Materiały pochodzą z Platformy Edukacyjnej
Portalu www.szkolnictwo.pl
Wszelkie treści i zasoby edukacyjne publikowane na łamach Portalu www.szkolnictwo.pl mogą być wykorzystywane przez jego Użytkowników wyłącznie
w zakresie własnego użytku osobistego oraz do użytku w szkołach podczas zajęć dydaktycznych. Kopiowanie, wprowadzanie zmian, przesyłanie, publiczne odtwarzanie
i wszelkie wykorzystywanie tych treści do celów komercyjnych jest niedozwolone. Plik można dowolnie modernizować na potrzeby własne oraz do wykorzystania
w szkołach podczas zajęć dydaktycznych.
PROCESY
KSZTAŁTUJĄCE ZIEMIĘ
Justyna Drop
Kształtowanie powierzchni Ziemi
 Oblicze Ziemi ulega nieustannym przemianom. Rzeźba litosfery jest wynikiem przede
wszystkim działania procesów i sił wewnętrznych. Procesy zewnętrzne też kształtują
powierzchnię Ziemi, przede wszystkim jednak-w dłuższych okresach czasu-dążą do jej
zniwelowania. Gdyby ustała aktywność czynników wewnętrznych to po ok. 100
milionach lat czynniki zewnętrzne doprowadziłyby powierzchnię Ziemi do postaci
prawie równi.
 Procesami egzogenicznymi nazywamy takie, które wywołane są
czynnikami przebiegającymi na powierzchni Ziemi oraz w warstwie
przypowierzchniowej.
 Procesami endogenicznymi nazywamy procesy i zjawiska, które
zachodzą pod wpływem czynników działających we wnętrzu Ziemi,
Czynniki wewnętrzne i zewnętrzne
 Do czynników wewnętrznych (endogenicznych) zaliczamy:
a)Ruchy lądotwórcze
b) Ruchy górotwórcze
c) Zjawiska wulkaniczne
d) Zjawiska plutoniczne
e) Trzęsienia ziemi
 Do czynników zewnętrznych (egzogenicznych) zaliczamy:
a) Wietrzenie skał
b) Działalność wód płynących - erozja rzeczna
c) Działalność morza – erozja morska
d) Działalność lodowców – erozja lodowcowa
e) Działalność wiatru – erozja eoliczna
f) Ruchy masowe
Procesy lądotwórcze





Powolne, o wielkiej skali i bardzo długotrwałe pionowe ruchy skorupy ziemskiej powodujące
wydźwignięcie lądu lub obniżanie dna oceanicznego określa się mianem lądotwórczych, czyli
epejrogenicznych.
Przyczyną ruchów epejrogenicznych są najprawdopodobniej procesy magmowe.
O ruchach lądotwórczych i izostatycznych świadczą m.in. morskie transgresje (zalewanie lądu) i
regresje (wynurzanie lądu).
O istnieniu powolnych pionowych ruchów skorupy ziemskiej świadczą bardzo grube pokłady skał
powstających w płytkich morzach. Miąższość takich osadów często osiąga, a nawet przekracza
tysiące metrów. Dzieje się tak wskutek długotrwałego powolnego obniżania się dna. Te grube
warstwy skalne mogą pozostać nie naruszone tektonicznie, ale najczęściej podlegają ruchom
fałdowym.
Przykładem trwania tych ruchów może być obszar środkowej części basenu Morza
Śródziemnego; Morze Terreńskie powstało na przykład wskutek ruchu obniżającego w obrębie
dawnego lądu i podnoszenia Półwyspu Apenińskiego.
W różnych częściach Ziemi ruchy epejrogeniczne trwają nadal. Ich skutkiem są zmiany zarysów
lądów i mórz. Przykładem może być ruch obniżający w Holandii, a w Polsce w okolicach
Gdańska.
Istnienie tych ruchów rejestrują bardzo dokładne pomiary geodezyjne.
Procesy górotwórcze
Są to ruchy w wyniku których powstają łańcuchy
górskie.
Najczęściej zachodzą w głębi skorupy ziemskiej, ale
również pod dnem morskim.
W zależności od genezy i budowy tektonicznej
wyróżniamy góry:
fałdowe - powstają w strefie styku płyt litosferycznch,
gdzie następuje subdukcja (podsuwanie się jednej
płyty pod drugą) oraz równoczesny nacisk boczny
płyt. Powoduje to fałdowanie mas skalnych i
wypiętrzanie gór. W budowie tektonicznej tych gór
przeważają fałdy i płaszczowiny, czyli silnie
wydłużone i obalone fałdy. Taką budowę mają m.in.
Himalaje, Alpy, Karpaty, Pireneje, Andy, Atlas).
zrębowe - powstają w wyniku pionowych i
poziomych ruchów mas skalnych wzdłuż uskoków.
Pęknięcia te powstają podczas nacisku na skały
sztywne, mało lub zupełnie nieelastyczne.
Dominującym elementem w budowie tektonicznej
takich gór są uskoki, rowy i zręby. Taką budowę mają
m.in. Ural, Harz, Sudety
wulkaniczne - powstają w wyniku erupcji
wulkanicznych. Tego typu górami są: góry Islandii,
wysp oceanicznych, góry Kamczatki i wysp
japońskich
fałdowe
zrębowe
wulkaniczne
Zjawiska plutoniczne

Plutonizm to przemieszczanie się magmy w obrębie skorupy ziemskiej bez wydostania się jej
ponad powierzchnię ziemi. Magma przesuwa się w kierunku powierzchni i wciskając między
skały, tworzy intruzje. Intruzjami magmowymi są:
– batolit – może osiągać kilkaset kilometrów długości lub szerokości. Dno batolitu stopniowo
przechodzi w płynne ognisko magmowe;
– lakkolit – przyjmuje kształt soczewki, wypełnia przestrzeń między warstwami skał, często
prowadzi do powstania nabrzmienia na powierzchni ziemi;
– silla (żyła pokładowa) – warstwa magmy wciśnięta między skały zgodnie z ich ułożeniem;
– dajka – żyła magmowa przecinająca skały niezgodnie z ich uwarstwieniem.
Magma zastygająca w intruzjach tworzy skały jawnokrystaliczne.
lakkolit
krater
Stożek
wulkaniczny
Komin wulkaniczny
dajka
batolit
dajka
sill
Procesy wulkaniczne

Wulkanizm jest to ogół procesów związanych z przemieszczaniem się magmy z głębokich
warstw Ziemi ku jej powierzchni. Kresem tej wędrówki jest erupcja czyli wylew lawy lub
wybuchy gazów wynoszących fragmenty ciekłej lawy i rozkruszone skały podłoża.

Kiedy magma wypłynie na powierzchnię nosi nazwę lawy.

Wulkan powstaje w miejscach spękań skorupy ziemskiej, przez które na powierzchnię
wydobywa się roztopiona lawa, gazy wulkaniczne, popioły i bomby wulkaniczne. Podczas
gwałtownej erupcji (wybuchu) wulkanu lawa zostaje rozpylona i przemienia się w popiół
wulkaniczny. Bardzo lepka lawa zastygając tworzy różnej wielkości bryły zwane bombami
wulkanicznymi. Wypływająca lawa i opadające popioły wulkaniczne usypują stożek
wulkaniczny.

Na lądach wulkany mają zwykle postać stożka, na którego wierzchołku występuje owalne,
wklęsłe obniżenie zwane kraterem.
5
4
3
2
1
1 magma
2 kanał wulkaniczny
3 lawa
4 krater
5 stożek wulkaniczny
Wulkany

Nazwa "wulkan" pochodzi od wyspy Wulkan (od boga ognia Wulkana) na Morzu
Śródziemnym.
 Łącznie na świecie znanych jest ok. 850 czynnych wulkanów, z których wiele znajduje się
pod wodą.
Największym skupiskiem aktywnych wulkanów jest Indonezja, gdzie 77 spośród 167
wulkanów miało erupcję w czasach historycznych.
Na obszarach lądowych czynnych jest ok. 450 wulkanów, przy czym większość z nich znajduje
się na wyspach lub wzdłuż wybrzeży oceanów i mórz, m.in. na linii od Aleutów przez
Kamczatkę, Wyspy Japońskie, Archipelag Sundajski, Nową Zelandię, aż do Antarktydy, oraz
wzdłuż zachodnich wybrzeży Ameryki Północnej i Południowej, od Alaski przez Meksyk,
Antyle i Andy.
W Europie czynne wulkany występują nad Morzem Śródziemnym (Wezuwiusz, Etna,
Stromboli, Santoryn) oraz na Islandii (Hekla), czyli aktywność wulkaniczna jest związana w
przeważającej części z obszarami styków płyt litosfery, a zwłaszcza ze współczesnymi strefami
subdukcji.
Wulkany
Wulkan Etna - Sycylia
Hekla - Islandia
Lawa wulkanu
Wezuwiusz - Włochy
Największy wulkan Eurazji - Wulkan
Kluczewski
Mapa występowania wulkanów na świecie
Katastroficzne wybuchy wulkanów - przykłady

Wybuch Wezuwiusza w 79 r n.e. - najbardziej znany i niezwykle silny wybuch, w którym zostały
zniszczone leżące w pobliżu miasta rzymskie: Pompeje i Herkulanum. Obecnie, po ich odkopaniu
przez archeologów, stanowią dla nas bezcenne źródło informacji o życiu starożytnych Rzymian.
• W 1883 r. nastąpił wybuch wulkanu Krakatau. Z wyspy o powierzchni 33,5 km2 pozostało 10, 5
km2
• W 1902 r. nastapił tragiczny wybuch na Martynice – wulkan Mont Pelee). Z krateru runęła wielka
gorąca chmura gazów, popiołów oraz lawy. W ciągu kilku zaledwie minut przestało istnieć
sąsiadujące z wulkanem miasto Saint –Pierre. Zginęło wówczas 26 tysięcy ludzi.
Jak powstają trzęsienia ziemi

Pod cienką skorupą ziemską kryje się tzw. płaszcz ziemski - płynny materiał skalny, który
znajduje się w ciągłym, bardzo powolnym ruchu. Na tym właśnie płaszczu leżą, a właściwie
pływają po nim, ogromne płyty tektoniczne, których częścią są kontynenty. Płyty te
poruszając się (również w niezwykle powolnym tempie) trą o siebie, zachodzą na siebie od
spodu, od góry lub oddalają się. Tu kryje się tajemnica ponad 90 procent wszystkich trzęsień
ziemi. Występują one bowiem w pobliżu granic (uskoków) pomiędzy tymi płytami.

Powierzchnia płyt tektonicznych jest niezwykle twarda i nierówna. Płyty ocierając się o
siebie powodują powstawanie ogromnych sił, które w postaci naprężeń gromadzą się w
skałach. Kiedy takie naprężenia w uskoku przekroczą pewien punkt krytyczny i przewyższą
siłę tarcia, która powstrzymuje płyty przed poruszaniem się, dochodzi do nagłego i
gwałtownego uwolnienia sił nagromadzonych w skałach. Skorupa ziemska zaczyna drżeć i
falować. My odczuwamy to jako trzęsienie ziemi.
Strefa
subdukcji
Strefa rozchodzenia się
płyt litosfery
Trzęsienia Ziemi










Trzęsienia ziemi występują w strefach styku płyt litosfery.
Wywołane są przesuwaniem się płyt względem siebie. Powstające wówczas naprężenia skał
są co pewien czas uwalniane w postaci drżenia. Trzęsienia ziemi wywoływane są też przez
przedzierającą się magmę ku powierzchni ziemi, np. przed wybuchem wulkanu.
Miejsce przesunięcia warstw skalnych wewnątrz ziemi nazywa się ogniskiem
(hipocentrum);znajduje się na głębokości od kilku do kilkuset kilometrów pod powierzchnią
ziemi
Miejsce na powierzchni ziemi, znajdujące się nad hipocentrum to epicentrum;
Nad epicentrum notuje się największe wstrząsy na powierzchni ziemi
Trzęsienie ziemi może trwać od kilku sekund do kilku minut
W ciągu roku rejestruje się od 8000 – 10 000 trzęsień ziemi
Siłę trzęsień Ziemi określa skala Richtera. Jest to skala otwarta, co oznacza, że nie ustalono
maksymalnej wartości siły wstrząsów. Każdy stopień jest o 10 razy większy od poprzedniego,
np. trzęsienie o skali 5o jest 10 razy większe od trzęsienia o sile 4o Wstrząs o sile 8 stopni
oznacza katastrofalne skutki. Zdarza się on raz na 5-10 lat.
Najpotężniejsze dotychczas trzęsienie ziemi o sile 9,5 stopnia zarejestrowano w Chile;
trzęsienie ziemi o wielkości 6,5 stopnia występuje ok. 100 razy na rok.
Energia najsilniejszych trzęsień ziemi jest przeszło 100 tys. razy większa od energii wybuchu
bomby atomowej zrzuconej na Hirosimę.
Zaznaczone na mapie epicentra trzęsień ziemi (czerwone kropki) skoncentrowane są wzdłuż
wąskich pasów (strefy sejsmiczne) ograniczających rozległe obszary niemal nieaktywne
sejsmicznie (asejsmiczne strefy). Porównanie mapy epicentrów trzęsień ziemi z mapą płyt litosfery
wskazuje, iż podobnie jak wulkany, układają się one wzdłuż granic płyt, których wnętrza pozostają
prawie nieaktywne. Taka ich lokalizacja jest jednym z głównych faktów wskazujących na naturę
trzęsień ziemi, a także potwierdzających teorię tektoniki płyt.
Rozkład epicentrów trzęsień ziemi
Mapa płyt litosfery
Najsilniejsze i najgroźniejsze trzęsienia ziemi

3 najsilniejsze trzęsienia ziemi

1960 r. w Chile, 9,5 stopni w skali Richtera
Wstrząs wywołał fale tsunami, które uderzyły w wybrzeże południowoamerykańskie, inne
pokonały cały Pacyfik, uderzając w hawajskie miasto Hilo oddalone o ponad 10 tys. km (61
zabitych), a także w wybrzeża Japonii (138 zabitych) i Filipin (32 zabitych). Łącznie na skutek
wstrząsu i fal tsunami zginęło około 3 tys. osób.

1964 r. Na Alasce , 9,2 stopni

1957r. , Alaska, 9,1 stopni

3 najgroźniejsze trzęsienia ziemi

1556 r. Shaanxi, Chiny, 830 tysięcy ofiar

1976r. Tangshan, Chiny, 650 tysięcy ofiar

2004 Ocean Indyjski, 300 tysięcy ofiar

Ostatnie (styczeń 2010r )tragiczne trzęsienie ziemi to trzęsienie na Haiti – 7,3 w skali Richtera
pochłonęło ponad 100 tyś osób. To najsilniejszy wstrząs w tym regionie od 200 lat.
Sejsmiczność Polski
Polska dzieli się na pięć odrębnych rejonów sejsmicznych ,z których można dodatkowo
wyodrębnić podjednostki Śląska oraz Zapadliska Przedkarpackiego. Najbardziej aktywne
sejsmicznie są pogranicza słowackie i czeskie. Wiąże się to z młodym wiekiem Karpat oraz
stosunkowo dużą sejsmicznością Masywu Czeskiego - jednostki tektonicznej, której północną
granicę stanowią Sudety.
 W drugiej połowie XVIII wieku w rejonie śląskim wystąpiła seria wstrząsów, z których trzy (w
latach 1785-1786) uważa się za najsilniejsze w historii Polski. Gdyby wystąpiły dziś, mogłyby
uszkodzić budynki. Uważa się, że trzęsienia na terenie Śląska związane są z aktywnością
Masywu Czeskiego. Świadczy o tym duża głębokość źródła tych wstrząsów, oceniana na 2540km.
 Trzęsienia odnotowano również w polskich Karpatach. Stosunkowo silne wstrząsy miały
miejsce w 1992 i 1993 roku w rejonie Krynicy Górskiej. Cztery z nich spowodowały drżenie
szyb w oknach i kołysanie żyrandoli, a w kilku wypadkach na wet zarysowanie tynków. Nieco
słabsza seria wstrząsów wystąpiła w 1995 roku na Podhalu.

Naturalne wstrząsy sejsmiczne w Polsce
(Czerwone kropki)
Wietrzenie

Wietrzenie rozpad mechaniczny i rozkład chemiczny skał wskutek działania energii słonecznej,
powietrza, wody i organizmów. Zachodzi na powierzchni Ziemi i w jej powierzchniowej strefie
zwanej strefą wietrzenia (głębokość od kilku do kilkudziesięciu metrów). Produktem wietrzenia są
między innymi zwietrzelina, rumowisko, glina zboczowa, arkoza. Wietrzenie można podzielić na:

fizyczne (mechaniczne) - rozpad skały bez zmiany jej
składu chemicznego,
zachodzi przy częstych zmianach temperatury
i wilgotności (głównie w klimacie umiarkowanym)

chemiczne - rozkład skały przy zmianie jej składu chemicznego,
niezbędnym warunkiem do jego zaistnienia jest obecność wody,
głównymi czynnikami wietrzenia chemicznego są:
woda opadowa, dwutlenek węgla, tlen oraz azot; jednym z rodzajów
wietrzenia chemicznego są zjawiska krasowe.

biologiczne - to rozpad i rozkład skały pod wpływem działania
organizmów żywych (często nie wyróżnia się wietrzenia biologicznego jako oddzielnego działu, uznaje
się je jako wchodzące w skład wietrzenia fizycznego i chemicznego)
Erozja rzeczna

Rzeźbotwórcza działalność wód płynących polega na erozji (niszczenie podłoża i
brzegów doliny), transporcie materiału różnej wielkości oraz jego akumulacji
(osadzaniu). Intensywność tych procesów zależy od ilości wody w rzece oraz prędkości,
z jaką ona płynie. Końcowym efektem rzeźbotwórczej działalności rzeki jest dolina,
która w swoim profilu podłużnym – od źródła do ujścia – zmienia kształt i wygląd. W
zależności od wielkości spadku rzekę można podzielić na trzy odcinki:
– bieg górny – duży spadek powodujący szybki nurt; erozja
– bieg środkowy – spadek znacznie mniejszy, woda płynie wolniej;
– bieg dolny – bardzo mały spadek, leniwie płynąca woda.
Na każdym z tych odcinków przeważa inny rodzaj rzeźbotwórczej działalności rzeki i
powstają inne formy ukształtowania powierzchni.
Erozja wiatrowa

erozja wiatrowa (eoliczna) – szczególnie widoczna na obszarach suchych pozbawionych
zwartej szaty roślinnej; niesiona wiatrem zwietrzelina uderza w napotkane przeszkody
(występy skalne) niszcząc je

Na działalność niszczącą erozji eolicznej składają się deflacja, czyli wywiewanie zwietrzałego
materiału skalnego (w wyniku tego procesu powstają m.in. rynny deflacyjne, wanny
deflacyjne, misy deflacyjne, wydmuszyska, ostańce deflacyjne, bruki deflacyjne), oraz korazja,
czyli szlifowanie, ścieranie i żłobienie powierzchni skalnych przez piasek niesiony wiatrem (w
wyniku tego procesu powstają m.in. wygłady eoliczne, bruzdy korazyjne, jardangi, graniaki
wiatrowe, grzyby skalne, okapy skalne).
Grzyb skalny
Erozja morska

erozja morska – to niszcząca działalność fal morskich na brzeg; stale atakowany przez
wodę wysoki brzeg morski ulega podcinaniu u podstawy i osuwaniu; w ten sposób
tworzy się klif; niszcząca działalność wody morskiej nosi nazwę abrazji.
Klif w Grecji
Erozja lodowcowa

Erozja lodowcowa - (egzaracja, erozja glacjalna, abrazja glacjalna) - procesy
mechaniczne zachodzące pod lodowcem; pobieranie materiału skalnego z podłoża
wskutek jego przymarzania i wciskania w lód, rozkruszanie, rysowanie i wygładzanie
skał podłoża. W wyniku działania erozji lodowcowej powstaje rzeźba glacjalna.
Karling – przykład rzeźby
lodowcowej
Ruchy masowe
Ruchy masowe (geologiczne ruchy
masowe, ruchy grawitacyjne) - ruchy
materiału skalnego (w tym osadów,
zwietrzelin, a także gleby)
skierowane w dół zbocza wywołane
siłą ciężkości. W ruchy masowe
zaangażowana jest tylko siła
grawitacji, tzn. nie obejmują one
ruchów spowodowanych prądem
wody, ruchem lodowców oraz
wiatrem. Ruchy masowe (transport
materiału po stoku) odbywają się w
zarówno z szybką prędkością, nagle i
gwałtownie (np. osuwiska, obrywy),
jak również w tempie bardzo wolnym
i w sposób trudny do bezpośredniego
zaobserwowania (np. spełzywanie).
osuwisko
odpadanie
Spływ
błotny
obryw
Odpadanie – rodzaj ruchów masowych

Odpadanie to swobodne przemieszczanie się materiału skalnego w rejonach ścian skalnych
i urwisk skalnych. Przeważnie zachodzi w skutek insolacji i zamrozu. Powstały materiał ma
zróżnicowaną wielkość, od pojedynczych ziaren mineralnych i okruchów po głazy oraz
bloki skalne. Proces ten niszczy powierzchniowe warstwy skalne.

Materiał skalny gromadzący się u podnóży stoków i ścian gromadzi się w postaci:

- hałd usypiskowych, o nieregularnym kształcie wałów, powstającej przy równomiernym
wietrzeniu całej powierzchni ściany, co powoduję gromadzenie się materiałów u jej stóp na
całej jej szerokości. Materiał drobny oraz grubszy jest ze sobą wymieszany.

- stożków piargowych, np. zwany w Tatrach piargiem
Obrywanie

Obrywanie to gwałtowne przemieszczenia w dół dużych mas skalnych i ich rozpad z wielkich
fragmentów na mniejsze. W procesie tym masy skalny przemieszczają się z niewielkim
kontaktem ze ściana skalną, przeważnie w powietrzu. Powstają na bardzo stromych stokach.
Głównymi bodźcami wyzwalającymi są:

- podcięcia erozyjne stoków i ścian (procesy: rzeczne, glacjalne, brzegowe)

- wstrząsy sejsmiczne.

Obrywy dochodzą do dużych prędkości, nawet 150 m/s. Materiał zalega bezładnie w rejonie
podnóża ściany w postaci dużych ostrokrawędzistych fragmentów skalnych leżących w
bezładzie i chaotycznie (np. Wantule w Dol. Miętusiej).
Obryw skalny w Dolinie
Kościeliskiej
Osuwanie

Osuwanie polega na ześlizgiwaniu się mas skalnych po stromych powierzchniach stokowych.
Osuwaniu podlega:

- pokrywa zwietrzelinowy

- pokrywa stropowa

- część zwartego podłoża

- pokrywa glebowa.

Znaczącą rolę w procesach osuwiskowych spełnia woda, która nasącza w różnym stopniu
rumosz zwietrzelinowy, jak też przenika w szczeliny i przestrzenie międzywarstwowe skał
litych tworzących zwarte podłoże.

Szybkość osuwania następuję z prędkością od kilku do kilkudziesięciu metrów na sekundę.
Spełzywanie

W strefach klimatu zimnego (Tatry), spełzywanie nosi nazwę soliflukcji.

Są to powolne procesy masowe, które głównie przemieszczają utwory luźne,
zwietrzelinowe, przesiąknięte wodą i zalegające na stokach o małym nachyleniu. Może
odbywać się także bez udziału wody, lecz wtenczas tempo bardziej się zmniejsza.
Spełzywanie obejmuje nie tylko pokrywy luźnych utworów stokowych, ale również
pojedyncze, większe fragmenty skalne. Często dochodzi do powolnego zsuwania się
bloków skalnych, niezależnie od pokryw glebowo - zwietrzelinowych.

W Tatrach soliflukcja jest procesem rozpowszechnionym i ściśle związany jest z
obecnością i dynamiką trwałej zmarzliny.

Najbardziej widocznymi oznakami spełzywania są pochylone drzewa i słupy.
Download

Procesy_ksztaltujace..