,
przysparzając w handlu międzynarodowym
wysokich zysków. Taka koncepcja
popierana była psychozą zimnowojenną –
propagandą obrony przed agresją
„imperialistów” czy „komunistów” i nie
została całkowicie zaniechana.
LEWICA – propagowała walkę z depresją
gospodarczą czy pomocy szerokiego
arsenału środków z zakresu polityki
socjalnej.
TEORIE CYKLU KONIUNKTARNEGO
1. DYNAMIZACJA MNOŻNIKA
INWESTYCYJNEGO – mnożnik
inwestycyjny zależy od krańcowej
skłonności do konsumpcji
poszczególnych grup społecznych.
Wydatek wywołujący efekt mnożnikowy
najczęściej nie dokonywany w całości i
środki finansowe wydatkowane są
stopniowo w poszczególnych okresach.
Efekty mnożnikowe nie są
natychmiastowe, lecz rozkładają się w
czasie.
2. ZASADA PRZYSPIESZANIA –
akcelerator – zmiany w popycie na
artykuły i usługi wywołują większe
zmiany w popycie na dobra
inwestycyjne, służące do ich produkcji w
warunkach pełnego wykorzystania mocy
wytwórczych. Oznacza to wyprzedzanie
w czasie produkcji środków konsumpcji
przez produkcję środków produkcji.
Stopa akceleracji rośnie przy
przyspieszeniu tempa wzrostu
gospodarczego i maleje przy zwalnianiu
tempa wzrostu gospodarczego.
3. WSPÓŁCZYNNIK KAPITAŁOWY –
dotyczy aspektu technicznego majątku
trwałego i inwestycji i odzwierciedla
kapitałochłonność produkcji.
Malthus i Sismondi sformułowali teorię o
nieuchronności kryzysów natomiast
zwolennicy szkoły, która głosiła jedynie
przypadkowe zakłócenia w procesie
produkcji polemizowali z ową teorią.
JOSEPH JUGLAR (1819 – 1905)
Doszukiwał się przyczyn kryzysu
ekonomicznego, powtarzającego się co 8 –
10 lat w zjawiskach pieniężnych. Kryzys
uzdrawia mechanizm rynkowy, wywołując
zniżkę cen i eliminując w ten sposób
przedsiębiorstwa spekulacyjne.
JOHN HOBSON (1858 – 1940) Twierdził,
że przyczyną kryzysu jest niewłaściwy
podział dochodu narodowego, który
powoduje, ze są ludzie bardzo bogaci, ale
ta grupa jest nieliczna a większość
społeczeństwa ma skromne dochody.
Kryzysy będą nieuniknione, dopóki nie
wprowadzi się w gospodarce bardziej
równomiernego podziału dochodu
narodowego. Uważał, że ten równomierny
podział można przeprowadzić przy
zachowaniu własności prywatnej, tzw.
„TEORII NIEDOSTATECZNEGO
POPYTU”.
TEORIA PRZEINWESTOWANIA
Głosił ją GUSTAW CASSEL (1866 – 1945).
Uważał, że przyczyną kryzysów jest mała
podaż oszczędności. W okresie ożywienia
gospodarczego wzrastają płace, zwiększają
się zyski kapitalistów. W tej sytuacji wzrasta
zapotrzebowanie na kredyty bankowe, co
powoduje wzrost stopy procentowej. Brak
dostatecznych oszczędności
przedsiębiorstw powoduje to, ze banki
utrudniają uzyskanie kredytu. Zbyt niski
stan środków finansowych utrudnia
zakończenie rozpoczętych inwestycji.
Inwestorzy rezygnują z nowych inwestycji.
Wszystko to kończy się kryzysem. Wyjście
z kryzysu Cassel wiąże ze spadkiem płac,
cen surowców i z czasem stopy
procentowej, co w warunkach postępu
technicznego stwarza bodźce do
inwestowania i ożywienia gospodarczego.
TEORIA MONETARNO – KREDYTOWA
Głosił ją RALF HAWRTREY (1879).
Uważał, że cykliczność w gospodarce
zależy od elastyczności pieniądza, od
zdolności banków w zwiększaniu lub
zmniejszaniu ilości pieniądza, gdyż kredyt
bankowy tworzy nowy pieniądz i nowy
dochód. Następuje ożywienie, które
powoduje stopniowe wykorzystanie mocy
produkcyjnych w gospodarce, co prowadzi
do wzrostu cen. Banki dokonują drenażu
rynku podnosząc stopy procentowe i
ograniczając udzielanie kredytów. Mimo
ożywienia ta surowa polityka bankowa
prowadzi do depresji gospodarczej.
TEORIA WZROSTU GOSPODARCZEGO
Ekonomiści przeszli od analizy
prawidłowości cyklicznych do określania
ogólnych warunków równowagi
dynamicznej. Stwierdzono, że
keynesowska równowaga krótkiego okresu
nie musi prowadzić do równowagi w okresie
długim. Teoria zrównoważonego wzrostu
gospodarczego była połączeniem teorii
neoklasycznej i teorii Keynesa. Uznano, że
niezbędnym warunkiem utrzymania
zrównoważonego wzrostu jest czynna
ingerencja państwa w życie gospodarcze.
Zachwiania równowagi są korygowane
przez pewne inwestycje. Zwrócono też
uwagę, że wzrost gospodarczy prowadzi do
stałych odchyleń od równowagi.
Polski ekonomista M. KALECKI opracował
model wzrostu gospodarczego dla
gospodarki nakazowo – rozdzielczej. W tym
systemie gospodarczym centrum a więc
najwyższy czynnik w państwie decyduje o
podziale dochodu narodowego na
akumulację i spożycie, popyt nie ma
znaczenia na wzrost gospodarczy.
Zjawiskiem stałym jest nierównowaga
popytowa.
TEORIE ROZWOJU GOSPODARCZEGO
1. TEORIA SCHUMPETERA (1883 – 1950)
– jego praca pt. „Teoria rozwoju
gospodarczego” należy do klasycznych
dzieł ekonomicznych i zyskała uznanie
zwłaszcza w okresie międzywojennym.
Zysk jako odrębny dochód w gospodarce
powstaje jako rezultat działania
przedsiębiorców wprowadzających
innowacje. W gospodarce po ożywieniu
następuje kryzys i gospodarka wraca do
równowagi. Stan ten zostaje przerwany
przez falę innowacji. Powstaje nowy cykl
koniunkturalny. W ten sposób
Schumpeter wyjaśnił cykliczność
rozwoju.
W kapitalizmie obserwujemy rozwój
zrzeszeń o charakterze monopolowym
powodujący zanik funkcji
przedsiębiorstwa. Miejsce aktywnego
przedsiębiorcy zajmują rzecze
specjalistów i techników. Monopolizacja
doprowadza do zaniku własności
kapitalistycznej. Wielkie przedsiębiorstwa
kierowane przez menedżerów osłabiają
własność prywatną i wolność działania
gospodarczego. W ten sposób w drodze
ewolucji nastąpi zmiana struktury
gospodarczej i politycznej kapitalizmu
oraz przejście do socjalizmu, czyli
niedemokratycznego totalitaryzmu.
2. TEORIA STAGNACJI SEKULARNEJ
(długiej) – rozwinęła się w latach 40 –
tych ubiegłego stulecia. Przedstawiciele
to ALVIN HANSEN i BENIAMIN
HIGGINS. Ta teoria ocenia, że kraje
kapitalistyczne doszły do wysokiego
stanu rozwoju i nastąpią teraz tylko coraz
większe depresje i słabsze ożywienia z
przyczyn:
- ze spadku przyrostu naturalnego i
starzenia się społeczeństwa,
- skłonności do oszczędzania
- ze spadku kapitałochłonnych
wydatków inwestycyjnych.
Program pozytywny to działanie władz
państwa.
3. TEORIA KAPITALIZMU LUDOWEGO –
dowodzi, że w gospodarce
amerykańskiej w czasie wojny i w
okresie powojennym dokonały się
zasadnicze zmiany:
- rozproszenie własności wśród
milionów akcjonariuszy co
spowodowało uspołecznienie
korporacji (dyfuzja własności),
- demokratyzacja zarządzania
wyrażająca się w powstaniu klasy
menedżerów, których awans zależy
od osobistych zdolności (rewolucja w
dochodach),
- zmniejszanie się dysproporcji
dochodów członków społeczeństwa w
skutek rozproszenia własności oraz
polityki podatkowej i świadczeń
społecznych.
Zmiany te prowadzą w sposób
ewolucyjny i pokojowy do zmian w
systemie kapitalistycznym. Kapitalizm
staje się systemem demokratycznym,
realizującym harmonię interesów
wszystkich klas i warstw społecznych.
4. TEORIA SIŁY RÓWNOWAŻĄCEJ
(społeczeństwo obfitości) – głosił ją
JOHN KENNETH GALBRAITH. Uważał,
że współczesny kapitalizm amerykański
jest zdrowym systemem. Zanikła
konkurencja gdyż powstawały wielkie
korporacje i monopole. Nie naruszyło to
gospodarczej racjonalności i
efektywności, dlatego że powstała „siła
równoważąca”, którą były wielkie
zrzeszenia (takie jak Farmerów,
konsumentów, związki zawodowe z
pomocą państwa). Ta „siła
równoważąca” przeciwdziałała
monopolistycznemu nadużywaniu władzy
przez wielkie korporacje a to zastępuje
tradycyjną konkurencję.
W 1973 r ogłosił pracę „Ekonomia a cele
społeczne”, w której wysunął krytyczne
uwagi:
- niesłuszna jest fascynacja problemem
produkcji i wzrostu bogactwa,
- rynek to arena walki,
- bieda to zasłużony los niezdolnych do
walki o byt.
Zwraca uwagę, że w USA więcej ludzi
umiera z nadmiaru żywności niż z jej
braku. Lansowanie nowych, pozornych
potrzeb wymaga zwiększenia produkcji
dla ich zaspokojenia i zwiększa zyski.
Mimo zwiększania produkcji nie ma
powszechnego dobrobytu.
Duży zasięg ubóstwa dotyka ludzi,
którym się nie powiodło. Przeszkodą dla
działalności państwa jest tradycyjna
nierówność społeczeństwa.
Zwrócił uwagę na coraz większą role
nauki. W związku z tym coraz większe
jest znaczenie wysoko wykwalifikowanej
kadry. Decyzje podejmują specjaliści a
nie właściciel. Taką korporację, w której
faktyczną decyzję podejmują zespoły
specjalistów określa się mianem
DOJRZAŁEJ. Rośnie w niej znaczenie
planowania. Dojrzałe korporacje ustalają
ceny, które są stałe i kształtują stosunki
rynkowe. Celem jest nie max zysku ale
ekspansja produkcji i jej rozwój. Dążenia
korporacji i społeczeństwa stają się
coraz bardziej identyczne. Wyklucza
możliwość, że wielki kapitał będzie
kontrolował państwo. Obawiał się
przewagi państwa nad przedsiębiorcami.
Silnie podkreślał pomoc państwa dla
korporacji. Uważał, że dojrzała
korporacja stanowi ramię państwa.
5. TEORIA ROZWOJU KRAJÓW
ZAPÓŹNIONYCH GOSPODARCZO – w
ślad za uzyskaniem niepodległości
pojawiło się dążenie tych krajów do
rozwoju gospodarczego. Można tu
wyodrębnić:
a) TEORIA ROZWOJU PRZEZ
HANDEL – nawiązującą do założeń
szkoły neoklasycznej. Stara się
dowieść, że przezwyciężenie
zapóźnienia tych krajów możliwe jest
przez handel z krajami rozwiniętymi.
Koszty produkcji przemysłowej są
wysokie w stosunku do kosztów
produkcji rolnej i przemysłu
wydobywczego.,
b)
TEORIA ROZWOJU
INICJOWANEGO – polega na
energicznym działaniu państwa w
kształtowaniu procesów społeczno gospodarczych. Przezwyciężanie stanu
zapóźnienia gospodarczego wymaga
równomiernego wzrostu. Działania
państwa powinny być skierowane na
rozwój przemysłu.
Można wyróżnić:
- MODEL JAPOŃSKI – państwo
powinno podejmować akcje
zmierzające do rozwoju gospodarki, tj.
rozbudowę przemysłu na bazie
własnych surowców i rozbudowę
infrastruktury. Po osiągnięciu
pewnego poziomu przedsiębiorstwa
należy sprywatyzować. W gestii
państwa pozostawić bankowość.
- MODEL INDYJSKI – pozostawia w
gestii państwa przemysł ciężki, banki
oraz infrastrukturę. Stosuje się
protekcjonistyczną politykę państwa,
która ma uchronić kraj przed
konkurencją państw rozwiniętych.
NEOKLASYCZNA SYNTEZA W
EKONOMII XX WIEKU
INSTYTUCJONALIZM – jest amerykańską
odmianą szkoły historycznej. Rozwinął się
w pierwszych dziesięcioleciach XX wieku.
Nie koncentrował się na analizie problemów
epok minionych. Krytycznie oceniał
ekonomie ortodoksyjną. Kładł nacisk na
badania empiryczne. Uważał, że prawa
ekonomiczne maja charakter względny a
system ekonomiczny podlega ewolucji.
Pomijał przeszłość. Opisywał przemiany
strukturalne współczesne kapitalizmowi.
THORSTEIN VEBLEN (1857 – 1929)
Krytykuje subiektywną teorię popytu
zakładającą, że postępowanie konsumenta
jest zawsze racjonalne. Uważa, że
postępowaniem ludzi kierują określone
reguły, które w danej grupie społecznej
stają się modelem, a gdy zostaną
powszechnie uznane, nabierają cech
instytucji. Całokształt cywilizacji ujmuje jako
system instytucji społecznych. Instytucjami
gospodarczymi są np. własność prywatna,
gospodarka pieniężna, system cen, itp.
Podczas pobytu w Chicago obserwował
przemiany ówczesnego kapitalizmu
ameryk. Jego wnioski były pesymistyczne i
dotyczyły rozwoju komunizmu. Podstawą
jego teorii rozwoju gospodarczego była
sprzeczność między technologią a
instytucjami społecznymi. Zwracał uwagę,
że nowinki technologiczne powodują
nieodzowną zmianę postępowania.
JOHN ROGERS COMMONS (1862 –
1945) – Twierdził, że w gospodarce
współczesnej występują różne grupy
społeczne o sprzecznych interesach
(dłużnicy – wierzyciele, rekiny biznesu –
mali przedsiębiorcy). Te konflikty
rozwiązywane są w drodze kompromisów,
ale nie do końca. Do porozumienia mają
prowadzić działania grup społecznych oraz
ekonomiczna i socjalna polityka państwa.
Wysunął tezę „ceny słusznej”, która miała
być podstawą rozwiązywania sporów. Miała
być szczególnie stosowana przy sporach o
płacę. Doprowadzenie do kompromisu jest
niezbędne dla całej gospodarki.
W teorii rozwoju Commons wyróżnił 3 etapy
gospodarki kapitalistycznej:
1) kapitalizm handlowy,
2) kapitalizm przemysłowy,
3) kapitalizm bankierski.
Wskazywał on drogi reformy systemu
kapitalistycznego, ale nie krytykował go
jako całości.
WESLEY CLAIR MITCHELL (1874 – 1948)
– Interesował go problem koniunktury,
gdzie podstawowe znaczenie ma
zgromadzenie i opracowanie obszernego
materiału statystycznego. Zapoczątkował
rozwój badań statystycznych. Dążył do
dokładnego opisu wahań cyklicznych.
Badania koniunkturalne rozszerzył na
potrzeby monetarne. Sądził, że przez
politykę monetarną można wpłynąć na
przebieg cyklu. Podstawą dociekań było
śledzenie ruchów cen.
JOHN MAURICE CLARK (1884 – 1963) –
Wprowadza rozróżnienie kosztów
społecznych i prywatnych. Uważa, ze
koszty związane z oświatą, służba zdrowia,
kształceniem robotników itp. są
przerzucane na całe społeczeństwo. Na
koszty ogólne wpływa postęp techniczny,
który wydłuża produkcję dóbr finalnych. Dla
podnoszenia kosztów ogólnych
przedsiębiorstwa łączą się w kartele, trusty i
koncerny.
NEOINSTYTUCJONALIZM –
kontynuatorzy instytucjonalizmu zajmowali
się przemianami ówczesnego kapitalizmu.
Zwracali uwagę na ewolucję strukturalną,
która zmierza do tzw. planowanego
społeczeństwa obfitości. Przestrzegali
przed nieograniczonym czerpaniem
zapasów. Sprzeciwiali się ekonomii
ortodoksyjnej, w szczególności teorii
mechanizmu automatycznej regulacji. Ten
mechanizm samo regulujący miałby
przywracać gospodarkę do równowagi.
CLARENCE AYERS (1891 – 1972)
„Teoria postępu ekonomicznego” z 1944
roku dokonuje podziału gospodarki na
rynkową (pieniężną) i przemysłową, w
których rozróżnia dwie koncepcje wartości:
pieniężną (cenową) i rzeczywistą
(techniczną). Cena nie jest pieniężnym
wyrazem wartości. Ceny w gospodarce
rynkowej uwzględniają nie tylko rzeczywistą
wartość dóbr ale wynikają także z tradycji i
reklamy. Wartość rzeczywista
(technologiczna) dóbr, którą przeciwstawia
wartości pieniężnej, warunkuje efektywne
funkcjonowanie systemu technologicznego,
będącego podstawą egzystencji
społeczeństwa i jego dobrobytu.
GERHARD COLM
Uważał, że zgodnie z aktualnym stanem
gospodarczym, występują warunki aby
zastąpić z jednej strony ekonomie
przewidywań (marksizm) i z drugiej strony
ekonomię automatyzmu (noeklasycyzm)
przez ekonomię interwencjonizmu i kontroli
państwowej na drodze ewolucyjnego
rozwoju.
GUNNAR MYRDAL
Ogłosił „Ekonomia międzynarodowa i
przyszłość” (1956), „Państwo dobrobytu.
Planowanie ekonomiczne i jego implikacje”
(1968).
Podstawą jego teorii tzw. kumulatywnego
uwarunkowania jest założenie, że proces
rozwoju społecznego i ekonomicznego jest
zdeterminowany celami społecznymi
akceptowanymi przez społeczeństwo.
Rozwój pod kontrolą człowieka. Myrdal
zastosował swoja koncepcję
kumulatywnego uwarunkowania do
postulaty stworzenia „zorganizowanego
państwa dobrobytu”, lub
„międzynarodowego społeczeństwa
dobrobytu”. Uważał, że podstawą tej
koncepcji jest uwzględnienie interesów
poszczególnych członów gospodarki. Nie
chodzi o podporządkowanie prywatnego
przedsiębiorcy decyzjom planistycznym
państwa.
AGRARYZM
Termin ten pojawił się w Niemczech w
związku z kryzysem agrarnym z lat 1870 –
1890. ten prąd był dążeniem do obrony
rolnictwa. Ruch społeczno – ekonomiczny i
polityczny rozwijał się w okresie
międzywojennym szczególnie w krajach o
przewadze ludności rolniczej. Bronił
interesów wsi.
Nawiązywał do poglądów Sismondiego
(pocz. XIX w), który zwracał uwagę, ze
postęp techniczny w warunkach
koncentracji własności, w warunkach
konkurencji rujnują producentów
drobnotowarowych i masy ludzkości staja
się ubogie. Z kolei rośnie sprzeczność
między kapitałem a pracą, narasta kryzys
gospodarczy. Ideałem dla agraryzmu było
zapewnienie trwałego rozwoju dla drobnej
produkcji w rzemiośle i rolnictwie oraz
sprawiedliwy podział dochodu narodowego.
U schyłku XIX wieku poglądy Sismondiego
były popularne u myślicieli rosyjskich, np.
M. CZERNYSZEWSKI, którzy uważali, że
w Rosji kapitalizm nie ma szans rozwoju.
Niemiecki socjaldemokrata E. DAVID
twierdził, że rolnictwo ma inne trendy
rozwojowe niż przemysł. Uważał, że drobne
gospodarstwa chłopskie są trwałe i mają
większą wydajność w porównaniu z wielką
własnością.
Po 1918 r uznanie dla liberalizmu
gospodarczego nie trwało długo, gdyż nie
zapewniał on samoczynnego powrotu do
równowagi ekonomicznej.
Po II wojnie światowej polityka
ekonomiczna państwa oparta o wnioski
wynikające z teorii ekonomicznej
keynesizmu doprowadziła do tzw.
deformacji cyklu gospodarczego,
zapewniając szybką odbudowę i rozwój
ekonomiczny.
PODSTAWY AGRARYZMU W POLSCE
Partie chłopskie nie formułowały programu
agrarnego.
Teoretyczne podstawy polskiego
agraryzmu w okresie międzywojennym
sformułował STANISŁAW MIŁKOWSKI w
swych pracach: „Agraryzm jako forma
przebudowy ustroju społecznego” (1934) i
„Walka o nową Polskę” (1936). Proponował
radykalny program społeczno –
ekonomiczny i polityczny, któremu
przeciwstawiała się grupa ziemiańsko –
kapitalistyczna oraz nierówności społeczne
– zepchnięcie chłopów na margines
społeczeństwa.
Agraryści polscy uważali, ze rolnictwo jest
podstawą gospodarki krajowej. Podkreślali
potrzebę wspierania rolników
indywidualnych przez spółdzielczość.
Pragnęli, aby przemysł lokować na wsi.
Uważali, że to da mieszkańcom wsi
możliwość pracy równocześnie w
przemyśle i na roli (chłoporobotnicy).
Komunistyczna Partia Polski postulowała w
ramach rewolucji kolektywizację wsi.
Jednak program ten wśród ludności
wiejskiej nie był popularny.
ETATYZM
Polega na tym, że państwo prowadzi
bezpośrednią działalność gospodarczą na
własny rachunek w sposób jawny za
pośrednictwem przedsiębiorstwa
państwowego. Forma niejawna polega na
tym, że państwo działa za pośrednictwem
udziału Skarbu Państwa w
przedsiębiorstwach prywatnych za
pośrednictwem tych podmiotów
gospodarczych, które zależą od państwa
całkowicie lub w znacznej części. Etatyzm
przejawiał niekiedy bardzo aktywną
działalność.
Przeciwnicy etatyzmu określali go jako
nadmierną działalność gospodarczą
państwa. Wytykali, że etatyzm pochłaniał
środki finansowe a nie dawał rentowności.
Etatyzm należy odróżnić od
interwencjonizmu, który polegał na
ingerencji państwa w politykę celną,
kontyngenty przywozu lub wywozu,
różnego rodzaju reglamentacje.
Etatyzm pojmuje się jako czynną formę
działania państwa w gospodarce krajowej
przy pomocy czynników bezpośrednich ale
tylko gdy państwo występuje jako podmiot
gospodarczy, ponosi koszty i ryzyko.
Na przełomie XVII i XVIII wieku kapitał
handlowy ustępował miejsca kapitałowi
przemysłowemu.
Oddziaływanie władz państwowych było
silne w okresie merkantylizmu.
Podstawą ideologiczną właścicieli fabryk
stał się liberalizm gospodarczy (przełom
XVII / XVIII wiek), całkowita swoboda w
gospodarce. Wykreślenie jakiejkolwiek
ingerencji państwa.
Gospodarka kapitalistyczna nie mogła
obejść się bez pewnych form ingerencji
państwa – inwestycje niezbyt rentowne o
długim okresie inwestowania. Jednak takie
inwestycje były bardzo potrzebne, np.
elektrownie, komunikacja, łączność.
Od schyłku XIX wieku wykształcił się
kapitalizm monopolistyczny. Powstaje
nowoczesny przemysł ciężki o szerokiej
skali produkcji. Narasta proces koncentracji
i centralizacji. Państwo jest nadal
zmuszone do prowadzenia przedsiębiorstw
użyteczności publicznej względnie do
inicjowania takich przedsięwzięć.
W okresie Wielkiego Kryzysu (1929 – 1933)
tzw. samoczynny mechanizm rynkowy
zawiódł i nie doprowadził do równowagi
ekonomicznej. Potrzebna była ingerencja
państwowa poprzez pośrednie wpływanie
na inwestycje i zatrudnienie.
ETATYZM W POLSCE
Politykę etatystyczną państwo polskie
odziedziczyło po państwach zaborczych.
Po odzyskaniu niepodległości konieczne
były inwestycje w przemyśle zbrojeniowym
na potrzeby obronne.
Po II wojnie światowej zwiększyła się rola
państwa w życiu gospodarczym. Zakres tej
działalności był szczególnie szeroki w
Anglii. Po długim okresie ich rządów do
władzy doszli konserwatyści –
reprywatyzacja za premierostwa M.
Tatcher.
ETATYZM W KRAJACH ZAPÓŹNIONYCH
GOSPODARCZO
Chętnie stosowana forma interwencjonizmu
państwa w życie gospodarcze. Kraje te
dążą do tego, aby wydobyć się z
dotychczasowego stanu. Ważnym
powodem takiego nastawienia jest brak
rodzinnego kapitału prywatnego. Kraje te tą
drogą zamierzają przyspieszyć rozwój tych
gałęzi gospodarczych, które uznano za
szczególnie ważne dla kraju. Chodzi o to,
aby wykorzystać własne źródła surowcowe
i własną siłę roboczą. Wreszcie
spowodować modernizację i racjonalizację
krajowej gospodarki. Celem jest stworzenie
bazy gospodarczej oraz odrobienie
zaległości ekonomicznych.
NEOLIBERALIZM
Bezwzględny liberalizm związany z
kapitalizmem wolno konkurencyjnym stał
się nieprzydatny w związku z przejściem do
stadium monopolistycznego. Ingerencja
państwa w takim układzie polegałaby na
polityce ustrojowej, strukturalnej,
regulacyjnej. Chodzi tu o wspomaganie
rynku i ochronę przed agresywnym
działaniem monopoli.
Neoliberalizm jest przeciwny nadmiernej
ingerencji państwa. W szczególności
odrzuca stałą, poza rynkową regulację
procesów gospodarczych. Jednostki
gospodarcze powinny posiadać decydujący
wpływ na życie gospodarcze. Państwo
poprzez swoją politykę powinno zapewnić
taki układ stosunków oraz stworzyć taki
porządek prawny, który sprzyjałby wolności
gospodarczej.
SPOŁECZNA GOSPODARKA RYNKOWA
– ORDOLIBERALIZM
Centrum tej doktryny był Uniwersytet we
Fryburgu.
EUCKEN (1891 – 1950)
Zbudował własny system, który składał się
z wielu elementów gospodarczych, które
połączone były wspólnymi interesami i
występowały w szerokich układach
politycznych, religijnych i społecznych.
Wyodrębnił dwa typy systemów
gospodarczych:
1. gospodarka rynkowa,
2. gosp. centralnie administrowana.
Ad1.
Gospodarka wolna a jednocześnie o
nastawieniu społecznym ma służyć całemu
narodowi.
Współzawodnictwo przedsiębiorstw oraz
jednostek w gospodarstwach domowych
oznaczają planowe działanie bez poleceń z
góry, bez odgórnych nakazów. Decyzje,
które wynikają z takiego planowania mają
prowadzić do pełnego wykorzystania
kapitałów i dochodów. W tym układzie
równowaga powinna wystąpić w wyniku
państwowej polityki koordynacyjnej.
Przejawem tej polityki jest POPRAWNY
SYSTEM CEN, który wynika ze swobodnej
wymiany a nie z decyzji parlamentu,
związków zawodowych czy monopoli.
Państwo powinno czuwać aby waluta była
stabilna. Pomocą w życiu gospodarczym są
tzw. ZASADY KONTROLUJĄCE: kontrola
monopoli, progresja podatkowa, racjonalne
zużywanie zapasów.
Zdaniem ekonomistów, którzy podzielali te
poglądy, system ten zaciera różnice między
kapitalistami a robotnikami.
SZKOŁA LONDYŃSKA zwracała uwagę na
przestrzeganie rynkowych reguł gry.
SZKOŁA CHICAGOWSKA (monetaryzm) –
powojenny kierunek dość często
nawiązujący do keynesowskiej myśli
ekonomicznej. Głównym przedstawiciel to
MILTON FRIEDMAN (1912). W 1962 r
otrzymał nagrodę Nobla i opublikował
„Kapitalizm i wolność”. Szkoła ta
przypisywała wszelkie niedogodności
gospodarcze rozszerzeniu ekonomicznych
funkcji państwa zwłaszcza z zakresu
polityki socjalnej.
Ich hasła to – zmniejszyć bezpośrednią
ingerencję państwa, umocnić rynkową
konkurencję, zadania państwa ograniczyć
do kontrolowania wzrostu masy pieniężnej,
walczyć z inflacją.
Nie kładli nacisku na utrzymanie wysokiego
stanu zatrudnienia. Uważali, że zakłóca to
naturalną grę sił rynkowych, wpływa
ujemnie na przebieg procesów
gospodarczych.
Monetaryści propagowali zasadę wolnego
przedsiębiorstwa oraz żywiołowej gry
rynkowej. Uważali, że trudności
gospodarcze (recesja, kryzysy bilansu
płatniczego, okresowe bezrobocie)
wynikają z nieprawidłowej polityki
pieniężnej. Uważali, że należyte sterowanie
przez państwo obiegiem pieniądza kieruje
rozwojem gospodarki narodowej i nie są
potrzebne żadne inne instrumenty polityki
pieniężnej. Uważali, że rozbudowana
polityka socjalna może zmniejszyć
odpowiedzialność pracowników za samych
siebie a przyzwyczaić ich do oczekiwania
pomocy od państwa lub instytucji
społecznych. Konieczne jest pewne
minimum bezrobocia, aby można
realizować pewne inwestycje.
Monetaryści występowali przeciw
keynesistom, ponieważ ci nie byli zdolni
rozwiązać poważnych problemów.
PHILIPS - Opracował w 1958 r KRZYWĄ
PHILIPSA, która obrazuje politykę
interwencyjną państwa.
Monetaryści sprzeciwiali się poglądom
Philipsa. Uważali, że gospodarka
kapitalistyczna o stabilnym sektorze
prywatnym sama zapewnia równowagę
gospodarczą.
EKONOMIŚCI POLSCY OKRESU
MIĘDZYWOJENNEGO
ADAM KRZYŻANOWSKI (1873 – 1963) –
Twórca szkoły krakowskiej, doradca rządu,
zwolennik liberalizmu.
EDWARD TAYLOR (1884 – 1964)
Twórca szkoły poznańskiej, interesował się
spółdzielczością kredytową, metodologią
ekonomii, teorią produkcji oraz historią
myśli ekonomicznej.
WŁADYSŁAW GRABSKI (1874 – 1938) –
Poseł na Sejm, premier. W 1924 r
przeprowadził reformę walutową. Wyznawał
solidaryzm klasowy, zwolennik agraryzmu.
Uważał, że wieś polską należy
przekształcić w kierunku farmerskim.
M. KOLECKI (1899 – 1970) – Zbudował
model makroekonomiczny, wyprzedził
Keynesa. Jego dorobek uznano dopiero po
przetłumaczeniu.
OSKAR LANGE (1904 – 1965) –Lewicowy
socjaldemokrata. W badaniach
ekonomicznych stosował metody
statystyczne. Opublikował artykuł „O
ekonomicznej teorii socjalizmu”. Starał się
rozwiązać problem rachunku
ekonomicznego w gospodarce
socjalistycznej.
INSTYTUT GOSPODARSTWA
SPOŁECZNEGO – Powstał w 1920 r,
kierowany przez Ludwika Krzywickiego,
który przekształcił go w placówkę naukowo
– badawczą. Instytut demaskował problemy
społeczne, a jego program przeobrażeń
społecznych był raczej mglisty.
INSTYTUT BADANIA KONIUNKTUR I
CEN – Założył go w 1928 r prof. Edward
Lipnicki. Instytut badał warunki pracy
robotników, koniunktury, bilansu
handlowego, pieniądza, cen, inwestycji oraz
karteli.
STAŁE CENY – Jedna z zasadniczych
zasad w obrocie gospodarczym. Jest to
przykład dużego wpływu przekonań
religijnych na życie gospodarcze.
Pionierami byli kwakrzy, którzy byli
prześladowani w Anglii. Pośród kwakrów
kupcy zaczęli sprzedawać towary po
stałych cenach i wykluczali targowanie się.
Stała cena odzwierciedlała rzeczywistą
wartość towaru.
KATOLICKA MYŚL SPOŁECZNO –
EKONOMICZNA W XIX I XX WIEKU
MILLER (1779 – 1829)
Uważał, że społeczeństwo nie jest zbiorem
jednostek ale jednym organizmem, które
ma swoje dobra. Należy przywrócić
korporacje. Wysunięto koncepcję
przekształcenia proletariatu fabrycznego w
nowy stan oraz nadania mu nowych
uprawnień i otoczenia opieką.
Konserwatyści francuscy uważali, że
instytucje społeczne wynikają z prawa
naturalnego oraz rozwoju historycznego.
Zmiany w zakresie instytucji społecznych
mogą nastąpić ewolucyjnie. Źródłem
poznania jest historia a nie dedukcja.
Wielka Rewolucja Francuska miała duże
dobre osiągnięcia, m.in. zniosła
absolutyzm. Wyzwoliła również dzikie i
nieopanowane ale potężne siły młodego
społeczeństwa. Tylko chrześcijaństwo
może skierować te siły ku dobremu.
Liberalizm gospodarczy powoduje wyzysk
słabszych przez silniejszych. Liberałowie
chrześcijańscy we Francji szerzyli ideę
zrzeszeń społecznych. Występowano w
obronie proletariatu – wysuwano postulat
niedzieli wolnej od pracy.
KSIĄDZ LACORDAIRE jest autorem
powiedzenia „Wolność czyli wolna
konkurencja ciemięży a prawo wyzwala”.
MONTALEMBERT zabiegał o
wprowadzenie przepisów, które
zabraniałyby pracy nieletnich w fabrykach.
OZANAM domagał się płacy rodzinnej,
postulował organizowanie związków
zawodowych.
Tych wszystkich myślicieli łączyło
przekonanie, że stan nie jest dobry i
konieczne są reformy społeczne. Jest to
szkoła reformy społecznej (szkoła pokoju
społecznego).
LE PLAY (1806 – 1882)
Uważał, że warunkiem spokoju jest oparcie
stosunków miedzy ludźmi na trwałych
podstawach: religia, własność, rodzina i
praca.
Wyróżniał trzy formy własności:
- własność gminna,
- własność rodzinna,
- własność patronalna – własność
przedsiębiorców przemysłowych i
handlowych, polegająca na pewnym
ograniczeniu, gdyż przedsiębiorca ma
uważać siebie za administratora tej
własności a całą firmę jako własność
wszystkich pracowników.
Kwestię społeczną pragnął rozwiązać przez
inicjatywę prywatną a nie ingerencję
państwa.
Jego postulaty:
1. stałość zobowiązań między pracodawcą
a pracownikiem, co zapewniało by
stałość zatrudnienia,
2. stosunek pracy na podstawie
porozumienia stron przy stałym poziomie
wynagrodzenia,
3. zespolenie pracy zawodowej z życiem
rodzinnym, w tym sensie że praca
zawodowa nie może rozbijać ogniska
domowego,
4. propaganda oszczędzania wśród
robotników, ponieważ to dało by
podstawy do dostatniego życia dla
rodziny i odpowiedniego wyposażenia
dzieci,
5. ochrona pracowników w zakładzie pracy
i szacunek w rodzinie dla kobiety, która
jest fundamentem życia rodzinnego.
Te postulaty pragnął przeprowadzić przez
dobrowolne wykonywanie obowiązków
patronalnych przez pracodawców. Był
zwolennikiem decentralizacji przy pomocy
samorządu terytorialnego. Uważał, że więź
sąsiedzka jest silniejsza niż więź
zawodowa.
JANET (1844 – 1894)
Jego hasła:
1. walka z niemoralnością w życiu
gospodarczym,
2. zwolennik spółdzielczości spożywczej i
kredytowej,
3. ochrona rodziny, która jest podstawą
życia społecznego.
Ingerencja państwa w życie społeczne tylko
pośrednio, np. przez system podatkowy.
Myśl liberalna wywarła duży wpływ także na
pisarzy katolickich.
Tezy tego kierunku:
1. kościół nie sprzeciwia się bogaceniu
(bogactwo nie może być głównym celem
życia),
2. życie gospodarcze powinno być
kierowane przez zasady moralne
(miłosierdzie, pracowitość, wyrzeczenia).
BISKUP VON KETTELER (1811 – 1877) –
Poruszał dwa zasadnicze tematy – praca i
własność. Podkreślał, że robotnik jest
całkowicie zależny od pracodawcy.
Ochrona robotnika przez państwo i
organizacje zawodowe nie jest sprzeczna z
wolnością jednostki. Jest to wyzwolenie
robotnika, który sam jest prawie bezbronny.
Propagował organizowanie związków
zawodowych.
Formułował następujące zasady dla
związków zawodowych:
1. związek zawodowy powinien powstawać
samorzutnie, oddolnie i nie być
narzucany przez państwo,
2. cele związków zawodowych oraz ich
realizacja powinny dotykać zagadnień
ekonomiczno – społecznych a nie
partyjno – politycznych,
3. związki zawodowe powinny być oparte
na zasadzie solidarności,
4. związki zawodowe powinny obejmować
wszystkich pracowników zawodu,
5. związki zawodowe powinny być
niezależne, autonomiczne; ze strony
państwa powinien istnieć tylko nadzór,
który miałby zapobiegać powstawaniu
nieprawidłowości.
Zgłaszał postulaty w zakresie reformy
pracy:
1. wysokość płacy powinna być zgodna z
jej wartością (równoznaczne z zasadą
sprawiedliwej płacy),
2. dzień pracy powinien wynosić 10 – 11
godz.,
3. zakaz pracy w niedziele i święta,
4. zakaz pracy fabrycznej dla kobiet
zamężnych, szczególnie matek,
5. zakaz pracy w wielkich zakładach
przemysłowych dla młodych dziewcząt, a
przynajmniej umieszczenie ich w
oddzielnych pomieszczeniach dla
uniknięcia zepsucia,
6. likwidacja zakładów, w których praca jest
szkodliwa dla zdrowia,
7. popieranie związków zawodowych,
8. odszkodowania z zakładów pracy dla
robotników za wypadki przy pracy bez
winy pracownika,
9. nadzór nad pracą ze strony władz
państwowych (inspekcja pracy).
Stwierdzał, że własność oparta na
zasadach chrześcijańskich nie jest
kradzieżą, jednak ówczesna kapitalistyczna
mentalność czyniła z właściciela
bezwzględnego władcę, bez żadnego
obciążenia na koszt społeczeństwa, bez
odpowiedzialności społecznej i moralnej.
Propagował spółdzielnie pracy robotniczej.
LEON XIII – ENCYKLIKA RERUM
NOVARUM (1891 r.) – o położeniu klasy
robotniczej, czyli o tzw. kwestii społecznej.
Leon XIII wskazuje, że kapitalizm liberalny,
wolnorynkowy, jest systemem krzywdy
społecznej, wymagającym naprawy
zarówno ze względów etycznych, jak i
społeczno – gospodarczych.
Praca najemna stała się powszechna.
Powstały klasy robotników i pracodawców.
Polaryzacja bogactwa. U nielicznych
kapitalistów środki skupiły się w ich ręku
natomiast robotnicy zubożeli.
Solidarność robotnicza spowodowała
przeświadczenie o ich własnych siłach.
Robotnicy pozbawieni są ochrony prawnej,
nie istnieją dawne organizacje pracownicze
(cechy). Kapitaliści monopolizują rynek
towarów i pracy. Encyklika wymienia
wyzysk pracowników w sklepach
fabrycznych. Te wszystkie okoliczności
nałożyły na robotników ucisk niewolniczy na
rzecz niewielkiego grona tzw.
„chlebodawców”. Encyklika porusza
problem uwłaszczenia pracy nie przez
nowy rozdział majątku i nie przez
wprowadzenie własności wspólnej a przez
taką płacę, która pozwala utrzymać się przy
życiu wraz z żoną i dziećmi oraz pozwala
poczynić oszczędności aby z czasem dojść
do skromnego mienia.
Korzyści z uwłaszczenia:
1. zatarcie różnic między kapitalistą a
pracownikiem,
2. złagodnieje walka klas,
3. nastąpi wzrost produkcji ponieważ w
dobrych warunkach pracownicy będą
lepiej pracować.
WŁASNOŚĆ
Encyklika rozróżnia wspólnotę użytkowania
od indywidualnego posiadania. Posiadanie
prywatne wywodzi się z prawa naturalnego.
Źródłem własności jest prawo do życia.
Powszechnym sposobem do uzyskania
środków do życia jest praca. Godziwa jest
praca najemna jak i produkcyjność kapitału.
Nie może istnieć kapitał bez pracy ani
praca bez kapitału. Własność prywatna jest
podstawą bytu rodziny i podstawą jej
niezależności. Rodzinne prawo własności
nie może być zastąpione przez opiekę
państwową, która ma pełnić tylko funkcję
pomocniczą.
NAUKA SPOŁECZNA KOŚCIOŁA
Zamiast walki klas współpraca i solidarne
działanie dla wspólnego dobra. Właściciele
po zaspokojeniu swoich słusznych potrzeb
powinni przekazać nadwyżkę na cele
społeczne. Wykonywanie tego zbliży klasy
społeczne. Niezależnie od tego Kościół
rozwija działalność charytatywną.
ZADANIA PAŃSTWA
Szczególnej opieki wymaga nędza
pracowników. Interwencja państwa w
zakresie warunków pracy wynika z
zagrożenia strajkami. Ingerencja państwa
powinna obejmować w szczególności
ochronę własności oraz pracy najemnej.
Przeciwdziałać bezrobociu oraz strajkom.
Zakaz pracy w niedziele i święta, ustawowa
długość dnia pracy oraz wiek młodocianych
pracowników, ochrona pracy kobiet.
ZWIĄZKI ZAWODOWE
- samodzielne i katolickie, niezależne,
- zadaniem jest obrona pracowników
wobec pracodawców,
- tworzenie ubezpieczeń społecznych od
choroby, bezrobocia i niebezpiecznych
wypadków przy pracy,
- arbitraż w sprawach spornych między
związkami a pracodawcą.
ENCYKLIKA – QUADRAGESIMO ANNO –
PIUS XI (1931 r.)
Tytuł – „Encyklika o odnowieniu ustroju
społecznego i dostosowaniu do normy
prawa ewangelii”.
Pierwsze słowa encykliki nawiązują do
wcześniejszej o 40 lat encykliki Rerum
Novarum.
Encyklika zwraca się do wszystkich
wiernych, i to jest nowość.
Celem jej ogłoszenia było wyjaśnienie
niektórych fragmentów rerum Novarum
oraz ustosunkowanie się do nowych
potrzeb społeczno – gospodarczych.
Powtarza zasadnicze sformułowania
zawarte w Rerum Novarum.
WŁASNOŚĆ
Encyklika podkreśla społeczny charakter
własności oraz obowiązki społeczne jakie
ciążą na właścicielu i własności. wyjaśnia,
że złe użytkowanie własności nie powoduje
jej utraty. Złe użytkowanie własności może
spowodować, że władze państwowe
wymierzą sankcje. Nadwyżki dochodów,
które przeważają rozsądne potrzeby należy
użyć właściwie. Należy udzielać jałmużny,
tworzyć instytucje miłosierdzia, nadwyżki
użyć na tworzenie nowych miejsc pracy
poprzez inwestycje z zastrzeżeniem, że
nowe miejsca pracy stworzone w ten
sposób będą służyły do produkcji dóbr
prawdziwie użytecznych.
KAPITAŁ I PRACA
Są ważne i skuteczne i żadnego nie można
wykluczyć. Żaden z tych elementów nie
może wysuwać roszczeń do całego
produktu społecznego.
Uwłaszczenie pracy – zło społeczne
wynika z niesprawiedliwego rozdział
dochodu społecznego. Encyklika zaprzecza
słuszności spiżowego prawa płacy, które w
ustroju własności prywatnej nie zapewnia
pracownikom dobrobytu.
PLORETARYZM
Encyklika stwierdza, że to nie tylko bieda i
niedostatek ale i niestałość zatrudnienia,
brak ubezpieczeń społecznych, brak
własności dochodowej, która pozwoliłaby
zapewnić byt rodzinie.
UDZIAŁ PRACOWNIKÓW W
PRZEDSIĘBIORSTWIE
Praca najemna nie jest w swojej istocie
niesprawiedliwa. Jest rzeczą sprawiedliwą,
że pracownik zawiera umowę z
pracodawcą i na tej podstawie wykonuje
swoje obowiązki. Encyklika podkreśla, że
jest bardzo wskazane, aby umowa była
uzupełniona innymi postanowieniami,
mianowicie kwestia jakiejś spółki między
pracownikami a pracodawcą. Encyklika
popiera ówczesne próby dopuszczenia
pracowników do udziału we własności, albo
udział w zarządzie lub w zyskach
przedsiębiorstwa.
PREMIA FINANSOWA
Pracownicy przedsiębiorstw po
zatwierdzeniu bilansu otrzymywali premię,
której wysokość zależałaby od zysków
przedsiębiorstwa.
PŁACA RODZINNA
Słuszna płaca jest płacą rodzinną.
Encyklika popiera ówczesne próby
zorganizowania dodatków rodzinnych poza
płacą.
SOLIDARYZM SPOŁECZNY
Encyklika uważa, ze konieczna jest
harmonijna współpraca zorganizowanych
społeczności pracowników i pracodawców
dla dobra społecznego. Państwo powinno w
tych stosunkach spełniać rolę pomocniczą.
Zadaniem całej społeczności jest
przezwyciężenie zasady walki klas.
KORPORACJONIZM CHRZEŚCIJAŃSKI
Encyklika zarysowała bardzo ogólnie zarys
samorządu zawodowego – wspólnej
organizacji pracowników i pracodawców.
Zamiast więzi klasowej byłaby
wprowadzona więź, której podstawą byłaby
funkcja społeczna, to znaczy wspólne
wykonywanie czynności zawodowych. Te
korporacje miałyby status publiczny i
powinny powstawać oddolnie. Istnienie tych
korporacji zawodowych nie wymuszałoby
istnienia związków zawodowych a ustrój
korporacyjny miałby usunąć wolną
konkurencję jako zasadę kierowniczą
ustroju kapitalistycznego. Jednak nie
wprowadzono tego w życie.
KORPORACJONIZM FASZYSTOWSKI
W 1931 r we Włoszech wprowadzono ustrój
faszystowski. Encyklika potępia
korporacjonizm faszystowski ponieważ te
korporacje włoskie miały charakter organów
administracji państwowej. Nie miały one
charakteru samorządu ale tłumiły oddolną
inicjatywę prywatną. Były wykorzystywane
dla dobra interesu partii faszystowskiej a
nie interesu społecznego.
SPRAWIEDLIWOŚĆ SPOŁECZNA
Encyklika zwraca uwagę, że skutecznym
środkiem naprawy stosunków społeczno –
gospodarczych jest nasycenie tych
stosunków duchem chrześcijańskim.
Sprawiedliwość społeczna powinna
decydować w sprawach dobra wspólnego.
ENCYKLIKA – MATER ET MAGISTRA –
PAPIEŻ JAN XXIII (1961 r.) Treścią jest
omówienie i wyjaśnienie wcześniejszych
encyklik papieskich, rozwinięcie i
komentarz dotychczasowych wypowiedzi
papieskich w sprawach społecznych.
Encyklika porusza nowe problemy oraz
zastanawia się nad sposobami odnowienia
stosunków społecznych. Encyklika
wymienia przemiany społeczne: rozwój
ubezpieczeń społecznych, wzrost
świadomości społecznej i politycznej,
wzrost wiedzy ogólnej i zawodowej, zwraca
uwagę na zacieranie się podziałów
klasowych. Encyklika podkreśla zasadę
pomocniczości państwa. Państwo nie ma
być instrumentem do załatwiania
wszystkiego. Zwiększyła się ingerencja
państwa w życie gospodarcze.
PŁACA
Wysokość płacy powinna uwzględniać
wydajność pracy, sytuację gospodarczą
przedsiębiorstwa, dobra wspólne
społeczności państwowej, dobro wspólne
społeczności międzynarodowej,
okoliczności czasu i miejsca.
BOGACTWO KRAJU
Nie może zależeć tylko od wielkości jego
produkcji lecz również od sprawiedliwości w
rozdziale dochodu społecznego.
Pracownicy mają prawo do udziału w
zyskach przedsiębiorstwa. Encyklika uważa
udział w zyskach za sposób uzupełnienia
niedostatecznej płacy, a nie jako środek
nabycia własności dochodowej. Encyklika
postuluje stopniowe dopuszczanie
pracowników do własności
przedsiębiorstwa. Jest to właściwy środek
uwłaszczenia pracowników.
Powinny być stosowane następujące
zasady:
- pełne zatrudnienie,
- nie mogą tworzyć się uprzywilejowane
grupy pracownicze,
- płace powinny być realne, czyli
dostosowane do cen towarów,
- płace powinny zapewniać dostęp do dóbr
kulturalnych.
ENCYKLIKA – PACEM IN TERRIS – JAN
XXIII (1963 r.)
Skierowana do wszystkich ludzi dobrej woli.
Zwraca uwagę, że środki techniczne są tak
potężne, że ich użycie w działaniach
wojennych może powodować zniszczenia w
skali całego globu ziemskiego. Apel do
pokoju, do wzajemnego zaufania, do
odrzucenia nienawiści, budowany na
fundamencie prawdy, sprawiedliwości i
wolności.
Encyklika zawiera DEKLARACJĘ PRAW
CZŁOWIEKA:
1. prawo do życia i zaspokajania potrzeb
godnych człowieka – usunąć niepewność
losu w przypadku choroby, starości czy
bezrobocia oraz innych spraw, które
mogą osłabić wolę pracownika,
2. prawo zaspokojenia potrzeb moralnych i
kulturalnych – poszanowanie
osobowości ludzkiej, zachowanie
dobrego imienia, wolność poszukiwania
prawdy, prawo do wiedzy i
wykształcenia),
3. prawo do wyznawania swojej religii w
życiu prywatnym i publicznym,
4. prawo do wyboru stanu życiowego, do
założenia rodziny,
5. prawo każdego do pracy oraz inicjatywy
gospodarczej,
6. prawo do wolności zgromadzeń i
stowarzyszeń,
7. prawo do emigracji i imigracji,
8. prawo do pożytku społeczno –
prawnego, prawo do ochrony publiczno –
prawnej oraz prawo do aktywnego
udziału w życiu społecznym,
9. prawo do ochrony swych praw.
Encyklika podkreśla, że podstawą porządku
międzynarodowego jest zasada dobra
wspólnego i zasada pomocniczości.
ENCYKLIKA – LABOREM EXERANS –
JAN PAWEŁ II (1981 r.)
Praca ludzka jest podstawą egzystencji
człowieka; następują przemiany
technologiczne i polityczne, które niosą ze
sobą zapowiedź ogromnego wpływu na
życie ludzkie – wpływ tych okoliczności ma
olbrzymie rozmiary, które mogą być nawet
większe od przeobrażeń, które przyniosła
ze sobą rewolucja przemysłowa w XIX
wieku.
Praca jako problem człowieka jest w
centrum kwestii robotniczych. Mimo
mechanizacji pracy w przemyśle i rolnictwie
człowiek jest nadal właściwym podmiotem
pracy. Pracę traktowano jako swego
rodzaju towar, który robotnik w przemyśle
sprzedaje posiadaczowi środków produkcji.
Pracownik jest traktowany jako narzędzie
produkcji a nie jako człowiek.
SOLIDARNOŚĆ LUDZI PRACY
Wiek XIX był stuleciem nieprawidłowości a
nawet nieprawości w zakresie pracy. Te
stosunki zrodziły kwestię robotniczą, która
była siłą napędową rewolucyjnych dążeń a
także zrodziły wielki zryw społeczny, który
przejawił się solidarnością ludzi pracy. Była
ona zwrócona przeciwko traktowaniu
człowieka jako przedmiotu, wyzyskowi w
zakresie płacy, złym warunkom płacy i
braku troski o osobę pracownika. Działania
przedsiębiorców opierały się na
przeświadczeniu, że praca ludzka jest tylko
narzędziem produkcji, a czynnikiem
sprawczym jest kapitał. Organizacje
pracowników starały się wpływać na
stosunki pracy.
Partie polityczne w różny sposób, także
przez ewolucyjne działania w imię tzw.
dyktatury proletariatu zmierzają do
opanowania społeczeństwa i do
wprowadzenia ustroju kolektywnego. Celem
jest rewolucja społeczna, zaprowadzenie
socjalizmu, a w końcowym efekcie ustroju
komunistycznego na całym świecie.
Encyklika podkreśla PIERWSZEŃSTWO
PRACY. Praca ma pierwszeństwo przed
kapitałem. Zasoby ziemi mogą człowiekowi
służyć jedynie poprzez pracę. Człowiek
zawłaszcza sobie cząstki różnych bogactw
ziemi po to, aby te zasoby mogły poprzez
jego pracę owocować. Zawłaszcza je i
czyni z nich swoje narzędzia pracy.
Zawłaszcza je przez prace i dla pracy. W
ten sposób tworzy warsztat pracy i
narzędzia swej pracy, które są początkowo
prymitywne lecz wielowiekowy rozwój
doprowadza do coraz bardziej
skomplikowanych i efektywnych narzędzi
pracy. Na tej podstawie utrwala się opinia o
pierwszeństwie pracy.
Nie można oddzielać kapitału od pracy ani
przeciwstawiać ich sobie. Nie można
przeciwstawiać sobie ludzi, którzy stoją za
tymi pojęciami. Sprzeczność między
kapitałem a pracą nie wynika z samego
toku produkcji ani też z procesu
ekonomicznego. Proces ten świadczy o
wzajemnym przenikaniu się kapitału i pracy,
o ich związku, którego nie można rozerwać.
Rozbicie pracy i kapitału na dwa odrębne
czynniki dokonało się w umyśle ludzkim w
długim okresie czasu. Encyklika określa go
jako EKONOMIZM lub materializm
praktyczny.
ZASADA WŁASNOŚCI – własność
nabywa się przez pracę po to aby służyła
pracy. Dotyczy to własności środków
produkcji. Dokonywanie przy pomocy
środków produkcji wyzysku pracy jest
przeciwne naturze tych środków oraz ich
posiadaniu. Jedynym prawowitym tytułem
posiadania środków produkcji jest to aby
służyły one pracy. Dotyczy to posiadania
tych środków zarówno w formie własności
prywatnej jak też publicznej lub
kolektywnej.
PRACODAWCA POŚREDNI I
BEZPOŚREDNI
PRACODAWCA BEZPOŚREDNI – to ten,
który zawiera umowę o pracę bądź to z
konkretnym pracownikiem lub na podstawie
zbiorowego układu pracy.
PRACODAWCA POŚREDNI – obejmuje
zarówno osoby jak i instytucje. Są to
wszystkie czynniki, które powodują, że
pracodawca pośredni jest skrępowany w
swobodzie ustalania warunków pracy i
płacy.
ZATRUDNIENIE
Podstawową sprawą jest posiadanie pracy
czyli odpowiednie zatrudnienie wszystkich
zdolnych do pracy. Brak pracy w większych
rozmiarach staje się klęską społeczną.
Skutki braku pracy są szczególnie straszne
dla młodych ludzi. Zasiłki dla bezrobotnych
są koniecznością. Wynikają z prawa do
życia i utrzymania.
SPRAWIEDLIWA ZAPŁ. ZA PRACĘ
Nie jest istotne czy praca wykonywana jest
w ustroju prywatnej własności środków
produkcji, a więc u fabrykanta czy też w
ustroju w którym środki produkcji uległy tzw.
uspołecznieniu. Sprawiedliwość ustroju
zależy od tego czy praca człowieka jest
prawidłowo wynagradzana. Wynagrodzenie
za pracę jest istotnym podstawowym
środkiem dzięki któremu ogromna
większość ludzi może korzystać z dóbr
natury i dóbr wytwarzanych przez ludzi.
Płaca powinna wystarczać na założenie i
godziwe utrzymanie rodziny oraz
zabezpieczenie jej przyszłości. Ten postulat
może być realizowany przez płacę rodzinną
lub przez inne świadczenia społeczne (np.
zasiłek rodzinny).
ZWIĄZKI ZAWODOWE
Są uprawnieniem ludzi pracy,
uprawnieniem do zrzeszania się a tym
samym do obrony żywotnych interesów.
Wyrosły na gruncie walki robotników
przemysłowych o słuszne uprawnienia
wobec właścicieli środków produkcji. Są
niezbędnym składnikiem życia
społecznego. Są wykładnikiem walki o
sprawiedliwość społeczną, o słuszne
uprawnienia pracowników. Nie jest to walka
przeciwko innym. Zabiegi o uprawnienia
ludzi pracy muszą uwzględniać ogólna
sytuację gospodarczą kraju. Nie mogą mieć
charakteru egoizmu grupowego lub
klasowego. Strajki są uprawnione pod
odpowiednimi warunkami i we właściwych
granicach. Strajk jest środkiem
ostatecznym i nie można go nadużywać.
Pracownicy powinni mieć prawo strajku bez
osobistych sankcji karnych.
PRACA NA ROLI
Rolnictwo posiada zasadnicze znaczenie,
ponieważ dostarcza żywność. Rolnictwo
jest w gorszej sytuacji niż praca w
przemyśle więc encyklika postuluje, że
należy przywrócić rolnictwu oraz rolnikom
właściwe znaczenie ze względu na to, że
jest to podstawa zdrowej gospodarki w
systemie rozwoju całego społeczeństwa.
Należy popierać godność każdej pracy a w
szczególności pracy na roli.
PRACA OSÓB UPOŚLEDZONYCH
Osoba upośledzona jest w pełni podmiotem
ludzkim, posiada wrodzone, nienaruszalne
prawa. Powinna mieć ułatwiony dostęp do
uczestnictwa w życiu społeczeństwa.
Instytucje, które działają na terenie świata
powinny używać właściwych i skutecznych
środków oraz popierać osoby upośledzone
w przygotowaniu do życia zawodowego i do
pracy zgodnie z kwalifikacjami i
możliwościami.
EMIGRACJA
Emigracja za pracą jest zjawiskiem stałym.
Człowiek ma prawo do emigracji i prawo
powrotu do swojego kraju. Emigrant nie
powinien być upośledzony jako pracownik
sezonowy czy jako pracownik stały.
Emigracja za pracą nie może być okazją do
wyzysku finansowego czy społecznego.
Przymusowa emigracja nie może być
powodem wyzysku społecznego i
ekonomicznego.
SOLIDARYZM
Solidaryzm społeczny głosi wspólnotę
interesu wszystkich osób w narodzie i
państwie. Solidaryzm dąży do
ewolucyjnego rozwiązania kwestii
społecznych poprzez rozbudzanie
solidarności społecznej oraz obowiązków
jakie z niej wynikają. Podział pracy rozwijał
indywidualność ale także rozbudował
solidarność między ludźmi z uwagi na to, że
stwarzał zależność jednych od drugich.
Wytwarzał wzajemne prawa i obowiązki a
ich powiązanie pomagało w spokojnej pracy
i regulowało podzielone funkcje.
ENCYKLIKA – CENTESIMUS ANNUS –
JAN PAWEŁ II (1991 r.)
Potwierdza wywody wcześniejszych
encyklik.
Papież zrywa z tradycyjnym ujmowaniem
pracy jako kary za grzech pierworodny.
Praca sumiennie wykonywana, godna, z
pożytkiem dla ludzi zbliża człowieka do
Boga. Przeciwstawia się przedmiotowemu
traktowaniu pracy wskazując w niej
charakter podmiotowy. Traktowanie pracy
jako towaru wywołuje konflikty społeczne
pracy i kapitału. W aspekcie tego konfliktu
papież przypomina zasadę pierwszeństwa
pracy nad kapitałem oraz potrzebę uznania
priorytetu pracy w stosunku do własności.
Prawo do prywatnego posiadania środków
produkcji nie może być wykorzystane
przeciwko pracy. Była to walka człowieka z
człowiekiem. Jeden walczył o przetrwanie a
drugi o dobra materialne.
Encyklika ta, wydana w stuletnią rocznicę
Rerum Novarum, stanowi syntetyczną
rekapitulację całej doktryny społeczno –
ekonomicznej Kościoła od końca XIX wieku
oraz analizę krytyczną tzw. realnego
socjalizmu. Wskazując na nieefektywność
ekonomiczną „realnego socjalizmu”,
wiążącą się z nieliczeniem się z naturą i
prawami człowieka, papież wskazuje, że
modelem postulowanym jest
społeczeństwo, w którym istnieją: wolność
pracy, przedsiębiorczość i uczestnictwo.
Takie społeczeństwo nie przeciwstawia się
rynkowi, ale domaga się, by przez
odpowiednią kontrolę ze strony sił
społecznych i państwa zorganizowane było
zaspokojenie podstawowych potrzeb
całego społeczeństwa.
Papież krytykuje opaczne rozumienie przez
liberałów „państwa opiekuńczego”
zniechęcającego do własnej inicjatywy
ludzi. W myśl zasady pomocniczości
władza nie ma zastępować społeczności w
działaniu, lecz wspomagać w tym co
konieczne.
Download

HISTORIA MYŚLI EKONOMICZNEJ jest dyscypliną naukową w